III PZP 1/14

Sygn. akt III PZP 1/14

UCHWAŁA

Dnia 20 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

SSN Roman Kuczyński

Protokolant Anna Matura

w sprawie z powództwa K. L. i innych

przeciwko Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego P […] Spółce Akcyjnej

o świadczenie prywatyzacyjne,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 20 marca 2014 r.,

zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego - Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w L.

z dnia 15 stycznia 2014 r.,

Czy przepis art. 25 ust. 2 Pakietu Gwarancji Pracowniczych

zawartego w dniu 10 lipca 2009 r. pomiędzy związkami zawodowymi

działającymi w Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego P[…] S.A. a

Wytwórnią Sprzętu Komunikacyjnego P[…] SA oraz A. W. - spółką

prawa holenderskiego (który wszedł w życie 29 stycznia 2010 r.)

pozbawiający prawa do kolejnych rat świadczenia prywatyzacyjnego

pracowników niepozostających w stosunku pracy w dacie ich wypłaty

stanowi dyskryminację ze względu na datę ustania stosunku pracy.

podjął uchwałę:

2

Zbiorowe porozumienie prywatyzacyjne może uzależnić

prawo do części świadczenia prywatyzacyjnego,

przysługującego pracownikowi wyłącznie z tytułu zatrudnienia u

prywatyzowanego pracodawcy, od pozostawania w stosunku

pracy w terminie jej wypłaty (art. 9 § 1 i 4 k.p.).

UZASADNIENIE

Przedstawione w sentencji zagadnienie prawne powstało przy rozpoznaniu

apelacji Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego P[…] SA w sprawie z powództwa jej

pracowników o zapłatę „świadczenia prywatyzacyjnego”.

W 2009 r. pomiędzy Związkami Zawodowymi działającymi w Wytwórni

Sprzętu Komunikacyjnego P[…] SA ,Wytwórnią Sprzętu Komunikacyjnego P[…]SA

oraz A. W. został podpisany Pakiet Gwarancji Pracowniczych. W dniu zawierania

Pakietu A. W. była inwestorem zamierzającym nabyć akcje WSK P[…]SA (art. 1 pkt

1 Pakietu). W art. 1 pkt 2 Pakietu wskazano, że wchodzi on w życie wraz ze

skutecznym nabyciem akcji WSK P[…]SA. Pakiet ten wszedł w życie z dniem 29

stycznia 2010 r. W art. 1 pkt 5 Pakietu wskazano, że niniejszy pakiet jest podstawą

prawną dochodzenia przez pracowników Spółki w sądzie pracy roszczeń

wynikających z postanowień w nim zapisanych, bezpośrednio od Spółki lub od

inwestora w zakresie, w jakim roszczenia te nie zostaną zaspokojone przez Spółkę.

Przepis art. 25 ust. 1 Pakietu stanowi, że inwestor zobowiązuje się każdemu

pracownikowi zatrudnionemu w spółce, bez względu na wymiar czasu pracy w dniu

wejścia w życie umowy sprzedaży akcji oraz pracownikom nieświadczącym pracy z

przyczyn usprawiedliwionych wypłacić świadczenie prywatyzacyjne w wysokości

12.000 złotych, które będzie płatne zgodnie z ustalonym harmonogramem, tj. 4.000

złotych w terminie 6 miesięcy od dnia wejścia Pakietu w życie, 4.000 złotych w

terminie 12 miesięcy od dnia wejścia Pakietu w życie i 4.000 złotych w terminie 18

miesięcy od dnia wejścia Pakietu w życie. Z kolei ust. 2 tego przepisu przewiduje,

że świadczenie to będzie płatne niezależnie od normalnego wynagrodzenia i

podwyżek płac, i będzie przysługiwało wyłącznie tym pracownikom, którzy byli

zatrudnieni w spółce na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony w dniu

3

wejścia z życie Pakietu oraz pozostają w zatrudnieniu w spółce w dniu wypłaty. W

przypadku zaś ustania z pracownikiem stosunku pracy po dniu wypłaty pierwszej

lub drugiej części świadczenia prywatyzacyjnego pracownik traci prawo do

otrzymania tych części lub tej części świadczenia prywatyzacyjnego, których termin

wypłaty przypada po dniu ustania stosunku pracy.

Powodowie otrzymali pierwszą część świadczenia prywatyzacyjnego w

kwocie 4 tysięcy złotych, którą wypłacono im do 31 lipca 2010 r. Powodowie

zwrócili się o wypłacenie drugiej i trzeciej części tego świadczenia, jednak zostali

poinformowani, że w związku z niepozostawaniem w zatrudnieniu w dacie wypłaty,

utracili prawo do otrzymania pozostałych kwot. Ich stosunki pracy zostały bowiem

rozwiązane z dniem 31 sierpnia 2010 r. względnie z dniem 31 października 2010 r.

za porozumieniem stron lub za wypowiedzeniem przez pracodawcę.

Według Sądu Rejonowego art. 25 ust. 1 Pakietu przyznaje pracownikom

prawo do jednego świadczenia prywatyzacyjnego, z tym, że wypłacanego w trzech

częściach. Postanowienia art. 25 ust. 1 i 2 Pakietu są ze sobą wzajemnie

sprzeczne. Z jednej strony inwestor zobowiązuje się bezwarunkowo wypłacić

świadczenie prywatyzacyjne każdemu pracownikowi spółki, zatrudnionemu w dniu

wejścia w życie umowy sprzedaży akcji, z tym, że w częściach, a z drugiej strony

tworzy dodatkowe warunki wypłaty drugiej i trzeciej części świadczenia.

Podnoszony przez stronę powodową zarzut sprzeczności regulacji zawartej w art.

25 ust. 2 Pakietu z zasadą równego traktowania pracowników w zatrudnieniu

zasługuje na uwzględnienie (art. 9 § 4 i art. 183a

k.p.). Sąd powołał się przy tym na

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 października 1996 r., I PRN 94/96, OSNAPiUS

1997 nr 8, poz. 131), z którego wynika, że pominięcie byłego pracownika przy

przyznawaniu świadczenia, będącego składnikiem wynagrodzenia za pracę w

okresie, w którym był on zatrudniony, narusza zasadę wynagradzania za pracę

wykonaną (art. 80 k.p.), wynagradzania według ilości i jakości pracy (78 k.p.) oraz

równego traktowania pracowników (art. 112

k.p.). Pozwany pracodawca nie

udowodnił, że stosując kryterium pozostawania pracownika w zatrudnieniu dla

przyznania świadczenia prywatyzacyjnego, kierował się obiektywnymi powodami. Z

uwagi na to Sąd Rejonowy uznał, że postanowienie art. 25 ust. 2 Pakietu Gwarancji

Pracowniczych narusza zasadę równego traktowania w zatrudnieniu i jako takie

4

należy je uznać za nieważne i nieobowiązujące. Dlatego zasądził na rzecz

powodów kwoty po 8.000 zł z odsetkami.

Zdaniem Sądu Okręgowego, Pakiet jest źródłem prawa pracy w rozumieniu

art. 9 k.p. Jego strony nie ustaliły, by wszystkim pracownikom zatrudnionym w dniu

wejścia w życie umowy sprzedaży akcji bezwarunkowo przysługiwało świadczenie

prywatyzacyjne w kwocie 12.000 zł. Art. 25 ust. 2 nie jest sprzeczny z art. 25 ust. 1

w ten sposób, że doszło do przyznania na rzecz pracowników pełnego świadczenia

po 12.000 zł, a następnie pracodawca uzależnił realizację nabytego już przez nich

prawa od własnej decyzji, co w konsekwencji doprowadziło do pozbawienia

powodów części należnego im świadczenia. W spornym przepisie strony ustanowiły

warunek pozostawania w zatrudnieniu w dniu wypłaty kolejnych rat świadczenia, od

którego uzależniły ich wypłatę. Problem polega zaś na rozstrzygnięciu, czy tak

ustanowiony warunek nabycia prawa do części tego świadczenia można uznać za

dopuszczalny. Sąd Okręgowy uznał, że świadczenie regulowane w art. 25 Pakietu,

o ile niewątpliwie pozostaje w pewnym związku ze stosunkiem pracy łączącym

strony, to w żadnym wypadku nie ma charakteru wynagrodzenia za pracę, nawet w

najszerszym znaczeniu tego pojęcia. Z tego względu za wątpliwe uważa

dokonywanie jego oceny tak, jak ocenia się składniki wynagrodzenia za pracę, w

szczególności wątpi w dopuszczalność sięgania do argumentacji zaprezentowanej

przez Sąd Najwyższy w wyroku w sprawie I PRN 94/96.

Sąd Okręgowy podejmuje próbę interpretacji spornego postanowienia na

podstawie okoliczności jego wprowadzenia. Skoro przyznanie prawa do

świadczenia prywatyzacyjnego, jak sama jego nazwa wskazuje, związane jest z

faktem prywatyzacji (nabycia akcji przez inwestora), czyli zdarzeniem

jednorazowym, to wyłączna dopuszczalna przesłanka jego nabycia realizuje się

wraz z tymże nabyciem akcji, a wszelkie zastrzeżenia co do dalszego trwania

stosunku pracy są niedopuszczalne i w konsekwencji prowadzą do dyskryminacji

pracowników. Z drugiej jednak strony uznaje, że celem przyznania pracownikom

świadczenia prywatyzacyjnego jest wzmocnienie więzi między pracownikiem a

inwestorem i nabywanym przez inwestora przedsiębiorstwem, co w zamierzeniu

przełożyć się ma na lepszą, efektywniejszą pracę pracownika i stabilizację

zatrudnienia. Przy takim ujęciu celu przyznania świadczenia prywatyzacyjnego

5

uzależnienie wypłaty kolejnych rat od warunku trwania zatrudnienia wydaje się być

usprawiedliwione.

Sąd Okręgowy podniósł także, iż w rozpoznawanych do czasu zadania

pytania prawnego licznych sprawach o świadczenie prywatyzacyjne, Sąd Rejonowy

i Sąd Okręgowy w L. z reguły uwzględniały powództwa pracowników z uwagi na

dyskryminacyjny charakter art. 25 ust. 2 Pakietu.

W pismach procesowych obie strony postępowania przedstawiły swoje

propozycje co do treści odpowiedzi na zadane pytanie prawne. Powodowie wnieśli

o udzielenie odpowiedzi twierdzącej, a pozwana odpowiedzi przeczącej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Sąd Najwyższy podziela stanowisko obu Sądów, że będący przedmiotem

wykładni Pakiet Gwarancji Pracowniczych jest porozumieniem zbiorowym, o którym

mowa w art. 9 § 1 k.p. i przez to jest źródłem prawa pracy. Uznanie normatywnego

charakteru pakietów przyznających pracownikom szczególne uprawnienia w razie

prywatyzacji lub innych przekształceń organizacyjnych, przeważa bowiem

zdecydowanie w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Tak przyjęto w szczególności w

dwóch uchwałach składu siedmiu sędziów: z dnia 23 maja 2001 r., III ZP 25/00

(OSNAPiUS 2002 nr 6, poz. 134) oraz z dnia 23 maja 2006 r., ZP 2/06 (OSNP 2007

nr 3-4, poz. 38).

Ocena zgodności art. 25 Pakietu z przepisami antydyskryminacyjnymi musi

być poprzedzona wykładnią tego postanowienia w celu ustalenia przesłanek

nabycia prawa do świadczenia prywatyzacyjnego.

2. Treść art. 25 Pakietu nie jest jednoznaczna, co często zdarza się w

przypadku źródeł prawa pracy tworzonych przez partnerów społecznych (i nie

tylko).

Przesłanki nabycia prawa do świadczenia prywatyzacyjnego określone są w

art. 25 ust. 1 i ust. 2 zdanie pierwsze. Prawo do świadczenia uzależnione jest od

dwóch okoliczności: rodzaju umowy o pracę oraz pozostawania w stosunku pracy w

wyznaczonych terminach. W zakresie rodzaju umowy o pracę, z postanowienia

art. 25 ust. 1 Pakietu wynika, że świadczenie przysługuje bez względu na wymiar

6

czasu pracy, zaś postanowienie art. 25 ust. 2 zdanie pierwsze ogranicza prawo do

niego tylko do pracowników zatrudnionych na czas nieokreślony. Stwierdzenie w

art. 25 ust. 1 o przysługiwaniu świadczenia bez względu na wymiar czasu pracy ma

znaczenie tylko objaśniające i normatywnie jest zbędne. Bez tego stwierdzenia i tak

prawo do świadczenia przysługiwałoby wszystkim pracownikom, bo pracownikiem

jest każda osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę (art. 2 k.p.) i nie ma w

tym artykule żadnego wymagania w odniesieniu do wymiaru czasu pracy.

Drugą, złożoną przesłanką jest pozostawanie w stosunku pracy w dniu

wejścia w życie Pakietu oraz w dniach wypłaty świadczenia. O wymogu

pozostawania w stosunku pracy w dniu wejścia w życie Pakietu stanowią oba

ustępy art. 25. Wprawdzie w art. 25 ust. 1 użyto określenia „wejście w życie umowy

sprzedaży akcji”, ale oznacza ono ten sam termin. Art. 1 pkt 2 Pakietu stanowi

bowiem, że wchodzi on w życie ze skutecznym nabyciem akcji (co nastąpiło dnia

29 stycznia 2010 r.). Przesłanka pozostawania w zatrudnieniu w dniu wypłaty

świadczenia jest jednoznacznie przewidziana w art. 25 ust. 2 zdanie pierwsze

Pakietu, a terminy wypłaty i należne kwoty zostały ustalone w art. 25 ust. 1.

Pierwsza wypłata w kwocie 4.000 zł następuje w terminie 6 miesięcy od wejścia

Pakietu w życie, a dwie kolejne w tej samej wysokości w odstępach

sześciomiesięcznych, pod warunkiem kontynuowania zatrudnienia.

Z tej analizy wynika, że pracownik nie nabywa prawa do tych części

świadczenia prywatyzacyjnego, których termin wypłaty przypada po ustaniu

stosunku pracy, bo nie spełnia przesłanki pozostawania w stosunku pracy. Dlatego

w takiej sytuacji art. 25 ust. 2 zdanie drugie Pakietu stanowiący o „utracie” prawa do

części świadczenia, w rzeczywistości nie powoduje ich utraty, gdyż pracownik nie

nabył do nich prawa. Nie została bowiem spełniona przesłanka pozytywna w

postaci pozostawania w stosunku pracy w dniu wypłaty (art. 25 ust. 2 zdanie

pierwsze Pakietu), a nie można utracić czegoś, do czego nie nabyło się uprzednio

prawa. Dlatego postanowienie o „utracie” świadczenia – podobnie jak stwierdzenie

w art. 25 ust. 1 Pakietu o prawie do świadczenia bez względu na wymiar czasu

pracy – jest zbędne dla określenia układu przesłanek warunkujących prawo do

świadczenia prywatyzacyjnego. Jedynie w sposób uproszczony wyjaśnia ono

pracownikom strony pozwanej faktyczne następstwa niespełnienia przewidzianej w

7

poprzednim zdaniu art. 25 ust. 2 przesłanki pozostawaniu w stosunku pracy w dniu

wypłaty świadczenia.

3. Tak uregulowany mechanizm nabywania prawa do świadczenia

prywatyzacyjnego nie narusza zasady równego traktowania w zatrudnieniu (art. 112

i art. 183a

k.p.). Ponieważ mamy tu do czynienia z zarzutem jej naruszenia w

porozumieniu zbiorowym, to kwestię tę należy oceniać na podstawie art. 9 § 4 k.p.

Przepis ten stanowi, że postanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych

na ustawie porozumień zbiorowych, regulaminów oraz statutów określających

prawa i obowiązki stron stosunku pracy naruszające zasadę równego traktowania w

zatrudnieniu, nie obowiązują.

Świadczenie prywatyzacyjne nie jest wynagrodzeniem za pracę w

rozumieniu art. 22 § 1 oraz art. 78 i nast. k.p., gdyż nie jest świadczeniem

odpłacającym pracę pracownika. Świadczenie prywatyzacyjne jest wypłacone

pracownikom w jednakowej wysokości, niezależnej od rodzaju wykonywanej pracy,

zaś jedynym tytułem jego uzyskania jest pozostawanie w stosunku pracy na czas

nieokreślony w terminach określonych w Pakiecie. W rozsądnych granicach, strony

takiego porozumienia zbiorowego mogą swobodnie ustalić terminy pozostawania w

zatrudnieniu wymagane do nabycia prawa do poszczególnych części świadczenia.

Stwierdzenie nierównego traktowania może dotyczyć tylko pracowników

znajdujących się w takiej samej sytuacji. Tymczasem w sprawie wymóg

pozostawania w stosunku pracy w kolejnych terminach płatności jest cechą

relewantną, która w sposób dozwolony różnicuje sytuację pracowników

zatrudnionych u pozwanej w dniu wejścia Pakietu w życie, a w ramach tej cechy

różnicującej pracownicy są traktowani równo. Z tej regulacji wynika, że celem

świadczenia prywatyzacyjnego było nie tylko uzyskanie akceptacji załogi dla

prywatyzacji, ale również stabilizacja stanu zatrudnienia.

Z tych względów orzeczono, jak w sentencji.