I UK 434/13

Sygn. akt I UK 434/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania A. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę socjalną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 marca 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 19 czerwca 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 30 listopada 2011 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K. zmienił zaskarżoną przez A. S. decyzję Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 lipca 2011 r. i przyznał jej rentę socjalną od 30

maja 2011 r. do 30 czerwca 2012 r.

2

Na podstawie opinii biegłej Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawczyni A. S.

jest całkowicie niezdolna do pracy do 30 czerwca 2012 r. z powodu występującej

od urodzenia głuchoniemoty. Powołał się na treść art. 4 ustawy z dnia 27 czerwca

2003 r. o rencie socjalnej (jednolity tekst: Dz. U z 2013 r., poz. 982) i wskazał, że

koniecznym warunkiem przyznania renty socjalnej jest istnienie całkowitej

niezdolności do pracy z powodu naruszeń sprawności organizmu, które powstały

przed ukończeniem 18 roku życia lub nauki w szkole. Skoro zaś wnioskodawczyni

ten warunek spełnia, to prawo do renty socjalnej jej przysługuje na okres wskazany

w opinii biegłej.

Powyższy wyrok zaskarżył apelacją organ rentowy, zarzucając mu

naruszenie prawa materialnego: art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o

rencie socjalnej oraz art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2013 r.,

poz. 1440 ze zm., dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS) i wniósł o

zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania. Apelujący zakwestionował

opinię biegłej, na podstawie której Sąd pierwszej instancji oparł swe ustalenia

faktyczne. W jego ocenie, brak jest podstaw do uznania wnioskodawczyni za

całkowicie niezdolną do pracy. Jest ona bowiem uczennicą III klasy liceum

profilowanego dla osób głuchych i kontynuuje naukę bez przeszkód. Sprawnie

posługuje się językiem migowym, a także korzysta z aparatu słuchowego. Zdaniem

apelującego, biegła błędnie utożsamiła występującą u wnioskodawczyni

niepełnosprawność i związane z nią przeciwwskazania z całkowitą niezdolnością

do pracy. Posiadanie orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nie

jest równoznaczne ze spełnieniem przesłanki całkowitej niezdolności do pracy.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 19

czerwca 2012 r. zmienił zaskarżony wyrok, oddalając odwołanie.

W uzasadnieniu Sąd drugiej instancji wskazał, że Sąd Okręgowy, opierając

się na opinii biegłej lekarza laryngologa, ustalił, iż wnioskodawczyni jest całkowicie

niezdolna do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało w

trakcie nauki w szkole i wobec tego spełnia przesłanki wymagane dla przyznania jej

renty socjalnej. Jednakże Sąd Apelacyjny ustaleń tych nie podzielił. Biegła

zdiagnozowała bowiem u wnioskodawczyni głuchoniemotę od urodzenia i

3

stwierdziła, że z uwagi to schorzenie oraz istniejącą niepełnosprawność występują

przeciwwskazania do pracy wymagającej dobrego słyszenia, na wysokości przy

wibracji, w narażeniu na hałas oraz w narażeniu na CS2, CO. Biegła dodała, że

wnioskodawczyni z uwagi na konieczność pracy w warunkach pracy chronionej (z

zachowaniem powyższych przeciwwskazań) powinna być uznana za całkowicie

niezdolną do pracy do czasu uzyskania pełnych kwalifikacji zawodowych, czyli do

ukończenia szkoły profilowanej. Tymczasem całkowita niezdolność do pracy polega

na utracie zdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy (art. 12 ust. 2 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS). Oznacza to, że możliwość uznania całkowitej

niezdolności do pracy jest wykluczona przy zachowaniu choćby ograniczonej

zdolności do pracy. Zatem skoro wobec występującego u wnioskodawczyni

schorzenia (głuchoniemoty od urodzenia) istnieją jedynie określone

przeciwwskazania do pracy, to nie może być ona za ona całkowicie niezdolna do

pracy. Stwierdzone przeciwwskazania do wykonywania określonych prac

wnioskodawczyni jako aktualnie uczennicy liceum profilowanego w ogóle nie

dotyczą, a jedynie w przyszłości mogą powodować częściową niezdolność do

pracy. Ta bowiem sprowadza się do utraty w znacznym stopniu zdolności do pracy

zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji (art. 12 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS). Nie było więc podstaw do uznania jej za całkowicie niezdolną do

pracy.

Wyrok ten został przez wnioskodawczynię zaskarżony skargą kasacyjną w

całości.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego, przez

błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 4 ustawy o rencie socjalnej,

przez nieprzyznanie wnioskodawczyni renty socjalnej w sytuacji, gdy jest całkowicie

ona niezdolna do wykonywania jakiejkolwiek pracy, innej niż w warunkach

chronionych; błędną wykładnię art. 12 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

oraz niezastosowanie art. 13 ust. 4 tej ustawy, przez jego pominięcie i uznanie, że

wnioskodawczyni nie jest całkowicie niezdolna do pracy zarobkowej w sytuacji, gdy

ze zgromadzonego w postępowaniu materiału dowodowego wynika, iż jest zdolna

do pracy wyłącznie w warunkach pracy chronionej, co jednoznacznie wskazuje na

to, iż całkowicie utraciła zdolność do pracy w warunkach normalnych. Skarżąca

4

zarzuciła także naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało

istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie sprzeczność ustaleń dokonanych

przez Sąd a następnie przyjętych za podstawę wyrokowania z materiałem

dowodowym zebranym w toku postępowania - w zakresie w jakim Sąd Apelacyjny

stwierdził, iż wnioskodawczyni nie jest całkowicie niezdolna do pracy zarobkowej,

pomimo poczynionych przez biegłego lekarza laryngologa ustaleń w zakresie jej

stanu zdrowia i wpływu stwierdzonych schorzeń na zdolność do pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kwestia całkowitej niezdolności do pracy, o której mowa w art. 4 ust. 1

ustawy o rencie socjalnej, była już przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego,

który przyjmuje jednolicie, że przesłanka niezdolności do jakiejkolwiek pracy odnosi

się do każdego zatrudnienia w innych warunkach niż specjalnie stworzone na

stanowiskach pracy odpowiednio przystosowanych do stopnia i charakteru

naruszenia sprawności organizmu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia

2000 r., II UKN 134/00, OSNAPiUS 2002 nr 15, poz. 369; z dnia 7 września 1979 r.,

II URN 111/79, PiZS 1981 nr 1 oraz z dnia 13 października 2009 r., II UK 106/09,

LEX 558589). Pogląd ten koresponduje z wypowiedziami doktryny (por. T.

Bińczycka-Majewska, Wokół projektu zmian prawa rentowego, PiZS 1995, nr 5, s.

3; W. Koczur, Orzekanie o niezdolności do pracy dla celów rentowych (w:) B.M.

Ćwiertniak (red.), Prawo pracy, ubezpieczenia społeczne, polityka społeczna.

Wybrane zagadnienia, Opole 1998, s. 385; H. Pławucka, Niezdolność do pracy w

przepisach prawa emerytalno-rentowego, PiZS 1998, nr 1, s. 4), w której uważa się,

że możliwość uznania całkowitej niezdolności do pracy jest wykluczona przy

zachowaniu choćby ograniczonej zdolności, ale w tzw. normalnych warunkach.

Konieczne jest zatem odniesienie się do normalnych (typowych) warunków pracy i

przez ich pryzmat ocenienie, na ile dana osoba z jej indywidualnym schorzeniem

jest w stanie podjąć zatrudnienie i wykonywać pracę w warunkach normalnych,

niedostosowanych specjalnie do jej stanu zdrowia. Rzecz nie tyle w ewentualnych

przeciwwskazaniach zdrowotnych do podjęcia zatrudnienia, co w obiektywnej

możliwości wykonywania obowiązków właściwych dla tego zatrudnienia przez

5

osobę z określonym naruszeniem sprawności organizmu (por. także wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 7 października 2003 r., II UK 79/03, OSNP 2004 nr 13, poz.

234).

Pod tym właśnie kątem Sąd drugiej instancji powinien ocenić zdiagnozowaną

u wnioskodawczyni głuchoniemotę od urodzenia, czego nie uczynił, wychodząc z

założenia, że istnieją wyłącznie przeciwwskazania zdrowotne do podjęcia

zatrudnienia przez wnioskodawczynię. Nie bez znaczenia jest w tym aspekcie

aktualna możliwość porozumiewania się wnioskodawczyni z otoczeniem, w tym z

pracodawcą, ewentualnymi współpracownikami, klientami itd. Jeśli taki kontakt jest

utrudniony albo wręcz musi odbywać się za pośrednictwem tłumacza języka

migowego, to trudno uznać, aby wnioskodawczyni była zdolna do wykonywania

jakiejkolwiek pracy w normalnych (typowych) warunkach pracy. W rezultacie

potwierdził się zarzut naruszenia art. 4 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej oraz art. 12

ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS.

Jeśli zaś chodzi o zarzut sprzeczności ustaleń dokonanych przez Sąd a

następnie przyjętych za podstawę wyrokowania z materiałem dowodowym

zebranym w toku postępowania, to przypomnieć należy, że naruszenie art. 233 § 1

k.p.c. nie może być - co do zasady - skuteczną podstawą skargi kasacyjnej,

bowiem zgodnie z art. 3983

§ 3 k.p.c., podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być

zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Wprawdzie art. 3983

§ 3

k.p.c. nie wskazuje expressis verbis konkretnych przepisów postępowania, których

naruszenie, w związku z ustalaniem faktów i przeprowadzaniem oceny dowodów,

nie może być przedmiotem zarzutów wypełniających procesową podstawę

kasacyjną, nie ulega jednak wątpliwości, że obejmuje on bezpośrednio art. 233 § 1

k.p.c. To przecież ten przepis określa kryteria oceny wiarygodności i mocy

dowodów (por. wyrok Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2006 r., V CSK 11/06, LEX

nr 230204). Przyjęcie przez ustawodawcę takiego rozwiązania podyktowane było

potrzebą zharmonizowania podstaw kasacyjnych z charakterem postępowania

kasacyjnego i zakresem rozpoznania skargi (art. 39813

§ 2 k.p.c.), a także

jednoznacznego określenia funkcji Sądu Najwyższego jako sądu prawa,

sprawującego nadzór nad działalnością sądów powszechnych w zakresie orzekania

(por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z 23 września 2005 r.,

6

III CSK 13/05, OSNC 2006 nr 4, poz. 76). Ustrojową funkcją Sądu Najwyższego

jest sprawowanie nadzoru judykacyjnego, w tym zapewnianie jednolitości

orzecznictwa sądów powszechnych. Z tego punktu widzenia każdy zarzut skargi

kasacyjnej, który ma na celu polemikę z ustaleniami faktycznymi sądu drugiej

instancji, chociażby pod pozorem błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania

określonych przepisów prawa materialnego, z uwagi na jego sprzeczność z art.

3983

§ 3 k.p.c. jest a limine niedopuszczalny (por. wyrok Sądu Najwyższego z 4

stycznia 2007 r., V CSK 364/06, LEX nr 238975). W obowiązującym stanie

prawnym Sąd Najwyższy nie jest uprawniony do badania prawidłowości zarówno

ustaleń faktycznych, jak i oceny dowodów, dokonanych przez sąd drugiej instancji.

O ile bowiem ten ostatni również jest „sądem faktu" i w myśl ogólnie

niekwestionowanych zapatrywań orzecznictwa oraz doktryny kontynuuje

postępowanie merytoryczne (por. wyrok Sądu Najwyższego: z 13 kwietnia 2000 r.,

III CKN 812/98, OSNC 2000, nr 10, poz. 193; postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 4 października 2002 r., III CZP 62/02, BSN 2003, nr 3, s. 14, uchwała Sądu

Najwyższego z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55), o

tyle Sąd Najwyższy jako „sąd prawa”, rozpoznając nadzwyczajny środek

odwoławczy w postaci skargi kasacyjnej, jest związany ustalonym stanem

faktycznym sprawy. Związanie to wyklucza nie tylko przeprowadzenie w

jakimkolwiek zakresie dowodów, lecz także badanie, czy sąd drugiej instancji nie

przekroczył granic swobodnej ich oceny.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono po myśli

art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.