WA 5/14

Sygn. akt: WA 5/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Andrzej Tomczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Buliński

SSN Edward Matwijów

Protokolant : Anna Krawiec

przy udziale prokuratora del. do Naczelnej Prokuratury Wojskowej płk. Wojciecha

Serafina,

w sprawie ppłk. rez. A. W. oskarżonego z art. 231 § 2 k.k. i in., po rozpoznaniu w

Izbie Wojskowej na rozprawie w dniu 13 marca 2014 r. apelacji, wniesionych przez

prokuratora na niekorzyść i przez obrońcę od wyroku Wojskowego Sądu

Okręgowego w W. z dnia 17 października 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojskowemu

Sądowi Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania.

UZASADNIENIE

Ppłk rez. A. W. został oskarżony o to, że „ w okresie od 14 stycznia 2002 r.

do 20 października 2003 r. pełniąc obowiązki Dowódcy JW […], działając w celu

osiągnięcia korzyści majątkowej, w krótkich odstępach czasu, w wykonaniu z góry

2

powziętego zamiaru, nie dopełnił obowiązków określonych w rozdziale I

<<Podstawowych zadań Komendanta 12 Ośrodka Przechowywania Sprzętu>>

wymienionych w pkt. 7 ppkt a i c dot. sprawowania nadzoru nad racjonalnym i

oszczędnym prowadzeniem gospodarki w ośrodku oraz podejmowaniem decyzji i

sprawowaniem nadzoru w zakresie celowego i zgodnego z przeznaczeniem

zużycia środków finansowych będących w dyspozycji ośrodka w ten sposób, że

dostarczał do macierzystej jednostki po cenie zawyżonej wyprodukowane przez

siebie bądź zakupione od ustalonej osoby cywilnej po cenie niższej o 0,13 do 0,73

złotego za kilogram od ceny określonej w fakturach, owoce m.in. w postaci jabłek i

śliwek, a następnie po wystawieniu dla niego faktur VAT za produkty sadownicze:

(...), zatwierdzał je do wypłaty, osiągając korzyść majątkową w kwocie nie mniejszej

niż 1168 zł brutto, będącą iloczynem łącznej masy owoców podanych ww.

fakturach (8989,8 kg) pomnożonym przez różnicę między najwyższą ceną

sprzedaży owoców JW a najwyższą ceną kupna (1,13 zł-1,00 zł), a nadto w celu

uzyskania zamówienia publicznego od JW […], w celu użycia za autentyczną

podrobił ofertę przetargową z dnia 27.10.2002 r. podpisując się w niej imieniem i

nazwiskiem R. W., jednocześnie składając ofertę w JW, a następnie, po

rozstrzygnięciu przetargu Nr […] na korzyść wymienionej podrobił podpis R. W. w

umowie nr […] z dnia 12.11.2002 r. dot. dostarczenia w terminie do 31.05.2003 r. –

15 000 kg jabłek po cenie jednostkowej 1,10 zł brutto za kilogram, i po dostarczeniu

przez siebie owoców i wystawieniu faktur na ww. za produkty sadownicze: (...),

zatwierdzał je do wypłaty, jednocześnie podrabiając w nich podpisy R. W. i

wprowadzając do obiegu dokumentów finansowych JW, a następnie, po przelaniu

przez jednostkę pieniędzy na konto w Banku […] w O., posiadając pełnomocnictwo

do tegoż konta pieniędzmi tymi dysponował, w wyniku czego, nie będąc stroną

umowy ani dostawcą podanym w fakturach osiągnął korzyść majątkową w kwocie

6118,94 zł brutto, a nadto po upływie okresu trwania ww. umowy przekraczając

swoje uprawnienia polecił szefowi służby żywnościowej st. chor. rez. K. K.

rozliczenie dostaw i przyjęcie na stan magazynów żywnościowych dostarczone

przez siebie owoce jednocześnie polecając ww., aby podpisywał faktury

wystawione na R. W. w miejscu nabywcy: (...), zatwierdzał je do wypłaty,

jednocześnie podrabiając w nich podpisy R. W. i wprowadzając do obiegu

3

dokumentów finansowych JW, a następnie po przelaniu przez jednostkę pieniędzy

na konto w Banku […] w O., posiadając pełnomocnictwo do tegoż konta pieniędzmi

tymi dysponował w wyniku czego, nie będąc stroną cytowanej wyżej umowy ani

dostawcą podanym w fakturach uzyskał korzyść majątkową w kwocie 6343,06 zł

brutto, działając w ten sposób na szkodę JW […], a nadto usiłując uzyskać

zamówienie publiczne dla R. W. od JW […], w celu użycia za autentyczne, podrobił

ofertę przetargową z dnia 18.10.2003 r. podpisując się imieniem i nazwiskiem R. W.

oraz ofertę przetargową z dnia 20.10.2003 r. podpisując się imieniem i nazwiskiem

J. K., lecz zamierzonego celu nie osiągnął z uwagi na wybór przez zamawiającego

najkorzystniejszej oferty przetargowej T. K”.

Zacytowany, z pominięciem numerów i dat poszczególnych faktur oraz

wskazanych w nich mas towarów i ich cen dla zwiększenia przejrzystości

zarzucanego oskarżonemu działania, opis czynu opatrzono kwalifikacją z art. 231 §

2 k.k. w zb. z art. 297 § 1 k.k. w zb. z art. 270 § 1 k.k. w zb. z art. 13 § 1 k.k. w zw. z

art. 297 § 1 k.k. w zb. z art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k.

Wojskowy Sąd Okręgowy w W., po kolejnym rozpoznaniu sprawy, wyrokiem

z dnia 17 października 2013 r. orzekł, iż

„w ramach czynu zarzuconego oskarżonemu ppłk. rez. A. W. w akcie

oskarżenia:

1. na podstawie art. 414 § 1 zd. 2 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k.

uniewinnia ppłk. rez. A. W. od popełnienia czynu objętego zarzutem, a

polegającego na tym, że:

<< w okresie od 14 stycznia 2002 r. do 7 listopada 2002 r. pełniąc obowiązki

Dowódcy JW […], działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, w krótkich

odstępach czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, nie dopełnił

obowiązków określonych w rozdziale I „Podstawowych zadań Komendanta 12

Ośrodka Przechowywania Sprzętu” wymienionych w pkt. 7 ppkt a i c dot.

sprawowania nadzoru nad racjonalnym i oszczędnym prowadzeniem gospodarki w

ośrodku oraz podejmowaniem decyzji i sprawowaniem nadzoru w zakresie

celowego i zgodnego z przeznaczeniem zużycia środków finansowych będących w

dyspozycji ośrodka w ten sposób, że dostarczał do macierzystej jednostki, po cenie

zawyżonej, wyprodukowane przez siebie bądź zakupione od ustalonej osoby

4

cywilnej po cenie niższej o 0,13 do 0,73 złotego za kilogram od ceny określonej w

fakturach, owoce, m.in. w postaci jabłek i śliwek, a następnie po wystawieniu dla

niego faktur VAT za produkty sadownicze (…) zatwierdzał je do wypłaty, osiągając

korzyść majątkową w kwocie nie mniejszej niż 1 168 zł brutto, będącą iloczynem

łącznej masy podanych ww. fakturach (8989,8 kg) pomnożonym przez różnicę

między najwyższą ceną sprzedaży owoców JW., a najwyższą ceną kupna (1,13 zł –

1,00 zł), przez co działał na szkodę JW. […]>>

- to jest od popełnienia czynu kwalifikowanego z art. 231 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k.,

- z uwagi na fakt, iż czyn ten nie zawiera znamion czynu zabronionego;

II. oskarżonego ppłk. rez. A. W. uznaje za winnego popełnienia czynów

polegających na tym, że:

1. działając w krótkich odstępach czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru,

najpierw w celu uzyskania formalnie dla R. W. zamówienia publicznego od JW. […],

przedłożył w tej jednostce w dniu 29.10.2002 r. podrobioną uprzednio przez siebie

ofertę przetargową oznaczoną datą 27.10.2002 r., podpisując się w niej imieniem i

nazwiskiem R. W., a następnie po rozstrzygnięciu przetargu Nr […] na korzyść

wymienionej, podrobił podpis R. W. na umowie nr […] z dnia 12.11.2002 r., po

czym – w okresie od 20.11.2002 r. do 17.10.2003 r. w realizacji tej umowy

podrabiał podpisy R. W. na fakturach (…), które sam zatwierdzał i wprowadzał do

obiegu dokumentów finansowych JW […],

tj. popełnienia przestępstwa z art. 297 § 1 k.k. w zb. z art. 270 § 1 k.k. w zw. z art.

12 k.k.,

2. w celu uzyskania formalnie dla R. W. zamówienia publicznego od JW. […],

przedłożył w tej jednostce w dniu 20.10.2003 r. podrobioną uprzednio przez siebie

ofertę przetargową oznaczoną datą 18.10.2003 r. podpisując się w niej imieniem i

nazwiskiem R. W. oraz podrobioną przez siebie, nie spełniającą wymagań

formalnych dokumentację przetargową oznaczoną datą 20.10.2003 r. rzekomo

złożoną przez J. K.,

tj. popełnienia przestępstwa określonego w art. 297 § 1 k.k. w zb. z art. 270 § 1 k.k.”

Wyrok ten zaskarżyli:

1. obrońca oskarżonego „ … w całości na korzyść oskarżonego” i zarzucając:

„ I. obrazę przepisów prawa materialnego a mianowicie:

5

- art. 1 § 2 kk poprzez uznanie, że oskarżony podrabiając podpisy R. W. na

fakturach dopuścił się występku określonego w art. 270 § 1 kk mimo braku

ustalenia społecznej szkodliwości zarzucanego czynu,

- art. 270 § 1 kk w zw. z art 115 § 14 poprzez przyjęcie że oferta przetargowa

J. K. jest dokumentem pomimo że brak jest na niej daty oraz podpisu a tym

samym aby spełniała podstawowe wymogi stawiane tego typu dokumentom,

II. naruszenie przepisów postępowania karnego, które miało istotny wpływ na

treść orzeczenia

- a to art 5 § 2 k.p.k w zw. z art. 92 k.p.k w zw. z art. 410 k.p.k poprzez uznanie że

oskarżony przedłożył dokumenty R. W. i J. K. komisji przetargowej w dniu

29.10.2002 oraz w dniu 20.10.2003 celem uzyskania zamówienia publicznego

mimo że w aktach sprawy jest nie tylko na powyższą okoliczność brak dowodów

bezpośrednich a także poszlak, to Sąd wobec niemożności usunięcia tego braku

przyjął domniemanie wystąpienia opisanych zdarzeń a więc rozstrzygnął powstałe

wątpliwości na niekorzyść oskarżonego

- a to art 424 § 2 k.p.k, polegającą na istnieniu sprzeczności pomiędzy treścią

wyroku w zakresie zasądzenia kar dla oskarżonego ppłk. rez. A. W. a jego

uzasadnieniem, z treści którego wynika że Sąd skazał płk. rez. R. R., co wywołuje

wątpliwości co rzetelności pozostałych rozstrzygnięć wyroku i możliwości

prześledzenia rozumowania Sądu.

III. Błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia mogący

mieć wpływ na treść orzeczenia poprzez bezpodstawne przyjęcie, że oskarżony

miał świadomość, że druki potrzebne do przetargu jakie wypełnił świadkowi R. W.

na wzór będą przez nią użyte mimo że zebrany materiał dowodowy w sprawie nie

pozwala na takie stwierdzenie”,

wniósł „ … o zmianę zaskarżonego wyroku przez odmienne orzeczenie co do istoty

sprawy i umorzenie postępowania, ewentualnie uchylenie powyższego wyroku w

całości i przekazanie go do ponownego rozpoznania Wojskowemu Sądowi

Okręgowemu w W”.

B. prokurator Wojskowej Prokuratury Garnizonowej „ … na niekorzyść ppłk. rez.

A.W. (…) w całości” i zarzucając:

6

„1. obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 12 kk poprzez niezasadne jego

niezastosowanie w kwalifikacji prawnej czynów przypisanych oskarżonemu, co

skutkowało przypisaniem mu dwóch występków zakwalifikowanych odpowiednio z

art. 297 § 1 kk w zb. z art. 270 § 1 kk w zw. z art. 12 kk i art. 297 § 1 kk w zb. z art.

270 § 1 kk oraz uniewinnieniem od popełnienia występku z art. 231 § 2 kk w zw. z

art. 12 kk,

2. obrazę przepisów prawa materialnego, a to art. 231 § 2 kk poprzez przyjęcie w

zaskarżonym wyroku błędnego poglądu prawnego, iż oskarżony swoim

zachowaniem nie zrealizował znamion niezbędnych do przypisania mu

odpowiedzialności za popełnienie przestępstwa stypizowanego w art. 231 § 2 kk w

postaci świadomego działania na szkodę interesu publicznego, co skutkowało jego

niezasadnym uniewinnieniem od występku w pkt I orzeczenia i skazaniem w pkt II

za czyny wyczerpujące dyspozycję art. 297 § 1 kk w zb. z art. 270 § 1 kk w zw. z

art. 12 kk i art. 297 § 1 kk w zb. z art. 270 § 1 kk.”,

wniósł o „ … uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy

Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania”.

Na rozprawie apelacyjnej prokurator delegowany do Naczelnej Prokuratury

Wojskowej, popierając apelacje prokuratora WPG, zasygnalizował uchybienie sądu

a quo nieujęte w apelacji, a polegające na ustaleniu fragmentu działania

oskarżonego wyodrębnionego z opisu zarzutu aktu oskarżenia, nadanie mu

kwalifikacji prawnej i uniewinnienie od tak przypisanego czynu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Rację ma prokurator delegowany do Naczelnej Prokuratury Wojskowej

wskazując warsztatowe uchybienie Sądu a quo, który z zarzutu – bardzo

rozbudowanego, ale opisującego jeden czyn ciągły kwalifikowany z art. 231 § 2 k.k.

w zb. z art. 297 § 1 k.k. w zb. z art. 270 § 1 k.k. w zb. z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art.

297 § 1 k.k. w zb. z art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. – aktu oskarżenia

wyodrębnił jego część, opatrzył kwalifikacją prawną i w następstwie tego od tak

wyodrębnionego fragmentu czynu zarzucanego oskarżonego uniewinnił. Tego

rodzaju postępowanie jest oczywiście nieprawidłowe, ale nie mogło mieć ono

wpływu na rozstrzygnięcie sądu odwoławczego, ponieważ nie stanowi uchybienia,

które należałoby uwzględnić z urzędu, natomiast apelacja prokuratora zarzutu

7

takiego nie zawiera, a z uwagi na jej kierunek nie jest możliwe doszukiwanie się

takich intencji skarżącego w uzasadnieniu środka odwoławczego (art. 434 § 1

k.p.k.).

Rację ma również skarżący prokurator zarzucając Sądowi pierwszej instancji

obrazę przepisów prawa materialnego, przy czym uchybienia te – w ocenie Sądu

Najwyższego – wynikają z błędnego założenia, przyjętego w zaskarżonym wyroku,

że przepis art. 231 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. zawarty w kwalifikacji prawnej

zarzutu aktu oskarżenia odzwierciedla zachowania oskarżonego na szkodę

interesu majątkowego JW […], podczas gdy z bardzo rozbudowanego zarzutu

oskarżenia i bardzo niefortunnie sformułowanego zdaje się wynikać, że działanie

oskarżonego na szkodę interesu publicznego dotyczy również sfery

pozaekonomicznej, związanej z przedkładaniem podrobionej dokumentacji

przetargowej oraz z wielokrotnym podrabianiem dokumentów związanych z

finansową działalnością jednostki kierowanej przez oskarżonego.

To błędne założenie wynika przede wszystkim z potraktowania przez

Wojskowy Sąd Okręgowy w W. fragmentu opisu czynu zarzucanego oskarżonemu

jako wyłącznie odnoszącego się do kwalifikacji z art. 231 § 2 k.k. O takim właśnie

ujęciu tej problematyki świadczy wyodrębnienie tego fragmentu, opatrzenie go też

fragmentaryczną kwalifikacją prawną z art. 231 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i

uniewinnieniem od tak – w istocie – przypisanego oskarżonemu czynu.

Konsekwencją opisanego postąpienia, ewidentnie nieprawidłowego, o czym

już była mowa, było nierozważenie przez Sąd pierwszej instancji działania

oskarżonego na szkodę interesu publicznego w sferze niematerialnej, ale

ukierunkowanego na osiągnięcie korzyści majątkowej oraz działania oskarżonego

w ramach czynu ciągłego.

Wreszcie w swoich rozważaniach dotyczących kwalifikacji zarzutu aktu

oskarżenia również z art. 12 k.k. Sąd pierwszej instancji pominął tak ważkie,

prawidłowo dokonane, ustalenia odnoszące się do nastawienia oskarżonego

nieprzerwanego dostarczania własnych i osobiście pozyskanych od innych

sadowników płodów rolnych. To, ustalone przez Sąd , nieprzerwane realizowanie

dostaw w okresie poprzedzającym postępowanie przetargowe, w okresie

obowiązywania umowy rzekomo zawartej z R. W. oraz w okresie po jej wygaśnięciu

8

nie wskazuje na zamiar odnawialny, rodzący się w razie zaistnienia sprzyjającej do

jego powzięcia sytuacji. W tym też kontekście jako nieprzekonywujące jawi się

wyodrębnienie z całokształtu prawidłowo ustalonego działania oskarżonego

polegającego na dwukrotnym przedłożeniu podrobionych dokumentów

przetargowych, a jako zupełnie niekonsekwentne powiązanie jednego z tych

czynów z późniejszymi działaniami polegającymi na podrabianiu umowy i faktur, i

opatrzenie tak ujętego postępowania oskarżonego jako – w tym tylko fragmencie –

czynu ciągłego. Wszak – jak prawidłowo rozumuje Sąd pierwszej instancji –

przestępstwo z art. 297 k.k. jest przestępstwem formalnym z narażenia, którego

dokonanie następuje z chwilą przedłożenia fałszywych lub stwierdzających

nieprawdę dokumentów. Natomiast podrabianie umowy i faktur będące wynikiem

przestępstwa z art. 297 k.k. już tego działania nie charakteryzuje. Trudno więc tylko

w tym kontekście ujmować je jako czyn ciągły.

Podsumowując te rozważania stwierdzić należy, że opisane wyodrębnienie z

opisu czynu zabronionego działania oskarżonego mającego wypełnić dyspozycję

art. 231 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. spowodowało szereg opisanych

niekonsekwencji, które w części słusznie zakwestionował prokurator jako obrazę

przepisów prawa materialnego.

Trafność zarzutów tej apelacji i wskazane w nich uchybienia zmusiły Sąd

Najwyższy do kolejnego już uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazanie tej –

nieskomplikowanej przecież ani pod względem faktycznym, ani prawnym – sprawy

do ponownego rozpoznania Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w W.

Ponownie rozpoznając sprawę należy uwzględnić to, że przyczyną uchylenia

były błędy subsumpcji przy niekwestionowaniu ustaleń faktycznych co dodatkowo

pozwala na ograniczenie postępowania dowodowego do niezbędnego minimum. W

postępowaniu tym należy wystrzegać się błędów, nielogiczności i niekonsekwencji

jakie stały się udziałem sądu orzekającego w uchylonym wyroku oraz tych błędów,

które opisał w swojej apelacji, zarzucając obrazę art. 424 § 2 k.p.k., obrońca

oskarżonego.

Jako że rozpoznanie zarzutów apelacji prokuratora doprowadziło do

uchylenia zaskarżonego wyroku i skutkuje ponownym rozpoznaniem sprawy w

9

całości, przeto rozpoznanie zarzutów apelacji obrońcy zmierzającego również do

powtórzenia procesu byłoby bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 436 k.p.k.

Z przytoczonych powodów należało orzec jak na wstępie.