II UK 365/13

Sygn. akt II UK 365/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku M. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w T.

o prawo do renty,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 21 marca 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 12 marca 2013 r.

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2011 r. zmienił decyzję

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w T. z dnia 12 lipca 2010 r. i przyznał

M. P. prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy od 10 marca 2010 r.

do 28 lutego 2012 r. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia.

2

Wnioskodawczyni (ur. 6 sierpnia 1957 r.) ma wykształcenie policealne,

ostatnio była zatrudniona jako pielęgniarka. Lekarz orzecznik uznał ja za częściowo

niezdolną do pracy od 19 marca 2009 r. do 31 grudnia 2010 r. Komisja Lekarska

organu rentowego zmieniła powyższe orzeczenie stwierdzając, że

wnioskodawczyni nie jest niezdolna do pracy, co stanowiło podstawę decyzji

odmawiającej wnioskodawczyni prawa do świadczenia rentowego. Biegli z zakresu

chirurgii, interny i laryngologii rozpoznali u wnioskodawczyni chorobę podstawową

w postaci stanu po trzykrotnym leczeniu operacyjnym palucha koślawego i

płaskostopia poprzecznego powikłane stawem rzekomym III kości śródstopia oraz

wtórnymi zmianami zwyrodnieniowymi w stawie MPT I, powodujące ograniczenie

funkcji statycznej i populsyjnej stopy prawej oraz schorzenia współistniejące w

postaci zapalenia błony śluzowej żołądka i średniego stopnia upośledzenie słuchu

typu przewodzeniowego i stwierdzili, że schorzenia te czynią wnioskodawczynię

całkowicie okresowo niezdolną do pracy od 10 marca 2010 r. do 31 października

2012 r. W opinii wydanej przez inny zespół biegłych, w związku ze zgłoszonymi

przez organ rentowy zastrzeżeniami, specjaliści z zakresu chirurgii, interny,

laryngologii, ortopedii oraz medycyny pracy rozpoznali u wnioskodawczyni chorobę

podstawową w postaci krytycznego niedokrwienia stopy prawej i stan po trzykrotnej

operacji korekcyjnej stopy prawej oraz schorzenia współistniejące w postaci:

zapalenia błony śluzowej żołądka i niedosłuch mieszany obustronny, stwierdzając,

że z powodu występujących schorzeń wnioskodawczyni jest całkowicie okresowo

niezdolna do pracy od 10 marca 2010 r. do 28 lutego 2012 r. Sąd Okręgowy nie

uwzględnił zastrzeżeń organu rentowego i oddalił jego wniosek o dopuszczenie

dowodu z kolejnej opinii, stając na stanowisku, że dwie zgodne opinie biegłych

właściwych specjalności pozwalają na przyjęcie, iż wszystkie istotne okoliczności

sprawy zostały dostatecznie wyjaśnione. Skoro zatem ubezpieczenie

wnioskodawczyni ustało z dniem 5 stycznia 2007 r., a jej ogólny staż

ubezpieczeniowy wynosi 24 lata, 3 miesiące i 2 dni, to nie stosuje się do niej

przepisów dotyczących konieczności ustalenia daty powstania niezdolności do

pracy (art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; jednolity tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze

3

zm.; dalej: „ustawa o emeryturach i rentach”), a w konsekwencji wnioskodawczyni

spełnia warunki do świadczenia rentowego.

W apelacji organ rentowy, zarzucając naruszenie art. 47714

§ 4 k.p.c., wniósł

o zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji, uchylenie zaskarżonej decyzji,

przekazanie sprawy organowi rentowemu do rozpoznania i umorzenie

postępowania. Apelujący wskazał na rozbieżności w opiniach biegłych, podnosząc,

że rozpoznane w drugiej opinii krytyczne niedokrwienie stopy prawej powodujące u

wnioskodawczyni całkowitą niezdolność do pracy stanowi nową okoliczność,

nieujawnioną ani w postępowaniu administracyjnym, ani w opinii pierwszego

zespołu biegłych, zaś motywy opinii drugiego zespołu biegłych nie zawierają

żadnych argumentów uzasadniających orzeczenie całkowitej niezdolności do pracy

tylko z uwagi na stan po trzykrotnej operacji korekcyjnej stopy prawej.

Wyrokiem z dnia 12 marca 2013 r. Sąd Apelacyjny zmienił powyższy wyrok i

oddalił odwołanie wnioskodawczyni.

Sąd drugiej instancji wywiódł, że z art. 57 w związku z art. 12 i art. 13 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach wynika, iż przy ocenie niezdolności do pracy należy

brać pod uwagę zarówno kryterium biologiczne jak i ekonomiczne. Dla dokonania

ustaleń w przedmiocie tego pierwszego niezbędne są wiadomości specjalne (art.

278 § 1 k.p.c.), zaś ocena w aspekcie tego drugiego należy do sądu. W sprawach z

zakresu ubezpieczeń społecznych sąd bada legalność decyzji organu rentowego

na dzień jej wydania, dlatego późniejsza zmiana stanu zdrowia ubezpieczonego nie

może stanowić podstawy do uwzględnienia odwołania, ale w takim przypadku

znajduje zastosowanie art. 47714

§ 4 k.p.c. Sąd Apelacyjny wskazał, że wnioski

końcowe wydanych w postępowaniu pierwszoinstancyjnym opinii co do stopnia

niezdolności wnioskodawczyni do pracy (całkowita) pozostają w sprzeczności z

zawartymi w tych opiniach wynikami badania przedmiotowego (ręce sprawne, chód

utykający, samodzielne poruszanie się). Można bowiem wyprowadzić z nich

wniosek, że wnioskodawczyni jest zdolna do wykonywania prostych prac

wymagających wyłącznie sprawności manualnej. Uznając, że w związku z tym

opinie te nie spełniają wymagań z art. 285 k.p.c., Sąd drugiej instancji uzupełnił

postępowanie dowodowe opiniami biegłych z zakresu ortopedii i traumatologii,

narządu ruchu oraz chirurgii naczyń i na tej podstawie ustalił, że wnioskodawczyni

4

nie jest osobą niezdolną do pracy. Sąd Apelacyjny wskazał, że biegły z zakresu

chirurgii naczyń - w przeciwieństwie do biegłych opiniujących w pierwszej instancji -

dysponował obiektywnym wynikiem badania usg tętnic, które uzasadniało jego

ocenę, że „ukrwienie kończyn [jest] symetryczne, tętna w zakresie naczyń obu

kończyn dolnych symetryczne dobrze wypełnione, bez ubytków tętna” i wykluczyło

występowanie u wnioskodawczyni krytycznego niedokrwienia stopy prawej

powodującego niezdolność do pracy. Z kolei biegły ortopeda - na podstawie

badania i analizy dokumentacji medycznej - stwierdził, że z uwagi na znaczne

ograniczenie ruchu stawu śródstopno-palcowego mające związek z wieloletnią

deformacją koślawą palucha (skorygowaną operacyjnie), prawidłową budowę

anatomiczną i pełną sprawność stawów kończyn górnych oraz sprawność ruchową

we wszystkich odcinkach kręgosłupa, wnioskodawczyni może wykonywać pracę

siedzącą lub niewymagającą długotrwałego chodzenia, także w wyuczonych

zawodach. Z tych względów Sąd drugiej instancji uznał opinie biegłych za

spełniające wymagania z art. 285 k.p.c., a zarzut naruszenia art. 47714

§ 4 k.p.c. za

niezasadny.

Sąd Apelacyjny wskazał, że wnioskodawczyni ukończyła zasadniczą szkołę

rolniczą, technikum ekonomiczne oraz studium pielęgniarskie. Wykonywała prace

fizyczne (sprzedawca w kiosku, obsługa klejarki, krojczy-szwacz), pracowała jako

księgowa, ekspedytor pracy, pielęgniarka w ośrodku zdrowia, w tym pielęgniarka

rejestracyjna. W spornym okresie (tj. od marca 2010 r.) wnioskodawczyni mogła

zatem wykonywać pracę pielęgniarki rejestracyjnej, gdyż jest to praca siedząca,

niewymagająca długotrwałego chodzenia. Wnioskodawczyni nie utraciła prawa do

wykonywania tego zawodu, gdyż - zgodnie z art. 15 ustawy z dnia 5 lipca 1996 r. o

zawodach pielęgniarki i położnej (jednolity tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 57, poz. 602 ze

zm.) oraz art. 26 ustawy z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej

(Dz. U. Nr 174, poz. 1039) - pięcioletnia przerwa w jego wykonywaniu wymaga

jedynie odbycia przeszkolenia. Również przy przyjęciu, że w dacie wydania decyzji

wnioskodawczyni nie posiadała rzeczywistych kwalifikacji do wykonywania zawodu

pielęgniarki, to stan zdrowia nie ograniczał istotnie możliwości wykonywania przez

nią prostych prac fizycznych manualnych wykonywanych w pozycji siedzącej (np.

składanie długopisów, pakowanie ulotek, sprzedaż w kiosku „Ruchu” itp.). Zdaniem

5

Sądu Apelacyjnego, stwierdzenie u wnioskodawczyni częściowej niezdolności do

pracy nie mogłoby uzasadniać przyznania świadczeń rentowych, skoro nie

wykazywała ona, że taka niezdolność do pracy powstała przed dniem 5 lipca

2008 r., tj. w ciągu 18 miesięcy od ustania okresu ubezpieczenia (art. 57 ust. 1 pkt

3 ustawy o emeryturach i rentach).

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła: 1) naruszenie prawa

materialnego, przez niewłaściwe zastosowanie art. 57 ust. 1 pkt 1 i 3 ustawy o

emeryturach i rentach wskutek przyjęcia, że nie jest całkowicie niezdolna do pracy i

niezdolność do pracy powstała po upływie 18 miesięcy od ustania okresu

ubezpieczenia; 2) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ

na wynik sprawy, a to: art. 162, art. 227 oraz art. 278 § 1 k.p.c., przez

przeprowadzenie w postępowaniu apelacyjnym dowodu z opinii biegłych, chociaż z

powodu braku zgłoszenia do protokołu rozprawy w postępowaniu przed Sądem

pierwszej instancji zastrzeżenia o naruszeniu przepisów postępowania, organ

rentowy utracił prawo powołania się w dalszym postępowaniu na oddalenie

swojego wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii nowych biegłych.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych zarzutów.

Zarzut mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy naruszenia art. 162

k.p.c. jest bezpodstawny. Istotnie, w myśl tego przepisu uchybienia procesowe, na

które nie zwrócono uwagi przed sądem pierwszej instancji uchylają się spod

kontroli instancyjnej (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 października

2005 r., III CZP 55/05, OSNC 2006 nr 9, poz. 144). W rezultacie strona nie może

skutecznie zarzucać w apelacji uchybienia przez sąd pierwszej instancji przepisom

postępowania dotyczącego wydania postanowienia oddalającego wniosek o

przeprowadzenie dowodu, jeżeli w trybie art. 162 k.p.c. nie zwróciła uwagi sądu na

to uchybienie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2008 r., III CZP

50/08, OSNC 2009 nr 7-8, poz. 103). Sąd Najwyższy przyjmuje jednak, że

6

wyłączenie spod kontroli instancyjnej uchybienia polegającego na niedopuszczeniu

dowodów, na które strona nie zwróciła uwagi przed sądem pierwszej instancji,

pozbawia ją jedynie prawa powoływania się na to uchybienie w dalszym toku

postępowania (art. 162 k.p.c.), nie pozbawia jednak sądu drugiej instancji

możliwości dopuszczenia tych dowodów w postępowaniu odwoławczym (por. wyrok

z dnia 10 maja 2012 r., II PK 215/11, OSNP 2013 nr 9-10, poz. 106). W

szczególności sąd drugiej instancji co do zasady nie może być krępowany w

dopuszczaniu dowodu z urzędu, jeżeli oceni, że jest on konieczny dla prawidłowego

rozstrzygnięcia sprawy. Sąd drugiej instancji nie jest bowiem związany oceną sądu

pierwszej instancji, że okoliczności sporne zostały już wyjaśnione i

nieuwzględnieniem z tej przyczyny wniosku dowodowego strony. Kontrola trafności

takiej oceny jest możliwa w postępowaniu apelacyjnym i nie jest zależna od

zgłoszenia przez stronę zastrzeżenia w trybie art. 162 k.p.c. (por. wyrok z dnia 2

lipca 2009 r., I UK 37/09, LEX nr 529678). Jest tak dlatego, że sąd odwoławczy,

jako sąd merytoryczny (art. 382 k.p.c.), ponownie rozpoznaje sprawę i nie wiąże go

zastosowane przez sąd pierwszej instancji prawo materialne ani stan faktyczny,

który może ustalać samodzielnie (por. uchwałę siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98, OSNC 1999 nr 7-8, poz. 124

oraz uchwałę tego Sądu z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6,

poz. 55). Sąd drugiej instancji musi zatem dokonać ponownych, własnych ustaleń,

a następnie poddać je ocenie pod kątem prawa materialnego. Oznacza to również

nie tylko uprawnienie, ale i obowiązek tego sądu do przeprowadzania dowodów z

urzędu, gdy uzna, że jest to konieczne dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 232 zdanie

drugie k.p.c.).

Przenosząc powyższe na grunt sprawy, w której wniesiona została

rozpoznawana skarga kasacyjna, należy stwierdzić, że po pierwsze - wbrew

wywodom skarżącej - organ rentowy nie powołał się w apelacji na uchybienie przez

Sąd pierwszej instancji przepisom postępowania, polegające na oddaleniu wniosku

dowodowego o dopuszczenie dowodu z kolejnej opinii biegłych, ale - wskazując na

sprzeczności w opiniach stanowiących podstawę ustaleń i wyrokowania tego Sądu

- zarzucił naruszenie art. 47714

§ 4 k.p.c. wskutek jego niezastosowania, mimo że -

w ocenie apelującego - rozpoznane dopiero przez drugi zespół biegłych schorzenie

7

powodujące całkowitą niezdolność wnioskodawczyni do pracy (krytyczne

niedokrwienie stopy prawej) stanowiło nową okoliczność, która nie była

przedmiotem badania w postępowaniu przed organem rentowym. Po drugie,

niezależnie od zasadności tak sformułowanego zarzutu, do Sądu drugiej instancji

należała ocena, jakie fakty mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (art.

227 k.p.c.) oraz czy powinny one być przedmiotem dowodu i jakiego rodzaju (tu:

określonego w art. 278 § 1 k.p.c.). Jeżeli zatem - zdaniem Sądu Apelacyjnego -

materiał dowodowy zebrany w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji nie

pozwalał na stanowczą ocenę, czy skarżąca jest osobą niezdolną do pracy w

rozumieniu art. 12 ustawy o emeryturach i rentach oraz spełnia warunki do renty z

tego tytułu określone w art. 57 ust. 1 i 2 tej ustawy, miał on zarówno prawo jak i

obowiązek wyjaśnienia tych wątpliwości przez podjęcie czynności dowodowych z

urzędu, niezależnie od tego, czy apelacja zawierała zarzuty i wnioski w tym

zakresie.

Powoduje to bezzasadność zarzutu naruszenia art. 57 ust. 1 pkt 1 i 3 ustawy

o emeryturach i rentach, uzasadnianego wyłącznie przeprowadzeniem przez Sąd

odwoławczy postępowania dowodowego z obrazą art. 162 k.p.c.

Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie

art. 39814

k.p.c.