I UK 293/13

Sygn. akt I UK 293/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Maciej Pacuda

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania R. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych: C. S. C. i in.

o ustalenie obowiązku ubezpieczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 marca 2014 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 16 stycznia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Decyzjami z dnia 2 lipca 2010 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził,

że w okresach od 1 stycznia 2004 r. do 31 października 2005 r. R. W. nie podlegał

ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu z tytułu umowy zlecenia,

2

zaś w okresie od 1 listopada 2005 r. do 16 maja 2008 r. - ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym z tytułu umowy o pracę nakładczą, zawartymi z

płatnikiem składek C. Decyzją z dnia 2 lipca 2010 r. organ rentowy stwierdził, że w

okresie od 17 maja 2008 r. do 28 lutego 2009 r. wnioskodawca nie podlegał

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu umowy o pracę nakładczą

zawartej z płatnikiem składek T.

Wyrokiem z dnia 16 listopada 2011 r. Sąd Okręgowy w K. zmienił częściowo

powyższe decyzje ustalając, że wnioskodawca podlegał ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym w czerwcu 2006 r. i wrześniu 2007 r. - z tytułu umowy o

pracę nakładczą zawartej z C. oraz w grudniu 2008 r. - z tytułu umowy o pracę

nakładczą zawartej z firmą T., zaś w pozostałej części odwołania wnioskodawcy

oddalił. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia.

Wnioskodawca prowadził w latach 1999-2009 działalność gospodarczą w

zakresie transportu osób. W dniu 27 października 2005 r. zawarł z C. umowę o

pracę nakładczą na czas określony od 1 listopada 2005 r. do 31 grudnia 2006 r.

Zobowiązał się w niej do ręcznego wytwarzania materiałów reklamowych według

instrukcji i z materiałów powierzonych przez nakładcę. Strony określiły minimalną

miesięczną ilość pracy na 170 sztuk, nie więcej niż 250, za wynagrodzeniem 2,50 zł

za sztukę. Na mocy aneksu z dnia 27 grudnia 2007 r. strony przedłużyły umowę do

31 grudnia 2008 r. oraz określiły minimum pracy wykonawcy na 226 sztuk

miesięcznie. W okresie od 1 listopada 2005 r. do 17 maja 2008 r. wnioskodawca był

zgłoszony do ubezpieczeń społecznych emerytalnego i rentowych z tytułu

wykonywania pracy nakładczej. Podstawy wymiaru jego składek wynosiły od 13,75

zł do 200 zł, z wyjątkiem czerwca 2006 r. - 450 zł i września 2007 r. - 470 zł. W dniu

16 maja 2008 r. wnioskodawca zawarł z firmą T. umowę o pracę nakładczą na czas

określony do dnia 31 grudnia 2008 r. W umowie tej zobowiązał się do ręcznego

wytwarzania materiałów reklamowych według instrukcji i z materiałów

powierzonych mu przez nakładcę. Strony określiły minimalną miesięczną ilość

pracy na 226 sztuk, nie więcej niż 250, za wynagrodzeniem 2,50 zł za sztukę. Z

tytułu tej umowy w okresie od 17 maja 2008 r. do 1 marca 2009 r. był zgłoszony do

ubezpieczeń emerytalnego i rentowych z tytułu wykonywania pracy nakładczej.

3

Podstawy wymiaru jego składek wynosiły od 11,25 zł do 75 zł, z wyjątkiem grudnia

2008 r., w którym podstawa ta wyniosła 563 zł.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że łączące

wnioskodawcę z C. oraz firmą T. umowy o pracę nakładczą były nieważne z mocy

art. 83 § 1 k.c., gdyż strony złożyły pozorne oświadczenia woli w zakresie

umówionego wynagrodzenia, które we wskazanym okresie (za wyjątkiem czerwca

2006 r., września 2007 r. i grudnia 2008 r.) nie uzyskało poziomu co najmniej

połowy najniższego wynagrodzenia, o jakim stanowi § 3 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób

wykonujących pracę nakładczą (Dz. U. z 1976 r. Nr 3, poz. 19 ze zm., dalej jako:

„rozporządzenie z 1975 r.”). Aczkolwiek określona w umowach o pracę nakładczą

minimalna ilość pracy i odpowiadająca jej kwota wynagrodzenia przewyższała

wymagane 50% najniższego wynagrodzenia, to wnioskodawca - za wyjątkiem

czerwca 2006 r., września 2007 r. oraz grudnia 2008 r. - w spornych okresach od 1

listopada 2005 r. do 16 maja 2008 r. i od 17 maja 2008 r. do 28 lutego 2009 r.

takiego wynagrodzenia nie wypracował.

Wyrokiem z dnia 16 stycznia 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację organu

rentowego od powyższego wyroku.

W ocenie Sądu drugiej instancji, ponieważ sporne umowy o pracę nakładczą

były wykonywane, ich ważność należy ocenić z punktu widzenia art. 58 § 1 i 2 k.c.

Powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2008 r., III UK

73/07, Sąd drugiej instancji wywiódł, że § 3 rozporządzenia z 1975 r. stanowi

warunek konstrukcyjny umowy o pracę nakładczą, odróżniający ją od pozostałych

umów cywilnoprawnych, co oznacza, że istotnym elementem tej umowy jest

określenie minimalnej miesięcznej ilości pracy, a tym samym zapewnienie

wykonawcy określonego wynagrodzenia. Zatem umowa o pracę nakładczą musi

być zawarta z zamiarem wykonania przez wykonawcę pracy w ilości zapewniającej

mu wynagrodzenie nie niższe niż wskazane w rozporządzeniu z 1975 r. W

rezultacie, zgodnie z art. 9 ust. 2 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 2 i 5 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm., dalej jako: „ustawa systemowa”) wnioskodawca

w czerwcu 2006 r., wrześniu 2007 r. i grudniu 2008 r. „spełniał warunki

4

umożliwiające wybór pracy nakładczej jako tytułu do podlegania obowiązkowym

ubezpieczeniom społecznym, podczas gdy w rzeczywistości tych warunków nie

spełniał”.

W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił naruszenie prawa

materialnego, tj.: 1) art. 58 § 1 k.c., przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu,

że czynność prawna dotknięta wadą powodującą jej nieważność z uwagi na

dokonanie tej czynności z zamiarem obejścia prawa, może wywoływać skutki

prawne w zakresie kreowania tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym w

miesiącach czerwcu 2006 r., wrześniu 2007 r. oraz grudniu 2008 r., tj. w okresie, w

którym strony realizowały postanowienia umowy zawartej z naruszeniem art. 58 § 1

k.c.; 2) art. 6 ust. 1 pkt 2 i 5 w związku z art. 9 ust. 2 ustawy systemowej oraz § 3

ust. 1 rozporządzenia z 1975 r., przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie wyrażające się w stwierdzeniu podlegania przez wnioskodawcę

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu umowy o pracę nakładczą w

miesiącach czerwcu 2006 r., wrześniu 2007 r. oraz grudniu 2008 r., a w

konsekwencji w przyznaniu wnioskodawcy prowadzącemu pozarolniczą działalność

gospodarczą, w odniesieniu do tego okresu, prawa wyboru tytułu podlegania

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym w sytuacji, gdy umowa o pracę

nakładczą zawarta z zamiarem obejścia prawa nie stanowi uprawnionego tytułu

podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy

przez oddalenie odwołania w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przeważa pogląd, że gdy umowa o

pracę nakładczą jest przez strony wykonywana, nie może być mowy o jej

pozorności w rozumieniu art. 83 § 1 k.c. Nie wyklucza to jednak możliwości badania,

czy umowa ta była sprzeczna z prawem, zmierzała do jego obejścia lub naruszała

5

zasady współżycia społecznego (art. 58 § 1 i 2 k.c.). Z odwołania się przez Sąd

drugiej instancji do tego ostatniego przepisu oraz § 3 rozporządzenia z 1975 r.

zdaje się wynikać, że uznał on sporne umowy za nieważne w rozumieniu art. 58 § 1

k.c. z uwagi na ich sprzeczność z prawem, gdyż „umowa o pracę nakładczą musi

być zawarta przez strony z zamiarem wykonywania przez wykonawcę pracy w

ilości zapewniającej mu wynagrodzenie nie niższe niż wskazane w wymienionym

rozporządzeniu”. W odniesieniu do takiej argumentacji należy zauważyć, że czym

innym jest sprzeczność czynności prawnej z prawem, a czym innym obejście prawa.

Jeżeli w umowie o pracę nakładczą strony określiły ilość pracy zapewniającą

uzyskanie przez wykonawcę co najmniej połowy najniższego wynagrodzenia (§ 3

ust. 1 rozporządzenia z 1975 r.), to taka umowa nie może być uznana za sprzeczną

z prawem z tego względu, że nie była w takim rozmiarze realizowana. Może ona

jednak być uznana (podobnie jak umowa, której wykonywanie było formalnie

poprawne) za umowę mającą na celu obejście prawa, a więc umowę, której treść z

formalnego punktu widzenia nie sprzeciwia się ustawie, ale w rzeczywistości

zmierza do zrealizowania celu, którego osiągnięcie jest przez nią zakazane, np. gdy

umowę o pracę nakładczą zawarto wyłącznie w celu niepłacenia wyższych składek

na ubezpieczenia społeczne z tytułu równocześnie prowadzonej działalności

gospodarczej (por. wyroki z dnia 19 stycznia 2010 r., I UK 261/09, LEX nr 577825

oraz z dnia 5 lipca 2012 r., I UK 101/12, LEX nr 1250560 i powołane w nich

orzecznictwo).

Istotne dla uznania skargi kasacyjnej organu rentowego za oczywiście

uzasadnioną jest jednak to, że Sąd drugiej instancji, pomimo oceny, iż sporne

umowy o pracę nakładczą są dotknięte nieważnością w rozumieniu art. 58 k.c.,

jednocześnie przyjął, że w miesiącach czerwcu 2006 r., wrześniu 2007 r. oraz

grudniu 2008 r. rodziły one skutki z punktu widzenia prawa ubezpieczeń

społecznych (art. 9 ust. 2 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 2 i 5 ustawy systemowej).

Uszło uwadze Sądu odwoławczego, że nieważność, o której stanowi art. 58 k.c.,

dotyczy czynności prawnej (oświadczenia woli, umowy) stanowiącej podstawę

powstania określonego stosunku prawnego i jest nieważnością bezwzględną, co

oznacza, że nieważna czynność prawna nie wywołuje i nie może wywołać żadnych

skutków prawnych objętych wolą stron. Nieważność ta powstaje z mocy prawa i

6

datuje się od samego początku (ex tunc), to znaczy od chwili dokonania nieważnej

czynności prawnej. Inaczej rzecz ujmując, dotknięta bezwzględną nieważnością

czynność prawna nie może wywołać skutku w postaci nawiązania między

dokonującymi ją stronami stosunku prawnego i wynikających z niego konsekwencji

w sferze ubezpieczenia społecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7

kwietnia 2010 r., II UK 357/09, OSNP 2011, nr 19-20, poz. 258). Nieważna umowa

o pracę nakładczą nie może zatem stanowić tytułu obowiązkowego podlegania

ubezpieczeniom społecznym, nawet jeżeli w jej wykonaniu wykonawca uzyskał

wynagrodzenie w wysokości określonej w § 3 ust. 1 rozporządzenia z 1975 r.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku na podstawie art. 39815

§

1 oraz odpowiednio stosowanego art. 108 § 2 k.p.c.