I UK 345/13

Sygn. akt I UK 345/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania M. R.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w C.

o wysokość emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 marca 2014 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 marca 2013 r.

oddala skargę.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. odmówił M. R. obliczenia

emerytury na podstawie art. 26 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r.,

poz. 1440 ze zm.), przy zastosowaniu art. 55 tej ustawy.

W odwołaniu M. R. domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji, przyznania i

obliczenia emerytury na podstawie art. 55 i 26 ustawy o emeryturach i rentach z

2

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż byłaby ona wyższa od emerytury

obliczonej na podstawie art. 53 tej ustawy.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z

dnia 28 marca 2012 r. zmienił zaskarżoną decyzję, zobowiązując organ rentowy do

obliczenia emerytury ubezpieczonego na podstawie art. 26 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczony M. R. (urodzony 6 października 1946

r.) od 6 października 2006 r. ma ustalone prawo do emerytury. Wypłata

świadczenia została zawieszona z uwagi na kontynuowanie przez ubezpieczonego

zatrudnienia. Decyzją z dnia 9 grudnia 2011 r. organ rentowy ponownie ustalił

wysokość emerytury ubezpieczonego i podjął jej wypłatę od 1 października 2011 r.

W dniu 26 października 2011 r. ubezpieczony złożył wniosek o emeryturę w

związku z ukończeniem 65 roku życia. Dołączył świadectwo pracy z 24

października 2011 r., stwierdzające, że od dnia 1 stycznia 2011 r. do 21

października 2011 r. był zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy w Spółce z

o.o. „T. T.” w Z. oraz wystawione przez tego pracodawcę w dniu 24 października

2011 r. zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzeniu. Ubezpieczony legitymuje

się przeszło 45-letnim okresem składkowym i nieskładkowym.

Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd Okręgowy stwierdził, że

ubezpieczony spełnia warunki do uzyskania emerytury w oparciu o art. 26 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem po

osiągnięciu wieku 65 lat kontynuował ubezpieczenia emerytalne i rentowe, a z

wnioskiem o przyznanie emerytury w związku z ukończeniem 65 roku życia

wystąpił po 31 grudnia 2008 r.

Przywołując art. 55 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, Sąd wskazał, że nie zawiera on jakiegokolwiek zastrzeżenia

wskazującego, aby uprzednie ustalenie uprawnień do wcześniejszej emerytury

uniemożliwiało jego zastosowanie.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniósł organ rentowy, zarzucając

naruszenie prawa materialnego - art. 55 ustawy o emeryturach o rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez jego niewłaściwą wykładnię i

zastosowanie i przyznanie ubezpieczonemu prawa do emerytury, której wysokość

3

ustalono według zasad określonych w art. 26 ustawy, pomimo że ubezpieczony w

dniu 31 grudnia 2008 r. był uprawniony do emerytury (wniosek o emeryturę złożył

przed dniem 31 grudnia 2008 r.).

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 25

marca 2013 r. oddalił apelację.

W uzasadnieniu wskazał, że w jego ocenie, brak jest przeszkód do

zastosowania w wypadku ubezpieczonego art. 26 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przy obliczeniu wysokości emerytury

przyznanej na podstawie art. 27 tej ustawy. Zauważyć bowiem należy, że w art. 55

mowa jest o spełnieniu warunków do uzyskania emerytury określonych w art. 27. W

ocenie Sądu Apelacyjnego, wystąpienie z wnioskiem o emeryturę (o którym mowa

w zdaniu drugim omawianego przepisu) należy wiązać z tym konkretnym

świadczeniem (emeryturą z art. 27), a nie ze złożeniem (wcześniej) wniosku o

jakiekolwiek świadczenie emerytalne, przysługujące na innej podstawie prawnej.

Nie ulega wątpliwości, że z wnioskiem o taką emeryturę skarżący wystąpił po 31

grudnia 2008 r., zatem przysługuje mu prawo do obliczenia wysokości tego

świadczenia na podstawie art. 26 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych.

Organ rentowy zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną, zarzucając mu

naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 55 w związku z art. 4 pkt 1 i 13

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez jego

błędną wykładnię i niesłuszne przyjęcie, że emeryt urodzony przed 1 stycznia

1949 r., mający ustalone prawo do emerytury od 6 października 2006 r. i

kontynuujący zatrudnienie oraz uiszczający składki emerytalne ma prawo do

uzyskania prawa do emerytury kapitałowej na podstawie art. 26 powyższej ustawy

w związku z jej art. 55.

W uzasadnieniu podniesiono, że przepis art. 55 ustawy znajduje

zastosowanie wyłącznie do tych ubezpieczonych uprawnionych do emerytury na

podstawie art. 27 ustawy, którzy na dzień 31 grudnia 2008 r. nie posiadali statusu

emeryta potwierdzonego decyzją organu rentowego, zatem osobie, której

przyznano jakąkolwiek emeryturę obliczoną na dotychczasowych zasadach, tzn.

zgodnie z art. 53 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

4

Społecznych, nie przysługuje prawo do zastosowania art. 55 i obliczenia emerytury

zgodnie z art. 26 tej ustawy.

Zauważono także, że z interpretacją art. 55 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zaprezentowaną przez Sąd Apelacyjny nie

sposób się zgodzić. Użyte w tym przepisie słowo „ubezpieczony” ma swoją legalną

definicję określoną w art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych. Jest to osoba podlegająca ubezpieczeniu

emerytalnemu i rentowemu, określonemu w przepisach o systemie ubezpieczeń

społecznych (także osoba, która podlegała ubezpieczeniom społecznym przed

dniem wejścia w życie ustawy). Z kolei art. 4 pkt 1 powyższej ustawy definiuje

pojęcie emeryta. Jest to osoba mająca ustalone prawo do emerytury, w tym do

emerytury częściowej. Można zatem przyjąć, że skoro ubezpieczony M. R. miał

ustalone prawo do emerytury od 6 października 2006 r., to przestał być

„ubezpieczonym” w rozumieniu ustawy, a stał się „emerytem”. Nie mógł więc

skorzystać z możliwości obliczenia emerytury przewidzianego dla emerytur

kapitałowych. Wynika to zresztą z logiki reformy emerytalnej. Dla osób urodzonych

przed 1 stycznia 1949 r. przewidziane jest obliczanie emerytur na zasadach

określonych w przepisie art. 27 powołanej ustawy. Zastosowana przez Sąd

Apelacyjny interpretacja ma charakter wykładni rozszerzającej, co jest niezgodne z

intencją ustawodawcy, który wyłączył z zakresu zastosowania tej normy prawnej

tych ubezpieczonych, którzy na dzień 31 grudnia 2008 r. zrealizowali prawo do

emerytury na zasadach wówczas obowiązujących.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy zajmował się już wykładnią regulacji prawnej zawartej w art.

55 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie

z tym przepisem, ubezpieczonemu spełniającemu warunki do uzyskania emerytury

na podstawie art. 27, który kontynuował ubezpieczenie emerytalne i rentowe po

osiągnięciu wieku emerytalnego i wystąpił z wnioskiem o emeryturę po dniu 31

grudnia 2008 r., może być obliczona emerytura podstawie art. 26, jeżeli jest wyższa

od obliczonej zgodnie z art. 53 tej ustawy. W kontekście rozpoznawanej sprawy

5

należy przywołać stanowisko wyrażone w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 4

lipca 2013 r., II UZP 4/13 (OSNP 2013 nr 21-22, poz. 257), zgodnie z którym

ubezpieczony urodzony przed dniem 31 grudnia 1948 r., który po osiągnięciu

powszechnego wieku emerytalnego kontynuował ubezpieczenie i wystąpił o

emeryturę po dniu 31 grudnia 2008 r., ma prawo do jej wyliczenia na podstawie art.

27 w związku z art. 55 ustawy emerytalnej, także i niezależnie od tego, czy

wcześniej złożył wniosek o emeryturę w niższym wieku emerytalnym lub o

emeryturę wcześniejszą.

Uzasadniając tę wypowiedź Sąd przywołał ratio legis art. 55 ustawy

emerytalnej wskazując, że zawarta w art. 55 ustawy emerytalnej przesłanka

kontynuowania ubezpieczenia do dnia zgłoszenia wniosku o emeryturę w

powszechnym wieku emerytalnym mogłaby zostać spełniona także w sytuacji

gdyby wniosek o emeryturę został złożony przed osiągnięciem powszechnego

wieku emerytalnego, a z przepisu tego nie wynika, aby wniosek o emeryturę w

powszechnym wieku musiał być pierwszym wnioskiem o świadczenie. Sąd

przypomniał, że sposób wyliczania w tzw. formule zdefiniowanej składki zaczął

obowiązywać dopiero od 1 stycznia 2009 r. a zatem należy stwierdzić, że warunek

kontynuowania ubezpieczenia i wystąpienia z wnioskiem po 31 grudnia 2008 r.,

miał umożliwić wyliczenie emerytury w tej formule, której podstawę wymiaru

stanowi suma składek składanych na indywidualnym koncie ubezpieczonego. Ratio

legis art. 55 ustawy emerytalnej jest więc kontynuowanie opłacania składek, nie zaś

ubieganie się o emeryturę wcześniejszą lub w niższym wieku emerytalnym.

Konstatacja ta, nie pozwala na stwierdzenie czy wniosek o emeryturę po

ukończeniu powszechnego wieku emerytalnego musiał być pierwszym wnioskiem o

emeryturę, czy też mógł to być kolejny wniosek (np. poprzedzony wnioskiem o

emeryturę wcześniejszą).

Sąd wskazał nadto, że nabycie prawa do emerytury przyjęte w ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, uwzględniając także

treść art. 21 ust. 2 tej ustawy, uzasadnia twierdzenie, że na emeryturę można

przechodzić kilka razy. W sytuacji zatem gdy dopuszczalne jest kilkakrotne

przechodzenie na emeryturę, byłoby niezbędne zaznaczenie w art. 55 ustawy o

emeryturach i rentach, że wyliczenie emerytury w powszechnym wieku

6

emerytalnym możliwe byłoby tylko wówczas, gdyby był to pierwszy wniosek o

emeryturę (o nabycie statusu emeryta). Takiego zastrzeżenia nie można jednak z

treści tego przepisu wywnioskować, co oznacza, że ubezpieczony urodzony przed

dniem 1 stycznia 1949 r., który osiągnął powszechny wiek emerytalny, kontynuował

ubezpieczenie i wystąpił o emeryturę dopiero po dniu 31 grudnia 2008 r., może

złożyć wniosek o wyliczenie tego świadczenia niezależnie od tego, czy wcześniej

złożył wniosek o emeryturę w niższym wieku emerytalnym lub o emeryturę

wcześniejszą. Przepis art. 55 tej ustawy, umożliwiając ubezpieczonym urodzonym

przed 1 stycznia 1949 r. wyliczenie emerytury w wieku powszechnym według jej art.

26, „zrównuje” w pewnym sensie sytuacje tych osób (urodzonych przed 1 stycznia

1949 r.) z sytuacją osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r., które, jeśli nabyły prawo

do emerytury w niższym wieku emerytalnym albo do tzw. emerytury wcześniejszej,

mogą, osiągając powszechny wiek emerytalny, złożyć wniosek o ustalenie prawa

do emerytury w powszechnym wieku emerytalnym wyliczanej według art. 24 ustawy

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Jeżeli więc nie może być kwestionowana możliwość kilkakrotnego

przechodzenia na emeryturę, a w treści art. 55 ustawy brak zastrzeżenia, że

wniosek o przejście na emeryturę w powszechnym wieku przez osoby objęte art. 27

ma być pierwszym wnioskiem o przejście na emeryturę (o nabycie statusu

emeryta), przepis ten (art. 55 ustawy) należy rozumieć jako przyznający prawo do

złożenia wniosku o wyliczenie emerytury w powszechnym wieku emerytalnym jeżeli

ubezpieczenie było kontynuowane po osiągnięciu wieku 60/65 lat, a wniosek został

złożony po dniu 31 grudnia 2008 r. niezależnie od faktu przejścia przez te osoby na

emeryturę wcześniejszą lub w niższym wieku emerytalnym.

Stanowisko wyrażone w przywołanej uchwale podzielone zostało w

wyrokach Sądu Najwyższego: z dnia 10 lipca 2013 r., II UK 424/12 oraz z dnia 7

listopada 2013 r., II UK 143/12 – oba niepublikowane oraz z dnia 9 września

2013 r., II UK 23/13 (LEX nr 1375193).

Sąd Najwyższy rozpoznający niniejszą skargę zgadza się z przedstawioną

argumentacją, w szczególności zaś z tym, że skoro dopuszczalne jest kilkakrotne

przechodzenie na emeryturę, byłoby niezbędne zaznaczenie w art. 55 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, że wyliczenie

7

emerytury na podstawie tego przepisu możliwe byłoby tylko wówczas, gdyby był to

pierwszy wniosek o emeryturę (łączący się z nabyciem statusu emeryta). Trafnie

bowiem w uchwale wskazano, że w judykaturze przyjmuje się, iż emerytura w

niższym i w powszechnym wieku emerytalnym to odrębne rodzaje emerytur. W

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2006 r., I UK 82/06 (LEX nr

424489), wyrażono pogląd, że nie ma przeszkód prawnych, aby ubezpieczony

pobierający emeryturę przyznaną mu w niższym wieku emerytalnym dla

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze - art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, domagał się przyznania emerytury przysługującej w tzw.

powszechnym wieku emerytalnym na podstawie art. 27 tej ustawy, ponieważ ze

względu na odmienne przesłanki nabycia prawa do obu tych świadczeń organ

ubezpieczeń społecznych powinien wydać decyzje w oparciu o różne podstawy

prawne przysługujących ubezpieczonemu świadczeń emerytalnych, a następnie

wypłacać świadczenie wyższe lub wybrane przez ubezpieczonego - art. 95 ust. 1

ustawy). Podobne stanowisko było prezentowane w orzecznictwie Sądu

Najwyższego na tle ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), np. w uchwale z dnia 12

maja 1993 r., II UZP 2/93 (OSNCP 1993 nr 12, poz. 220) oraz w wyroku z dnia 17

kwietnia 1998 r., II UKN 607/97 (OSNAPiUS 1999 nr 7, poz. 255 – notka). Także w

wyroku z dnia 20 stycznia 2005 r., I UK 120/04 (OSNP 2005 nr 16, poz. 257)

wskazano, że „prawo do emerytury z tytułu osiągnięcia wieku emerytalnego nie jest

tożsame przedmiotowo z prawem do emerytury z tytułu osiągnięcia wieku

wynoszącego 55 lat, bowiem po pierwsze - podstawy prawne tych roszczeń są

różne, po drugie - przesłanki nabycia prawa do tych roszczeń są odmienne, jeśli

chodzi o wymagany wiek. Są to zatem dwa odrębne świadczenia emerytalne w

rozumieniu art. 95 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, które podlegają odmiennym reżimom prawnym.

Odnosząc się do argumentacji zawartej w skardze, dodać trzeba, że nabycie

statusu emeryta (art. 4 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych) wiąże się z utratą statusu ubezpieczonego (art. 4 ust.

13 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) tylko

8

wtedy, jeżeli po przyznaniu prawa do emerytury emeryt nie podlega obowiązkowym

lub dobrowolnym ubezpieczeniom społecznym (art. 13 i 14 ustawy z dnia 13

października 1998 r. ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych; jednolity tekst:

Dz.U. z 2013 r., poz. 1442 ze zm.). Przede wszystkim zaś pojęcie „ubezpieczony” z

art. 4 ust. 13 nie odnosi się do aktualnego statusu osoby ubiegającej się o

emeryturę, bowiem podleganie ubezpieczeniom społecznym w dacie wniosku o

emeryturę nie stanowi warunku przyznania prawa do tego świadczenia.

„Ubezpieczony” to osoba, która spełnia warunek podlegania – w jakimkolwiek

okresie - ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w przepisach o

systemie ubezpieczeń społecznych, a także osoba, która przed dniem wejścia w

życie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z

wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników.

W niniejszej sprawie ubezpieczony, urodzony przed dniem 31 grudnia

1948 r. (6 października 1946 r.), po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego

(6 października 2011 r.), kontynuował ubezpieczenie (do 21 października 2011 r.) i

wystąpił o emeryturę z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego po

dniu 31 grudnia 2008 r., w związku z tym ma do niego zastosowanie art. 55 ustawy

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.