II CSK 326/13

Sygn. akt II CSK 326/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa B. K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Szefowi Wojskowego Zarządu

Infrastruktury w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 marca 2014 r.

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 lutego 2013 r.

uchyla zaskarżony wyrok, znosi w całości postępowanie

przed Sądem Apelacyjnym i przekazuje sprawę temu Sądowi do

ponownego rozpoznania, pozostawiając rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego w orzeczeniu kończącym

postępowanie w sprawie.

2

UZASADNIENIE

W pozwie z dnia 19 lutego 2010 r. powód domagał się zasądzenia od Skarbu

Państwa zastępowanego przez Szefa Wojskowego Zarządu Infrastruktury w P.

odszkodowania, początkowo w kwocie 20.000 zł z ustawowymi odsetkami. W toku

postępowania przed Sądem Rejonowym w P. powód w dniu 27 maja 2011 r.

rozszerzył powództwo, domagając się ostatecznie zasądzenia kwoty 162.882 zł z

ustawowymi odsetkami, w tym kwoty 62.982 zł tytułem zrekompensowania

spodziewanych wydatków, niezbędnych dla zabezpieczenia akustycznego budynku

usytuowanego na nieruchomości stanowiącej jego własność, położonej w

bezpośrednim sąsiedztwie lotniska wojskowego P. – K. oraz kwoty 99.000 zł

tytułem odszkodowania za utratę wartości nieruchomości. W ocenie powoda

przyczyną tak rozumianej szkody było objęcie nieruchomości ograniczeniami strefy

„I” obszaru ograniczonego użytkowania dla lotniska wojskowego P.-K. w P.,

ustanowionego rozporządzeniem Wojewody W. nr 40/07 z dnia 31 grudnia 2007 r.

Postanowieniem z dnia 15 listopada 2011 r. Sąd Rejonowy w P., na

podstawie art. 200 § 1 w związku z art. 193 § 2 zd. 2 i art. 17 pkt 4 k.p.c., przekazał

sprawę do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w P. jako rzeczowo właściwemu.

Wyrokiem z dnia 29 października 2012 r. Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo w

całości. Apelacja pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego została oddalona

wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 6 lutego 2013 r.

Skarga kasacyjna pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego oparta została

na obu postawach kasacyjnych z art. 3983

§ 1 k.p.c. W ramach pierwszej podstawy

pozwany zarzucił naruszenie art. 129 ust. 4 w związku z art. 136 ust. 1 ustawy z

dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska (tekst jedn. Dz. U. z 2013, poz.

1232 ze zm., dalej jako „P.o.ś.”), art. 129 ust. 2 P.o.ś. w związku z art. 361 § 1 k.c.

oraz art. 136 ust. 3 P.o.ś. W ramach podstawy drugiej, pozwany zarzucił

naruszenie art. 67 § 2 zd. 2 k.p.c. w związku z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca

2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 169, poz. 1417 ze zm.,

dalej jako „u.p.g.s.p.”) skutkujące nieważnością postępowania z uwagi na brak

3

właściwego umocowania pełnomocnika pozwanego (art. 379 pkt 2 k.p.c.), a także

naruszenie art. 382 w związku z art. 386 § 4 oraz art. 278 § 1 k.p.c.

We wnioskach kasacyjnych skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego

wyroku, zniesienia postępowania przed Sądem Apelacyjnym i przekazania sprawy

temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Badając zasadność zarzutu nieważności postępowania w pierwszej

kolejności zauważyć należy, że w postępowaniu przed Sądem Rejonowym

pozwany Skarb Państwa reprezentowany był przez radcę prawnego legitymującego

się pełnomocnictwem procesowym udzielonym przez Szefa Wojskowego Zarządu

Infrastruktury w P. będącego organem tej państwowej jednostki organizacyjnej, z

której działalnością wiązało się dochodzone roszczenie (art. 67 § 2 k.p.c.). W taki

sam sposób pozwany był reprezentowany w postępowaniu przez Sądem

Okręgowym, po przekazaniu sprawy temu Sądowi. Apelację od wyroku Sądu

Okręgowego, w imieniu pozwanego, wniósł ten sam radca prawny powołując się na

udzielone mu pełnomocnictwo procesowe.

O rozprawie apelacyjnej Sąd Apelacyjny powiadomił pełnomocnika powoda

oraz Szefa Wojskowego Zarządu Infrastruktury w P., a zatem organ statio fisci

pozwanego. Z protokołu rozprawy wynika, że w imieniu pozwanego nikt się nie

stawił, a Sąd zawiadomienie uznał za dokonane prawidłowo.

Zważywszy, że kontrolą Sądu Najwyższego objęta jest ważność

postępowania tylko przed sądem drugiej instancji, oceniając przedstawione wyżej

okoliczności stwierdzić należy, że postępowanie przed Sądem Apelacyjnym

dotknięte było nieważnością spowodowaną pozbawieniem pozwanego możności

obrony swych praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Wprawdzie uchybienie procesowe

polegające na zawiadomieniu o terminie rozprawy apelacyjnej organu statio fisci

zamiast Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa wykonującej, w sprawie jak

niniejsza, obligatoryjne zastępstwo procesowe, w skardze kasacyjnej zostało

potraktowane jako nieważność spowodowana niewłaściwym umocowaniem

pełnomocnika (art. 379 pkt 2 k.p.c.) niemniej, zgodnie z art. 39813

§ 1 k.p.c., Sąd

4

Najwyższy z urzędu rozważa wszystkie przesłanki ważności postępowania, w

granicach zaskarżenia.

Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa – zgodnie z art. 67 § 2 zd. 2 k.p.c. –

podejmuje za Skarb Państwa czynności procesowe w zakresie określonym odrębną

ustawą – to jest ustawą z dnia 8 lipca 2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu

Państwa. Ustawa rozróżnia obligatoryjne (obowiązkowe) zastępstwo procesowe

wykonywane przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa oraz zastępstwo

fakultatywne. Obowiązkowe zastępstwo procesowe Skarbu Państwa przez

Prokuratorię Generalną zostało przewidziane m.in. w art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.g.s.p.,

zgodnie z którym Prokuratoria Generalna wykonuje to zastępstwo, do zakończenia

sprawy, w sprawach rozpoznawanych w pierwszej instancji przez sąd okręgowy.

Na podstawie art. 8b ust. 1 u.p.g.s.p. Prokuratoria Generalna może przekazać

sprawę lub grupę spraw do prowadzenia przez podmiot reprezentujący Skarb

Państwa – jednak w aktach sprawy brak dowodu, aby niniejsza sprawa została

przekazana do prowadzenia Szefowi Wojskowego Zarządu Infrastruktury w P.

Sprawa niniejsza, po przekazaniu jej według właściwości rzeczowej Sądowi

Okręgowemu, została przez ten Sąd rozpoznana jako sąd pierwszej instancji.

Niezależnie zatem od tego, czy można uznać, że apelacja pozwanego Skarbu

Państwa została sporządzona przez należycie umocowanego pełnomocnika, nie

może, w świetle art. 8 ust.1 pkt 1 u.p.g.s.p., budzić wątpliwości, że to Prokuratoria

Generalna Skarbu Państwa a nie Szef Wojskowego Zarządu Infrastruktury w P.

powinna była zostać zawiadomiona przez sąd drugiej instancji o terminie rozprawy

apelacyjnej. Na skutek wskazanej wadliwości, Prokuratoria Generalna, jako

obligatoryjny zastępca procesowy pozwanego Skarbu Państwa, została

pozbawiona możliwości wzięcia udziału w rozprawie apelacyjnej wyznaczonej na

dzień 6 lutego 2013 r. i przedstawienia w jej toku racji pozwanego. Nie jest przy tym

istotne, że stawiennictwo na rozprawie apelacyjnej nie jest obowiązkowe oraz, że

pozwany wypowiedział się już w pisemnej apelacji. Rozprawa jest przeznaczona

dla przedstawienia przez strony ich twierdzeń, przy czym na rozprawie apelacyjnej

strona może powołać nowe zarzuty apelacyjne, w postępowaniu tym bowiem ani

sam apelujący, ani sąd odwoławczy nie są związani treścią zarzutów apelacyjnych.

Skarżący może zmienić zarzuty podniesione w apelacji, a także sformułować nowe,

5

pod warunkiem, że mieszczą się w granicach zaskarżenia apelacyjnego, może

także powołać nowe lub dalsze okoliczności na uzasadnienie zarzutów już

podniesionych. Trybunał Konstytucyjny w swoich orzeczeniach wielokrotnie

wskazywał, że na prawo do sądu (art. 45 Konstytucji RP) składa się również prawo

do odpowiedniego ukształtowania procedury, to jest zgodnie z wymogami

sprawiedliwości i jawności. Ta proceduralna sprawiedliwość zostaje zrealizowana

wówczas, gdy każda strona ma możność przedstawienia swoich racji. Sąd ma

bowiem obowiązek respektowania prawa strony do bycia wysłuchanym.

Wysłuchanie zapewnia przewidywalność przebiegu procesu, pozwala stronom

ocenić trafność podjętych decyzji i rozważyć potrzebę podjęcia ewentualnych,

dalszych czynności procesowych, czyli określić konsekwencje własnych zachowań

na gruncie obowiązującego stanu prawnego. Zważywszy, że stanowiące element

konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP) prawo do rzetelnego

procesu obejmuje prawo do bycia wysłuchanym, a prawo to zostało przez Sąd

Apelacyjny naruszone – przez niezawiadomienie Prokuratorii Generalnej,

obligatoryjnego zastępcy procesowego Skarbu Państwa – o jedynej w sprawie

rozprawie, przy jednoczesnej, w tych okolicznościach, bezskuteczności

zawiadomienia skierowanego do organu statio fisci – uchybienie to skutkuje

nieważnością postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony jej

praw (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 września 2001 r. V CSK 1535/00, z

dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt III CSK 136/11 oraz z dnia 19 grudnia 2013 r., II

CSK 206/13 – nie publ.).

Powyższe powoduje, że wyrok Sądu Apelacyjnego podlegał uchyleniu,

postępowanie przed tym Sądem zniesieniu (art. 379 pkt 5 k.p.c.), a sprawa

przekazaniu temu Sądowi do ponownego rozpoznania, bez potrzeby odnoszenia

się do pozostałych zarzutów naruszenia przepisów postępowania oraz do zarzutów

podniesionych przez skarżącego w ramach podstawy naruszenia przepisów prawa

materialnego, z uwagi na to, że oceny takiej Sąd Najwyższy może dokonać tylko

w odniesieniu do orzeczenia, które zapadło w ważnym postępowaniu.

Wobec postawienia przez skarżącego zarzutu nieważności postępowania,

zdaniem skarżącego spowodowanej brakiem właściwego umocowania

pełnomocnika pozwanego (art. 379 pkt 2 k.p.c. w związku z art. 67 § 2 zd. 2 k.p.c.

6

i art. 8 ust. 1 u.p.g.s.p.), mimo że brak jest podstawy do takiej kwalifikacji skutków

ustalonych w sprawie okoliczności, można przypomnieć, że Sąd Najwyższy

dotychczas dwukrotnie wypowiadał się o konsekwencjach czynności procesowych

dokonanych z naruszeniem obowiązku zastępstwa procesowego Skarbu Państwa

przez Prokuratorię Generalną wynikającego z art. 8 ust. 1 u.p.g.s.p. W wyroku

z dnia 2 lutego 2011 r. (II CSK 368/10, nie publ.) Sąd Najwyższy stwierdził,

że naruszenie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o Prokuratorii Generalnej

Skarbu Państwa w związku z art. 67 § 2 k.p.c., nie powoduje nieważności

postępowania z przyczyny określonej w art. 379 pkt 2 k.p.c. Pogląd ten został

zakwestionowany w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2013 r.

(IV CSK 403/12, OSP 2013, nr 11, poz. 111). Zauważyć jednak należy,

że w stanach faktycznych obu tych, odmiennie rozstrzygniętych przez Sąd

Najwyższy spraw, zastępstwo procesowe Skarbu Państwa było wykonywane

przez spełniających kryteria z art. 87 k.p.c. pełnomocników, tyle że byli oni

ustanowieni przez organy tych jednostek organizacyjnych, z działalnością których

wiązało się dochodzone roszczenie. Stąd też, w zależności od stanowiska co do

możliwości/dopuszczalności potwierdzenia, bądź nie, czynności dokonanych przez

tychże pełnomocników, zostały wypowiedziane rozbieżne poglądy

o ważności/nieważności postępowania, z powodu działania tak umocowanego

pełnomocnika. Obie wypowiedzi Sądu Najwyższego dotyczyły zatem niewątpliwie

przesłanki wymienionej w art. 379 pkt 2 k.p.c., gdy tymczasem w sprawie niniejszej

Skarb Państwa w postępowaniu przed sądem drugiej instancji w ogóle nie brał

udziału z powodu bezskuteczności wadliwie dokonanego zawiadomienia o terminie

rozprawy apelacyjnej, co uzasadniło przyjęcie odmiennej przyczyny nieważności.

Z przedstawionych powodów orzeczono jak w sentencji (art. 39815

§ 1

w związku z art.39821

w związku z art. 386 § 2 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2

k.p.c.