II UK 358/13

Sygn. akt II UK 358/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Beata Gudowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z wniosku J. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G.

o wznowienie wypłaty emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 marca 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 marca 2013 r., ,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania z orzeczeniem o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w G. decyzją z dnia 13 listopada

2008 r. ustalił prawo J. S. do emerytury z jednoczesnym zawieszeniem tego prawa

z powodu określonego w art. 103 ust. 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst – Dz.

2

U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.; dalej „ustawa o emeryturach i rentach z

FUS”). Po uchyleniu tego przepisu ustawą z dnia 21 listopada 2008 r. o

emeryturach kapitałowych (Dz. U. Nr 228, poz. 1507) organ rentowy podjął wypłatę

emerytury od dnia 1 sierpnia 2009 r. i wypłacał ją do dnia 30 września 2011 r.

Następnie decyzją z dnia 13 października 2011 r. z urzędu wstrzymał wypłatę

emerytury od dnia 1 października 2011 r. na podstawie art. 103a ustawy o

emeryturach i rentach z FUS w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 16 grudnia 2010

r. o zmianie ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z

2010 r. Nr 257, poz. 1726; dalej „ustawa o zmianie ustawy o finansach

publicznych”) po ustaleniu, że ubezpieczona uzyskała prawo do tzw. wcześniejszej

emerytury w dniu 1 września 2008 r. oraz że po osiągnięciu powszechnego wieku

emerytalnego otrzymała prawo do emerytury ustalone decyzją z dnia 26 sierpnia

2009 roku. Odwołanie od decyzji z dnia 13 października 2011 r. Sąd Okręgowy w

G. oddalił wyrokiem z dnia 26 marca 2012 r., a apelację ubezpieczonej oddalił Sąd

Apelacyjny, Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 21 marca 2013

r.

Przedmiotem sporu na etapie postępowania apelacyjnego było żądanie

wznowienia wypłaty świadczenia od dnia 1 października 2011 r., a jego

rozstrzygnięcie przez Sąd drugiej instancji opierało się na ustaleniach faktycznych i

rozważaniach prawnych uwzględniających zasady nabywania i zawieszania prawa

do emerytury w dniu 1 września 2008 r. wynikające z wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 13 listopada 2012 r., K 2/12 (Dz. U. 2012, poz. 1285). Sąd

Apelacyjny stwierdził, że wskazane orzeczenie odnosi się wyłącznie do tych

ubezpieczonych, którzy nabyli prawo do emerytury w okresie od dnia 1 stycznia

2009 r. do dnia 30 września 2011 r., czyli w czasie, gdy przepisy ustawy o

emeryturach i rentach z FUS umożliwiały nabycie prawa do emerytury bez

konieczności rozwiązania stosunku pracy. Ustalił fakt przyznania ubezpieczonej w

dniu 1 sierpnia 2009 r. emerytury w związku z osiągnięciem powszechnego wieku

emerytalnego, lecz uznał, że nie było to nowe świadczenie „ustalone z

uwzględnieniem reguł dotyczących świadczenia przyznawanego po raz pierwszy”.

Wskazał, że w art. 21 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest mowa

o emeryturze dla osoby, która wcześniej miała ustalone prawo do emerytury, z

3

czego wynika, że w związku ze spełnieniem warunku osiągnięcia wieku

emerytalnego następuje jedynie ustalenie na nowo podstawy wymiaru tego samego

świadczenia; ustawa nie posługuje się pojęciem nowej emerytury.

W skardze kasacyjnej ubezpieczonej, opartej na podstawie naruszenia

prawa materialnego - art. 27 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

w związku z art. 95 ust. 1 tej ustawy przez błędną wykładnię polegającą na

nieuzasadnionym przyjęciu, że emerytura przyznawana z tytułu osiągnięcia

powszechnego wieku emerytalnego nie stanowi nowego świadczenia

przyznawanego z uwzględnieniem reguł dotyczących emerytury przyznawanej po

raz pierwszy oraz naruszenie art. 103a tej ustawy przez jego zastosowanie wbrew

orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 listopada 2012 r. o utracie mocy

tego przepisu w odniesieniu do podmiotów, które uzyskały świadczenie w okresie

od 8 stycznia 2009 r. do 30 września 2011 r., skarżąca wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W licznych orzeczeniach Sądu Najwyższego wskazuje się na niekolizyjność

zastosowania art. 103a ustawy o emeryturach rentach z FUS z zasadą ochrony

praw nabytych i zasadą zaufania obywateli do Państwa i stanowionego przez nie

prawa, wobec emerytów, którzy uzyskali prawo do emerytury przed dniem 8

stycznia 2009 r. Sąd Najwyższy przyjmuje, że wskutek wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 13 listopada 2012 r., przepis art. 103a ustawy o

emeryturach i rentach z FUS obowiązuje, lecz w innym zakresie czasowym i w

konsekwencji - podmiotowym, gdyż uchylenie przez Trybunał Konstytucyjny art. 28

ustawy o zmianie ustawy o finansach publicznych tylko „w zakresie, w jakim

znajduje zastosowanie do osób, które nabyły prawo do emerytury przed dniem 1

stycznia 2011 r., bez konieczności rozwiązania stosunku pracy”, nakazuje

przyjęcie, że poza zakresem tego orzeczenia pozostają osoby, których prawo do

emerytury podlegało zawieszeniu tylko ze względu na kontynuowanie stosunku

pracy z tym pracodawcą z którym pozostawały bezpośrednio przed dniem nabycia

4

prawa do emerytury. W tym kręgu pozostają osoby, które nabyły prawo do

emerytury realizowane na podstawie art. 103 ust. 2a ustawy emerytalnej,

obowiązującego od dnia 1 lipca 2000 r. na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 21

stycznia 2000 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 9,

poz. 118) do dnia 8 stycznia 2009 r. na podstawie art. 37 pkt 5 lit. b ustawy z dnia

21 listopada 2008 r. o emeryturach kapitałowych (Dz. U. Nr 228, poz. 1507; por. np.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2013 r., II UK 330/12, z dnia 25

kwietnia 2013 r., I UK 593/12 i z dnia 24 kwietnia 2013 r., II UK 299/12, z dnia 6

sierpnia 2013 r., II UK 4/13, z dnia 14 sierpnia 2013 r., III UK 117/12 i III UK 118/12

– niepublikowane).

Wątpliwość co do konstytucyjności zastosowania art. 103a ustawy o

emeryturach i rentach z FUS dotyczyła tych – i tylko tych – osób, które skutecznie

nabyły i zrealizowały prawo do emerytury wówczas, gdy treścią ryzyka

emerytalnego było wyłącznie osiągnięcie wieku emerytalnego i stażu

ubezpieczeniowego, a realizacja świadczenia następowała niezależnie od dalszego

zatrudnienia, a więc tylko tych osób, które nabyły prawo do emerytury w okresie od

dnia 8 stycznia 2009 r. do dnia 31 grudnia 2010 r. (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 6 czerwca 2013 r., II UK 330/12, z dnia 25 kwietnia 2013 r., I UK 593/12 i z

dnia 24 kwietnia 2013 r., II UK 299/12 – niepubl.). Zastosowanie art. 103a ustawy o

emeryturach i rentach z FUS wobec wszystkich pozostałych emerytów, a więc tych,

którzy uzyskali prawo do emerytury przed dniem 8 stycznia 2009 r. i po dniu 1

stycznia 2011 r. i nie narusza wzorców konstytucyjnych zastosowanych przez

Trybunał.

W okolicznościach odpowiadających stanowi faktycznemu sprawy objętej

skargą kasacyjną powstała wątpliwość co do stosowania art. 103a ustawy w

odniesieniu do osoby która we wcześniejszym okresie nabyła prawo do tzw.

wcześniejszej emerytury, a następnie – na skutek nowego wniosku – prawo do

emerytury z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego. Istota problemu

sprowadzała się do odpowiedzi na pytanie, czy emerytura przyznana po

osiągnięciu wieku emerytalnego w miejsce (po wyborze zgodnie z art. 95 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach z FUS) emerytury wcześniejszej jest tym samym,

5

kontynuowanym świadczeniem, obliczonym w innej wysokości, czy też jest to

świadczenie nowe, różne od poprzednio wypłacanego, przysługujące nie tylko w

innym wymiarze, lecz także na innych warunkach a w konsekwencji określenie

czasu, w którym skarżąca nabyła prawo do emerytury między dniem 1 stycznia

2009 r. a 30 września 2011 r.

Odpowiadając na to pytanie należy stwierdzić, że skarżąca składała wniosek

o emeryturę dwukrotnie, a świadczenia emerytalne, do których jej prawo zostało

ustalone, jakkolwiek jednorodzajowe (emerytury), wymagały spełnienia innych

warunków (inny wiek, inny staż pracy - okresy składkowe i nieskładkowe). Ustalenie

w następstwie wniosku o wcześniejszą emeryturę prawa do tego świadczenia

poprzedzało tylko, lecz w żaden sposób nie warunkowało późniejszego ustalenia

prawa do emerytury ze względu na wiek. Jak dostrzegł Sąd Najwyższy w uchwale z

dnia 4 lipca 2013 r., II UZP 4/13 (OSNP 2013 nr 21-22, poz. 257), nie można

założyć, że na emeryturę przechodzi się tylko raz w życiu. Przy tej konstrukcji,

każdy następny wniosek należałoby traktować nie jako wniosek o świadczenie, lecz

tylko o podwyższenie już przyznanego świadczenia w związku z kontynuowaniem

zatrudnienia i ubezpieczenia. Skorzystanie z możliwości przejścia na emeryturę

przed osiągnięciem powszechnego wieku oznaczałoby ustalenie kwoty emerytury

dożywotniej z możliwością jej waloryzacji lub podwyższenia z tytułu dalszego

ubezpieczenia, bez możliwości uzyskania innego świadczenia z tytułu stażu lub

wieku. Nie ma jednak prawnych przeszkód do tego, ażeby osoba mająca ustalone

prawo do wcześniejszej emerytury nabyła prawo do emerytury na podstawie art. 27

ustawy emerytalnej i następnie wybrała to świadczenie, jako wypłacane. Innymi

słowy możliwe jest kilkakrotne realizowanie się ryzyka emerytalnego.

Także w postanowieniu z dnia 20 marca 2009 r., I UZP 7/08 (niepubl.) Sąd

Najwyższy uznał, że z braku w art. 21 ust. 2 pkt 1 ustawy określenia, że dotyczy on

ustalania podstawy wymiaru emerytury dla osoby, która wcześniej miała ustalone

prawo do tej emerytury, oznacza wyraźnie, iż chodzi w nim o inny rodzaj

świadczenia emerytalnego. Przekonujące w tym przedmiocie są motywy wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2005 r., I UK 120/04 (OSNP 2005 nr 16, poz.

257), zgodnie z którym złożenie wniosku o przyznanie prawa do emerytury z tytułu

osiągnięcia wieku emerytalnego wynoszącego 60 lat przez kobietę, która ma

6

ustalone decyzją organu rentowego prawo do emerytury z tytułu osiągnięcia wieku

55 lat, powoduje, że organ rentowy nie rozstrzyga w sprawie zakończonej

ostateczną decyzją, lecz w nowej sprawie z zakresu ubezpieczenia społecznego. W

uzasadnieniu Sąd Najwyższy wskazał między innymi, że prawo do emerytury z

tytułu osiągnięcia wieku emerytalnego nie jest przedmiotowo tożsame z prawem do

emerytury z tytułu osiągnięcia wieku wynoszącego 55 lat, gdyż podstawy prawne

tych świadczeń są różne, a jeśli chodzi o wymagany wiek przesłanki nabycia prawa

do tych świadczeń są odmienne. Są to zatem dwa odrębne świadczenia emerytalne

w rozumieniu art. 95 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, które podlegają

odmiennym reżimom prawnym, na przykład w zakresie zawieszania lub

zmniejszania prawa do tych świadczeń (art. 103 ust. 2 ustawy).

Pogląd, że emerytura przyznawana w wieku niższym i w powszechnym

wieku emerytalnym to osobne świadczenia innego rodzaju, był już wcześniej

prezentowany (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2006 r., I UK

82/06, niepubl.). W postanowieniu z dnia 13 maja 2004 r., II UZ 13/04 (OSNP 2004

nr 23, poz. 409) Sąd Najwyższy uznał domaganie się ustalenia prawa do emerytury

na podstawie art. 27 ustawy o emeryturach i rentach FUS w miejsce emerytury

przyznanej na podstawie art. 28 tej ustawy za żądanie innego świadczenia,

przyjmując, że skarga kasacyjna w takiej sprawie przysługuje bez względu na

wartość przedmiotu zaskarżenia.

Skoro przyznane dwukrotnie prawo skarżącej do emerytury opierało się na

innej podstawie prawnej, nie było przeszkód do uznania, że skarżąca, nabywając

prawo do emerytury po ukończeniu wieku emerytalnego, znalazła się w kręgu osób,

o których stanowi wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 listopada 2012 r.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815

§ 1

k.p.c.).