I PK 189/13

Sygn. akt I PK 189/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z powództwa C. Ż.

przeciwko Przedsiębiorstwu Robót Drogowo-Mostowych "T." Spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością w W.

o nagrodę jubileuszową,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 marca 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ł.

z dnia 23 kwietnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz powoda kwotę 900 (dziewięćset) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 10 stycznia 2013 r., Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ł. oddalił powództwo C. Ż. przeciwko

2

Przedsiębiorstwu Robót Drogowo-Mostowych "T." Spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością o zapłatę wyrównania nagrody jubileuszowej i orzekł o

kosztach procesu.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powód od 1 października 1976 r. do 13

sierpnia 1997 r. pracował w Przedsiębiorstwie Robót Drogowo-Mostowych (które

było poprzednikiem prawnym pozwanej spółki), a od 14 sierpnia 1997 r. do 30

kwietnia 2012 r. świadczył pracę na rzecz pozwanej spółki, ostatnio na stanowisku

dyrektora ds. technicznych, przy czym w okresie od 10 grudnia 2004 r. do 11

czerwca 2011 r. pełnił funkcję prezesa jej zarządu. W dniu 19 września 1997 r. w

pozwanej spółce zaczął obowiązywać Zakładowy Układ Zbiorowy Pracy (ZUZP),

który określał m.in. zasady nabywania uprawnień do nagród jubileuszowych.

Protokołem dodatkowym Nr 3 do ZUZP, który wszedł w życie z dniem 9 sierpnia

2011 r., uległy zmianie (na niekorzyść pracowników) dotychczasowe zasady

nabywania uprawnień do nagród jubileuszowych. W dniu 18 sierpnia 2011 r. w

zakładzie pracy zorganizowano zebranie pracowników, na którym poinformowano

załogę o tych zmianach. W trakcie zebrania pracodawca przedstawił pracownikom

propozycję zawarcia indywidualnych porozumień, które ze skutkiem

natychmiastowym zmieniłyby treść poszczególnych umów o pracę w sposób

odpowiadający nowym regulacjom płacowym przyjętym w Protokole dodatkowym

Nr 3 do ZUZP. Powód nie uczestniczył w zebraniu, bo w tym czasie przebywał na

zwolnieniu chorobowym. Natomiast w dniu 6 września 2011 r., kiedy powód pojawił

się w biurze w celu podstemplowania legitymacji ubezpieczeniowej, kadrowa

przekazała mu projekt porozumienia zmieniającego treść umowy o pracę, który

powód niezwłocznie podpisał. Powód nigdy nie złożył wobec pracodawcy

oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych tego porozumienia. W dniu 20

września 2011 r. spółka wypłaciła powodowi nagrodę jubileuszową za 40 lat pracy

w wysokości 25.000 zł. Nagroda została obliczona według zasad przyjętych w

Protokole dodatkowym Nr 3 do ZUZP. Prawo do nagrody jubileuszowej powód

nabył w dniu 1 września 2011 r.

Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd Rejonowy doszedł do przekonania,

że powództwo nie jest zasadne. Sąd pierwszej instancji nie zgodził się z powodem,

że wysokość nagrody jubileuszowej przysługującej mu z tytułu 40 lat pracy powinna

3

zostać ustalona w oparciu o zakładowe regulacje płacowe, które obowiązywały

przed wejściem w życie Protokołu dodatkowego Nr 3 do ZUZP. Zdaniem Sądu,

powód wyraził dobrowolnie zgodę na pogorszenie zasad jego wynagradzania (w

tym w odniesieniu do nagrody jubileuszowej). Porozumienie zmieniające podpisane

przez powoda w dniu 6 września 2011 r. - co wynikało z jego treści - stało się

skuteczne z datą wsteczną (od dnia 18 sierpnia 2011 r.). Oświadczenie woli

wyrażające zgodę powoda na nowe, mniej korzystne dla niego warunki płacowe nie

było dotknięte żadnymi wadami oświadczeń woli, a powód nie złożył wobec

pozwanego pracodawcy w odpowiednim terminie stosownego oświadczenia o

uchyleniu się od skutków prawnych porozumienia zmieniającego. Skoro powód

uzyskał w dniu 1 września 2011 r. prawo do nagrody jubileuszowej przysługującej

mu z tytułu 40-letniego stażu pracy, to pozwana spółka była uprawniona do

naliczenia tej nagrody na zasadach obowiązujących w zakładzie pracy od dnia 18

sierpnia 2011 r.

Od wyroku Sądu pierwszej instancji powód wniósł apelację, przy czym w

postępowaniu odwoławczym rozszerzył żądanie pozwu do kwoty 35.738 zł.

Wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2013 r., Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych: 1) zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w punktach pierwszym i

drugim w ten sposób, że zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę

32.060 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 2 września 2011 r. do dnia zapłaty oraz

kwotę 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za pierwszą

instancję; 2) odrzucił apelację w pozostałym zakresie (w części rozszerzającej

żądanie pozwu) oraz 3) orzekł o kosztach procesu. Sąd odwoławczy podzielił

ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego i przyjął je za własne, natomiast dokonał

odmiennej oceny prawnej powództwa. Według Sądu odwoławczego, roszczenie

powoda było uzasadnione w świetle art. 84 k.p. Skoro nagroda jubileuszowa jest

składnikiem wynagrodzenia za pracę, to powód z uwagi na treść tego przepisu nie

mógł skutecznie zrzec się prawa do nagrody ani przenieść tego prawa na inną

osobę. W sytuacji, gdy powód dopiero w dniu 6 września 2011 r. podpisał

porozumienie zmieniające umowę o pracę, którego skutkiem było obniżenie jego

wynagrodzenia (obniżenie nagrody jubileuszowej), to porozumienie mogło

wywoływać skutki prawne dopiero od dnia jego podpisania (na przyszłość).

4

Tymczasem - co jest niesporne - powód nabył prawo do nagrody jubileuszowej za

40 lat pracy w dniu 1 września 2011 r., a więc przed datą zawarcia porozumienia

zmieniającego zasady wynagradzania. Tym samym powód nie mógł skutecznie w

drodze porozumienia z pracodawcą zrzec się prawa do nagrody jubileuszowej w

wysokości przewidzianej postanowieniami ZUZP w brzmieniu poprzedzającym

wejście w życie Protokołu dodatkowego nr 3, bo poprzednie zasady obliczania

nagrody jubileuszowej były dla powoda korzystniejsze. Sąd Okręgowy nie podzielił

stanowiska strony pozwanej, że jeśli prawo do świadczeń pracowniczych nie

wynika z umowy o pracę, to zmiana zasad wynagrodzenia w tym zakresie (również

na niekorzyść pracowników) nie wymaga wypowiedzenia zmieniającego, a

postanowienia układu zbiorowego obowiązują z mocy prawa od chwili jego

zawarcia. Według Sądu, niewłaściwy jest pogląd pozwanej, że zastosowanie

wypowiedzenia zmieniającego powinno wchodzić w rachubę tylko wtedy, gdy prawo

do świadczeń pracowniczych zostało przewidziane bezpośrednio w umowie o pracę

i że wobec tego pozwana nie musiała wprowadzać nowych zasad płacowych w

drodze wypowiedzeń (lub porozumień) zmieniających. Dodatkowo Sąd drugiej

instancji wywiódł, że w stanie faktycznym sprawy nie zachodziły żadne istotne

okoliczności, które by rzutowały na negatywną ocenę zachowania powoda i

uzasadniały oddalenie powództwa z powołaniem się na sprzeczność żądania

pozwu z zasadami współżycia społecznego (art. 8 k.p.). Za uwzględnieniem

podniesionego przez spółkę zarzutu nadużycia prawa podmiotowego nie

przemawiało ani "gołosłowne twierdzenie pozwanej na temat złej sytuacji

ekonomicznej zakładu pracy, ani fakt, że powód jest wspólnikiem pozwanej spółki".

Powód nie podjął żadnego celowego działania, które wprowadzałoby pracodawcę w

błąd lub stanowiło przejaw wykorzystywania pozycji wspólnika. Podpisał z

pracodawcą porozumienie zmieniające, będąc świadomy, że uprzednio nabył

prawo do nagrody jubileuszowej w wyższej wysokości i że nowe zasady

wynagradzania go nie dotyczą. W tej sytuacji roszczenie powoda podlegało

uwzględnieniu w wysokości, jaka została określona w pozwie (32.060 zł). Natomiast

rozszerzenie przez powoda żądania do kwoty 35.738 zł (która odpowiadała

wyliczeniu przedstawionemu przez stronę pozwaną) było w postępowaniu

5

apelacyjnym niedopuszczalne (art. 383 k.p.c.), co spowodowało odrzucenie apelacji

w tym zakresie na podstawie art. 373 k.p.c.

Od wyroku Sądu Okręgowego - w części uwzględniającej apelację powoda

oraz rozstrzygającej o kosztach postępowania - strona pozwana wniosła skargę

kasacyjną, w której zarzuciła naruszenie: 1) art. 84 k.p. polegające na przyjęciu, że

strony, zawierając porozumienie zmieniające umowę o pracę w części dotyczącej

warunków nabywania i wypłacania nagrody jubileuszowej ze skutkiem wstecznym

(na dzień 18 sierpnia 2011 r.), naruszyły bezwzględny zakaz zrzekania się prawa

do wynagrodzenia; 2) art. 3531

k.c. w związku z art. 300 k.p. wskutek przyjęcia, że

porozumienie zmieniające zawarte pomiędzy powodem a spółką nie mogło

wywrzeć skutku w postaci zmiany warunków wynagradzania z datą wsteczną; 3)

art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p. polegające na przyjęciu, że porozumienie

zmieniające jest nieważne z uwagi na jego podpisanie w dniu 6 września 2011 r.,

czyli po nabyciu prawa do nagrody jubileuszowej; 4) art. 8 k.p. wskutek przyjęcia,

że żądanie przez powoda wypłaty nagrody jubileuszowej według starych zasad nie

jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. W uzasadnieniu skargi

wywiedziono w szczególności, że ocena prawna przedstawiona w uzasadnieniu

orzeczenia Sądu drugiej instancji "godzi w zasadę swobodnego kształtowania i

zmieniania stosunku pracy przez pracodawcę i pracownika w granicach

obowiązującego prawa". Zdaniem skarżącej spółki, zasada nieretroakcji określona

w art. 3 k.c. i mająca zastosowanie w stosunkach pracy na podstawie art. 300 k.p.,

odnosi się wyłącznie do aktów normatywnych rangi ustawowej. Wskazany przepis

nie ma natomiast zastosowania do postanowień umownych, a to oznacza, że

strony mogły zawrzeć porozumienie zmieniające warunki nabywania i wypłacania

nagrody jubileuszowej z datą wsteczną. Spornego porozumienia nie można

traktować jako umownego zrzeczenia się przez powoda części przysługującej mu

nagrody jubileuszowej, bowiem tylko zmieniło ono zasadę przyznawania nagrody

jubileuszowej; dopiero konsekwencją tej zmiany było obniżenie wysokości nagrody

należnej powodowi. Skoro do dnia zawarcia porozumienia zmieniającego

pracodawca nie naliczył i nie wypłacił powodowi nagrody jubileuszowej, to po

zawarciu tego porozumienia już nie mógł ustalić wysokości nagrody według starych

zasad, bo zgodnie z wolą stron zmiana reguły dotyczącej naliczania nagrody

6

jubileuszowej nastąpiła (wstecznie) w dacie określonej w porozumieniu

zmieniającym (18 sierpnia 2011 r.). Ponadto zaskarżony wyrok pozostaje w

"ewidentnej i szczególnie rażącej sprzeczności z zasadami współżycia

społecznego", gdyż powód zażądał wypłaty wyrównania nagrody jubileuszowej po

upływie roku od przyznania mu tego świadczenia, chociaż wcześniej zawarł z

pracodawcą porozumienie dotyczące zmiany warunków naliczania nagrody

jubileuszowej, którego treść odpowiadała postanowieniom układu zbiorowego

zaakceptowanym przez wszystkich pracowników pozwanej spółki ze względu na jej

trudną sytuację ekonomiczną. Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego wyraźnie

faworyzuje jednego pracownika (powoda), bagatelizując przyczyny, dla których

wszyscy pozostali pracownicy zgodzili się na przyjęcie nowych warunków

naliczania nagród jubileuszowych. Strona pozwana wniosła o zmianę wyroku Sądu

Okręgowego w zaskarżonej części, oddalenie apelacji powoda i zasądzenie na jej

rzecz kosztów procesu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powód wniósł o odmowę przyjęcia skargi

do rozpoznania, względnie o jej oddalenie i zasądzenie kosztów procesu.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Na wstępie należy zauważyć, że stosownie do treści art. 39813

§ 1 k.p.c.,

Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną wyłącznie w granicach zaskarżenia

oraz w granicach jej podstaw (w granicach zaskarżenia bierze jedynie z urzędu pod

rozwagę nieważność postępowania). W podstawach skargi pozwana spółka nie

wskazała naruszenia art. 24113

k.p. i dlatego uwzględnienie sugerowanej potrzeby

dokonania w postępowaniu kasacyjnym wykładni art. 24113

§ 2 k.p. w odniesieniu

do zwrotu "porozumienie stron wprowadzające mniej korzystne dla pracownika

postanowienia układu zbiorowego pracy", wykraczałoby poza zakres kognicji Sądu

Najwyższego (nadto nie jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy). Co do zarzutów

obrazy prawa materialnego, które pozwana sformułowała w podstawach skargi, to

należy stwierdzić, że wszystkie są niezasadne.

Zarzuty w zakresie naruszenia art. 84 k.p., art. 3531

k.c. w związku z art. 300

k.p. oraz art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p. - z uwagi na podobną argumentację

7

przedstawioną w ich uzasadnieniu - można rozważyć łącznie. Zgodnie z art. 84 k.p.,

pracownik nie może zrzec się prawa do wynagrodzenia ani przenieść tego prawa

na inną osobę. Przepis ten ma pełne zastosowanie do nagród jubileuszowych

regulowanych zakładowymi aktami prawa pracy, jeżeli taka nagroda odpowiada

cechom pojęciowym premii, a więc, gdy poddaje się kontroli w zakresie przesłanek

jej przyznawania i ustalenia wysokości (nagroda jubileuszowa może niekiedy mieć

charakter uznaniowy; por. uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego z dnia 13

października 1999 r., I PKN 159/99, OSNAPiUS 2001 nr 4, poz. 109; z dnia 7

marca 2001 r., I PKN 284/00, OSNAPiUS 2002 nr 23, poz. 568; z dnia 23 stycznia

2002 r., I PKN 816/00, OSNP 2004 nr 2, poz. 32 oraz z dnia 9 września 2004 r.,

I PK 423/03, OSNP 2005 nr 6, poz. 83). Jeśli zatem nagroda (gratyfikacja)

jubileuszowa przewidziana w zakładowym prawie pracy posiada charakter

premiowy, to - stanowiąc jeden z wielu składników wynagrodzenia za pracę

przysługującego pracownikowi - podlega ochronie z art. 84 k.p. To zaś oznacza, że

pracownik, który już nabył prawo do gratyfikacji jubileuszowej (bo spełnił przesłanki

nabycia tego prawa, w szczególności osiągnął wymagany staż pracowniczy), nie

może dobrowolnie (przez zawarcie z pracodawcą stosownego porozumienia) zrzec

się tego nabytego już prawa. Gwarancyjna regulacja prawa pracy zawarta w art. 84

k.p. ma charakter szczególny i w tym zakresie wyłącza stosowanie zasady

swobody kontraktowania (art. 3531

k.c.). Z tej przyczyny powołanie się w skardze

na zasadę swobody umów co do porozumienia pogarszającego warunki nabycia

prawa do nagrody jubileuszowej, nie może być zaakceptowane w odniesieniu do

już nabytego prawa, gdyż oznaczałoby to niedopuszczalne zrzeczenie się przez

pracownika wynagrodzenia za pracę w rozumieniu art. 84 k.p.

Z niebudzących wątpliwości ustaleń faktycznych sprawy wynika, że nagroda

jubileuszowa przewidziana w zakładowych przepisach płacowych obowiązujących

w pozwanej spółce, miała charakter premiowy, a więc stanowiła wynagrodzenie za

pracę w ścisłym tego słowa znaczeniu. W sytuacji, gdy powód nabył prawo do tej

nagrody w dniu 1 września 2011 r. w wysokości ustalonej na podstawie pierwotnych

przepisów ZUZP, to w dniu 6 września 2011 r. nie mógł zrzec się tego składnika

wynagrodzenia (choćby w części). Dlatego Sąd Okręgowy słusznie przyjął, że

podpisanie przez powoda w dniu 6 września 2011 r., po upływie kilku dni od

8

nabycia (w dniu 1 września 2011 r.) prawa do nagrody jubileuszowej na zasadach

określonych w ZUZP, porozumienia zmieniającego wstecznie na jego niekorzyść

warunki ustalania wysokości nagrody jubileuszowej, nie mogło oznaczać

niedopuszczalnego zrzeczenia się nabytego już prawa do nagrody jubileuszowej, a

więc w tym zakresie z mocy art. 84 k.p. było ono bezwzględnie nieważne.

"Zrzeczenie się" wynagrodzenia za pracę, polegające na wyrażeniu zgody na

przedstawioną przez pracodawcę propozycję obniżenia wysokości wynagrodzenia

w przyszłości, nie jest zrzeczeniem się prawa do wynagrodzenia w rozumieniu art.

84 k.p., lecz prawnie dopuszczalnym porozumieniem stron, zmieniającym treść

stosunku pracy (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 19 grudnia 1996 r., I PKN

23/96, OSNAPiUS 1997 nr 15, poz. 270; z dnia 13 marca 1997 r., I PKN 39/97,

OSNAPiUS 1997 nr 24, poz. 492; z dnia 8 kwietnia 1998 r., I PKN 29/98,

OSNAPiUS 1999 nr 7, poz. 242; z dnia 5 grudnia 2002 r., I PKN 575/01, OSNP

2004 nr 11, poz. 190; z dnia 3 lipca 2008 r., III PK 6/08, LEX nr 497687 oraz z dnia

2 marca 2012 r., I PK 109/11, OSNP 2013 nr 3-4, poz. 27). Przepis art. 84 k.p. nie

stoi więc na przeszkodzie, by strony stosunku pracy zawarły porozumienie

obniżające wynagrodzenie pracownicze ze skutkiem od dnia jego zawarcia, ale nie

może to dotyczyć już nabytego prawa do wynagrodzenia. Podpisanie przez powoda

w dniu 6 września 2011 r. porozumienia zmieniającego zasady wypłaty nagrody

jubileuszowej "z datą 18 sierpnia 2011 r.", nie mogło więc spowodować utraty

(obniżenia) prawa do nagrody jubileuszowej nabytej w dniu 1 września 2011 r.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dopuszcza się możliwość oceny

żądania zapłaty nagrody jubileuszowej w świetle klauzul z art. 8 k.p., także

wówczas, gdy porozumienie stron stosunku pracy o zrzeczeniu się przez

pracownika nagrody jubileuszowej jest nieważne z mocy art. 84 k.p. w związku z art.

58 k.c. (wyrok z dnia 15 listopada 2006 r., I BP 12/06, OSNP 2008 nr 1-2, poz. 3;

OSP 2009 nr 2, poz. 14, z glosą M. Skąpskiego). Jednakże ocena, czy w

konkretnym przypadku ma zastosowanie art. 8 k.p., mieści się w granicach

swobodnego uznania sędziowskiego, po uwzględnieniu całokształtu okoliczności

faktycznych konkretnej sprawy i dlatego jej zmiana w postępowaniu kasacyjnym

może nastąpić tylko w przypadku szczególnie rażącego i oczywistego naruszenia

art. 8 k.p. (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2007 r., I BP 15/06, OSNP

9

2008 nr 7-8, poz. 92, LEX nr 286751 i z dnia 26 czerwca 2012 r., II PK 275/11,

Monitor Prawa Pracy 2012 nr 11, s. 584). Sąd Okręgowy analizował zasadność

roszczenia powoda w kontekście możliwości zastosowania art. 8 k.p.,

przeprowadził w tym zakresie szczegółową ocenę okoliczności faktycznych sprawy

i doszedł do przekonania, że nie ma podstaw do odmowy udzielenia powodowi

ochrony prawnej z uwagi na jego nieetyczne zachowanie. Wobec tego należy

uznać, że Sąd Okręgowy utrzymał się w granicach sędziowskiego uznania i brak

jest przesłanek uwzględnienia kasacyjnego zarzutu obrazy art. 8 k.p.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na

podstawie art. 39814

k.p.c. i orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego na mocy

art. 98 § 1 k.p.c. i § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę

prawnego ustanowionego z urzędu (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 490).