II UK 392/13

Sygn. akt II UK 392/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSA Agata Pyjas-Luty

w sprawie z wniosku M. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w G.

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 marca 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 kwietnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2013 r., … 1678/12, Sąd Apelacyjny oddalił

apelację wnioskodawcy M. K. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w G. z dnia 27 czerwca 2012 r. w sprawie przeciwko

2

Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w G. o prawo do emerytury,

którym oddalono odwołanie wnioskodawcy od decyzji organu rentowego z dnia 22

listopada 2011 r., odmawiającej przyznania prawa do emerytury w niższym wieku

wobec nieudokumentowania 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Organ

rentowy nie uwzględnił okresu pracy wnioskodawcy od dnia 7 września 1977 r. do

dnia 10 marca 1985 r. w PP „P.” w G. oraz od dnia 12 marca 1985 r. do dnia 6

października 1990 r. w Przedsiębiorstwie Budowy Elektrowni i Przemysłu w S.,

uznając, że przedłożone dokumenty nie dają podstaw do przyjęcia, że w tych

okresach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wnioskodawca wykonywał pracę

w szczególnych warunkach.

W ustalonym stanie faktycznym wnioskodawca (ur. w dniu 8 lipca 1951 r.), w

dniu 8 czerwca 2011 r. złożył wniosek o emeryturę, dokumentując 30 lat, 2

miesiące i 29 dni okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 7 lat i 24 dni

okresów pracy w warunkach szczególnych. Nie przystąpił do Otwartego Funduszu

Emerytalnego, rozwiązał stosunek pracy i ukończył 60 lat. Wnioskodawca w okresie

od dnia 1 sierpnia 1968 r. do dnia 25 października 1970 r., oraz od dnia 2 listopada

1972 r. do dnia 31 sierpnia 1977 r. był zatrudniony w Przedsiębiorstwie Państwowej

Komunikacji Samochodowej w G. na stanowisku mechanika napraw w kanałach

remontowych, praca w tych okresach została zaliczona przez organ rentowy do

stażu pracy w szczególnych warunkach. W okresie od dnia 27 października 1970 r.

do dnia 14 października 1972 r. odbył służbę wojskową, a następnie w okresie od

dnia 7 września 1977 r. do dnia 10 marca 1985 r. był zatrudniony w PP „P.” w G. na

stanowisku mechanika napraw pojazdów samochodowych, którego praca polegała

także na pracy w kanałach. W toku tej pracy zajmował się naprawami

mechanicznymi, blacharskimi, przy czym pracował nie tylko w kanałach na hali, ale

także na zewnątrz w różnych warunkach pogodowych. W okresie od dnia 12 marca

1985 r. do dnia 6 października 1990 r. wnioskodawca był zatrudniony w

Przedsiębiorstwie Budowy Elektrowni i Przemysłu w S., na stanowisku mechanika,

a od dnia 15 marca 1985 r. do dnia 31 maja 1985 r. na stanowisku brygadzisty. W

tym okresie ubezpieczony pracował na bazie w G., w blaszanej hali, postawionej

bezpośrednio na ziemi, w której był wykopany kanał w ziemi. Pracował jako

mechanik - naprawiał samochody i ciężki sprzęt budowlany. Był także brygadzistą

3

jednocześnie wykonującym pracę mechanika samochodowego także w kanałach.

W okresie od dnia 10 maja 1988 r. do dnia 24 sierpnia 1990 r. był zatrudniony na

stanowisku spawacza, betoniarza na budowie eksportowej w ZSRR, wykonując

prace jako konserwator sprzętu budowlanego, a jednocześnie jako mechanik

samochodowy. Po powrocie z pracy na budowie eksportowej w ZSRR

Przedsiębiorstwo Budowy Elektrowni i Przemysłu w S. uległo przekształceniu w

spółkę pracowniczą, utworzyła się filia Agencja nr 1, gdzie wnioskodawca,

zatrudniony na stanowisku mechanika, wykonywał te same prace przy naprawie

sprzętu budowlanego, także w kanałach od dnia 8 października 1990 r. do dnia 31

maja 1992 r.

W sprawie przedmiotem sporu były nieuwzględnione przez organ rentowy

okresy zatrudnienia wnioskodawcy od dnia 7 września 1977 r. do dnia 10 marca

1985 r. - w PP „P.” w G., od dnia 12 marca 1985 r. do dnia 6 października 1990 r. -

w Przedsiębiorstwie Budowy Elektrowni i Przemysłu w S. oraz okresu służby

wojskowej od dnia 26 października 1970 r. do dnia 1 listopada 1972 r. a także pracy

od dnia 8 października 1990 r. do dnia 31 maja 1992 r. - w Przedsiębiorstwie

Budowy Elektrowni i Przemysłu - Baza Sprzętu Transportu i Energetyki - Agencja nr

1 w Ż.

Wyrokiem z dnia 27 czerwca 2012 r., Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w G., oddalił odwołanie wnioskodawcy od decyzji

organu rentowego. Sąd pierwszej instancji, powołując się na wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 25 lutego 2010 r., II UK 219/09 (niepublikowany), zgodnie z

którym okres zasadniczej służby wojskowej odbytej w czasie trwania stosunku

pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze zalicza się do

stażu pracy wymaganego do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku

emerytalnym jeżeli pracownik w ustawowym terminie zgłosił swój powrót do tego

zatrudnienia, zaliczył wnioskodawcy okres odbycia służby wojskowej od dnia 27

października 1970 r. do dnia 14 października 1972 r. do okresu zatrudnienia w

szczególnych warunkach (art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o

powszechnym obowiązku obrony Rzeczpospolitej Polskiej, jednolity tekst: Dz. U. z

2012 r., poz. 461 ze zm. - w brzmieniu pierwotnym, obowiązującym do dnia 31

grudnia 1974 r.).

4

Odnosząc się do pozostałych spornych okresów, tj. okresu zatrudnienia od

dnia 7 września 1977 r. do dnia 10 marca 1985 r. w PP „P.” w G., od dnia 12

marca 1985 r. do dnia 6 października 1990 r. - w Przedsiębiorstwie Budowy

Elektrowni i Przemysłu w S., od dnia 8 października 1990 r. do dnia 31 maja 1992 r.

- w Przedsiębiorstwie Budowy Elektrowni i Przemysłu -Baza Sprzętu Transportu i

Energetyki - Agencja nr 1 w Ż., Sąd pierwszej instancji uznał, że ze

zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby w tych okresach

wnioskodawca wykonywał prace odpowiadające charakterem i zakresem pracom w

szczególnych warunkach wskazanym w dziale XIV (prace różne) pod pozycją nr 14

czy 16 załącznika A do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego dla pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Sąd

podkreślił, że praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale

(codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli

pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na

uznanie jej za jeden z rodzajów prac wymienionych w wykazie stanowiącym

załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. Natomiast z zebranego w

sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby w okresie zatrudnienia w PP „P.” w

G. wnioskodawca stale i w pełnym wymiarze czasu wykonywał prace przy naprawie

pomp wtryskowych, wtryskiwaczy i gaźników do silników spalinowych, czy prace

wykonywane w kanałach remontowych przy naprawie pojazdów mechanicznych lub

szynowych. Z jego wyjaśnień wynikało, że pracował nie tylko w kanałach, ale i na

zewnątrz hali. Co do kolejnych spornych okresów pracy: w Przedsiębiorstwie

Budowy Elektrowni i Przemysłu w S. oraz w Przedsiębiorstwie Budowy Elektrowni i

Przemysłu - Baza Sprzętu Transportu i Energetyki - Agencja nr 1 w Ż., Sąd

Okręgowy uznał, że brak jest wiarygodnych dowodów na potwierdzenie

wykonywania prac w szczególnych warunkach.

Sąd pierwszej instancji nie uznał jako pracy w warunkach szczególnych

okresu pracy na budowie eksportowej w ZSRR w ramach zatrudnienia w

Przedsiębiorstwie Budowy Elektrowni i Przemysłu w S. z uwagi na sprzeczność

zachodzącą pomiędzy treścią dokumentów zawartych w aktach osobowych, z

których wynika, że ubezpieczony pracował na stanowisku betoniarza i spawacza, a

5

treścią zeznań świadków, wskazujących, że w okresie tym wykonywał te same

prace co w trakcie zatrudnienia w Polsce.

Mając powyższe na uwadze, Sąd ten zaliczył do stażu pracy wnioskodawcy

jedynie okres służby wojskowej, przyjmując, że jego okres pracy w szczególnych

warunkach jest krótszy od wymaganego w art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), a zatem nie spełnił on wszystkich

warunków do przyznania dochodzonego świadczenia.

Zaskarżonym wyrokiem, Sąd Apelacyjny oddalił apelację wnioskodawcy,

podzielając ustalenia Sądu pierwszej instancji oraz zapadłe orzeczenie, uznając że

wnioskodawca nie spełnił, wynikającej z art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej,

przesłanki nabycia prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym, a to

osiągnięcia na dzień wejścia w życie ustawy emerytalnej, tj. w dniu 1 stycznia

1999 r. wymaganego w przepisach dotychczasowych okresu zatrudnienia w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, a zatem brak jest

podstaw prawnych do przyznania mu tego świadczenia.

Powyższy wyrok zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik

wnioskodawcy i zarzucając naruszenie prawa materialnego – art. 32 ust. 2 ustawy

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z § 2

ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego dla

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym

charakterze, polegające na uznaniu, że „wykonywanie przez pracownika

zatrudnionego na stanowisku zakwalifikowanym jako praca w szczególnych

warunkach, jednocześnie czynności szkoleniowych i nadzorczych, powoduje że

wykonywanej przez niego pracy w szczególnych warunkach nie można zaliczyć

jako pracy wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy”, oraz że

„wykonywanie przez pracownika innych czynności niż wskazane w wykazie

stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

(…), stanowiących jednak immanentną częścią całości pracy wykonywanej na

danym stanowisku, zakwalifikowanym jako praca w szczególnych warunkach,

pozbawia go prawa do świadczenia emerytalnego z tytułu pracy w szczególnych

warunkach z uwagi na fakt, że praca ta nie była wykonywana w pełnym wymiarze

6

czasu pracy”, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku jak i poprzedzającego go

wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do

ponownego rozpoznania, ewentualnie uchylenie wskazanych wyżej wyroków i

orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie wnioskodawcy prawa do

emerytury w obniżonym wieku emerytalnym z tytułu pracy w szczególnych

warunkach wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona. Stosownie do art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c.,

Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i jest związany

ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli

skarga nie zawiera zarzutu naruszenia przepisów postępowania (tak jak w

rozpatrywanej sprawie), lub gdy zarzut taki okaże się niezasadny.

Zgodnie z art. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 184 tej ustawy ubezpieczonym,

będącym pracownikami, o których mowa w ust. 2-3, zatrudnionymi w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, przysługuje emerytura w wieku

niższym niż określony w art. 27 pkt 1. W myśl ust. 2 powołanego artykułu, dla celów

ustalenia uprawnień, o których mowa w ust. 1, za pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o

znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub

wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na

bezpieczeństwo własne i otoczenia. Natomiast stosownie do ust. 4 art. 32, wiek

emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na

podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do

emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych, a więc na

podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., w zakresie wieku

emerytalnego, rodzaju prac lub stanowisk, oraz warunków, na jakich osobom

wykonującym prace określone w ust. 2 i 3 art. 32 tej ustawy przysługuje prawo do

emerytury (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13

lutego 2002 r., III ZP 30/01, OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 243). W myśl § 2 ust. 1

7

tego rozporządzenia, okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na

warunkach w nim przewidzianych są okresy, w których praca w szczególnych

warunkach jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy, natomiast według jego § 4 ust. 1,

pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach, wymienione w

wykazie A, nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:

osiągnął wiek emerytalny wynoszący 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn oraz ma

wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych

warunkach. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy, za pracę w warunkach

szczególnych została uznana w rozporządzeniu z dnia 7 lutego 1983 r., do którego

załącznik stanowi wykaz A, w dziale XIV poz. 14 praca przy naprawie pomp

wtryskowych, wtryskiwaczy i gaźników do silników spalinowych, a w poz. 16 prace

wykonywane w kanałach remontowych przy naprawie pojazdów mechanicznych lub

szynowych.

Sąd drugiej instancji w uzasadnieniu wyroku uznał, że wnioskodawca w

spornych okresach pracy wykonywał prace odpowiadające charakterem i zakresem

pracom w szczególnych warunkach wskazanym w dziale XIV (prace różne) pod

pozycją nr 14 i 16 załącznika A do rozporządzenia, przyjmując że brak podstaw do

uznania, iż prace te wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. W ocenie

tego Sądu nie wszystkie czynności naprawcze były wykonywane przez

wnioskodawcę w kanałach remontowych, zaś niektórych prac (blacharskich i

malarskich) w ogóle nie można zaliczyć do żadnej z kategorii prac, o których mowa

w poz. 14 i 16, działu XIV, wykazu A. Ustalenia te doprowadziły Sąd do konkluzji,

że brak jest podstaw do zaliczania do prac w szczególnych warunkach, pracy

wnioskodawcy polegającej na obsłudze technicznej pojazdów mechanicznych w

ramach przeglądów gwarancyjnych nawet wtedy, gdy była ona wykonywana w

kanałach remontowych. Podobnie - zdaniem tego Sądu - należało ocenić również

okres pracy wnioskodawcy jako brygadzisty gdyż mimo, że wykonywał prace w

warunkach szczególnych (wymienione w poz. 14 i 16, działu XIV, wykazu A) w

pełnym wymiarze czasu pracy, to wykonywał on również szereg innych

powierzonych mu zadań, w tym mających charakter organizacyjno-administracyjny.

8

W ocenie Sądu Najwyższego, przedstawione ustalenia nie dają podstaw do

tak kategorycznego stwierdzenia. Zważywszy okoliczności sprawy, w tym

poczynione ustalenia co do charakteru pracy wnioskodawcy, trzeba przypomnieć,

że co prawda w judykaturze nie jest sporne, że nie jest dopuszczalne

uwzględnianie przy ustaleniu okresów pracy wykonywanej stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,

innych równocześnie wykonywanych prac w ramach dobowej miary czasu pracy,

które nie oddziaływały szkodliwie na organizm pracownika, to jednak od tej reguły

istnieją odstępstwa. Pierwsze z nich dotyczy sytuacji, kiedy inne równocześnie

wykonywane prace stanowią integralną część (immanentną cechę) większej całości

dającej się zakwalifikować pod określoną pozycję załącznika do rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia z dnia 7 lutego 1983 r. (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z

dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 62/07, LEX Nr 375653; dnia 5 maja 2009 r., I UK 4/09,

oraz z dnia 11 marca 2009 r., II UK 243/08 i powołane tam wcześniejsze

orzecznictwo). Drugie odstępstwo dotyczy przypadków, kiedy czynności

wykonywane w warunkach nienarażających na działanie czynników szkodliwych dla

zdrowia mają charakter incydentalny, krótkotrwały, uboczny (zob. np. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75

oraz z dnia 12 kwietnia 2012 r., II UK 233/11, OSNP 2013 nr 7-8, poz. 86).

Okoliczności te nie zostały uwzględnione w toku postępowania apelacyjnego, co

uzasadnia zawarty w skardze zarzut naruszenia prawa materialnego - § 2 ust. 2

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Wbrew stanowisku Sądu

Apelacyjnego, charakteru pracy w szczególnych warunkach wykonywanej stale i w

pełnym wymiarze czasu nie odbiera zatrudnieniu wnioskodawcy, praca

wykonywana także poza kanałami napraw, gdy się zważy, że było to związane z

procesem pracy. Również nie zasługuje na aprobatę konstatacja Sądu

Apelacyjnego, że inne wykonywane prace (np. wymiana klocków hamulcowych czy

płynów eksploatacyjnych), nie podlegają zaliczeniu do prac w szczególnych

warunkach, o których mowa w poz. 14, działu XIV, wykazu A, gdy tymczasem z

przedstawionych ustaleń, zdaniem Sądu Najwyższego, wynika co najwyżej to, że

praca ubezpieczonego odbywała się w kanałach remontowych, aczkolwiek nie

zawsze dotyczyła naprawy pomp wtryskowych, wtryskiwaczy i gaźników, to jednak

9

nie zmienia jej charakteru jako pracy wykonywanej w szczególnych warunkach z

uwagi na wykonywanie tej pracy w ramach określonego ciągu technologicznego.

Nie ma bowiem wątpliwości, że wykonując w taki sposób swoje obowiązki

pracownicze, stale był narażony na szkodliwe dla zdrowia czynniki, prowadzące do

obniżenia wydolności organizmu, co jest podstawową przesłanką obniżenia wieku

emerytalnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2008 r., II UK

306/07, OSNP 2009 nr 21 - 22, poz. 290).

Trzeba też uwzględnić, że warunek wykonywania pracy w szczególnych

warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy jest spełniony także wówczas,

gdy pracownik w ramach dobowego wymiaru czasu pracy łączy czynności dozoru

nad pracami wykonywanymi w szczególnych warunkach z bezpośrednim

wykonywaniem takich prac (tak w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego

2012 r., I UK 227/11 - niepublikowany). Tym samym charakteru pracy w

szczególnych warunkach wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu nie

odbiera zatrudnieniu wnioskodawcy to, że oprócz wykonywania takich prac,

sprawował również dozór nad pracami wykonywanymi w warunkach szkodliwych

dla zdrowia jako brygadzista. Pracownik wykonujący taki dozór nie musi stale

przebywać na stanowiskach, gdzie jest wykonywana praca w szczególnych

warunkach, należy wziąć też pod uwagę, że zakres obowiązków takiej osoby z

natury rzeczy przewiduje także sporządzanie dokumentacji związanej z tym

dozorem. Czynności te stanowią integralną część sprawowanego dozoru

organizacyjno – administracyjnego, nie ma zatem podstaw do ich wyłączania.

Z tych względów skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie, wobec

czego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji zgodnie z art. 39815

§ 1 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach uzasadnia art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

oraz art. 391 § 1 k.p.c.