IV CSK 396/13

Sygn. akt IV CSK 396/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Maria Szulc

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa B. K.

przeciwko M. K.

o usunięcie niezgodności pomiędzy stanem prawnym nieruchomości ujawnionym

w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 marca 2014 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Okręgowego w O.

z dnia 12 grudnia 2012 r.

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w O. do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powódka B. K. wniosła pozew o usunięcie niezgodności treści księgi

wieczystej prowadzonej dla spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu nr 29

położonego w O. przy ul. P. 6 z rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie w

dziale drugim w miejsce pozwanego M. K. - małżonków B. K. i M. K. na prawach

wspólności ustawowej małżeńskiej. Wyrokiem z dnia 16 maja 2012 r. Sąd

Rejonowy w O. uwzględnił powództwo, orzekając o usunięciu niezgodności

między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej

nr …77203/4 a rzeczywistym stanem prawnym zgodnie z żądaniem powódki. Sąd

ustalił, że prawo do lokalu zostało zakupione przez pozwanego w czasie trwania

małżeństwa stron, w dniu 14 lipca 2003 r. W akcie notarialnym kupna powódka

potwierdziła oświadczenie pozwanego, że prawo nabywane jest za fundusze nie

należące do wspólności ustawowej małżeńskiej, jednak w rzeczywistości środki na

zakup prawa do lokalu pochodziły z majątku wspólnego. Sąd ocenił, że w świetle

art. 31 § 1 k.r.o. uzasadnione jest zastosowanie domniemania faktycznego (art.

231 k.p.c.), iż przedmioty nabyte w czasie obowiązywania wspólności małżeńskiej

zostały sfinansowane z majątku dorobkowego i weszły do wspólności majątkowej,

natomiast nabycie z majątku odrębnego musiałoby wynikać nie tylko z

oświadczenia dokonującego transakcji, ale również z całokształtu okoliczności.

Pozwany nie udowodnił, jednak, że mieszkanie zakupił za środki darowane przez

rodziców. Oświadczenie powódki zawarte w akcie notarialnym Sąd zakwalifikował

jako oświadczenie wiedzy, które nie miało decydującego znaczenia dla ustalenia,

czy prawo zostało nabyte do majątku wspólnego.

Sąd Okręgowy w O., rozpoznający sprawę na skutek apelacji pozwanego

apelację tę oddalił wyrokiem z dnia 12 grudnia 2012 r., akceptując ustalenia

faktyczne i wnioski prawne Sądu pierwszej instancji. W apelacji zgłoszone zostały

dwa wnioski dowodowe o przesłuchanie świadków, które Sąd Okręgowy oddalił, a

następnie postanowił jeden z tych dowodów przeprowadzić z urzędu. Na

następnej rozprawie postanowienie dowodowe zostało uchylone. W piśmie

procesowym z dnia 3 grudnia 2012 r. powódka wniosła o przeprowadzenie dowodu

z dokumentu - wyroku orzekającego rozwód stron i wskazała na potrzebę zmiany

3

rozstrzygnięcia poprzez wpisanie stron jako współwłaścicieli praw do lokalu po

połowie. Powołała się na dopuszczalność dokonania tego rodzaju zmiany

powództwa.

Pozwany wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego, opierając

ją na obu podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia prawa

materialnego zarzucił niewłaściwe zastosowanie art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca

1982 o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz. 707 ze

zm.). Naruszenie przepisów postępowania objął zarzutami uchybienia przez Sąd

art. 316 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 382 k.p.c. oraz art. 328 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., jak również naruszenie art. 240 § 1 k.p.c. oraz art. 328

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 246 k.p.c. w zw. 74 k.c. w zw. art 75

§ 1 k.c. (w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej w 2003 r., Dz. U. Nr 49, poz.

408) i art. 233 § 1 k.p.c.

We wnioskach domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości

i orzeczenia, co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa oraz zasądzenie od

powódki na rzecz pozwanego kosztów postępowania; ewentualnie o uchylenie tego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od

powódki na rzecz pozwanego kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W ramach zarzutów procesowych skarżący kwestionuje przede wszystkim

konstrukcyjną prawidłowość uzasadnienia wskazując na niezamieszczenie w jego

treści wyczerpujących wyjaśnień w zakresie przyczyn zmiany postanowienia

dowodowego wydanego w postępowaniu apelacyjnym oraz stanowiska Sądu

Okręgowego co do znaczenia niespornego faktu, że miedzy stronami został

prawomocnie orzeczony rozwód, a powódka dokonała zmiany zgłoszonego

żądania domagając się uzgodnienia treści księgi wieczystej przez wpisanie stron

jako współwłaścicieli po ½ części. Zarzuty te są uzasadnione, ponieważ ani

czynności związane z postępowaniem dowodowym, podjęte przez Sąd Okręgowy,

który z urzędu postanowił przeprowadzić dowód z zeznań świadka - notariusza,

przed którym została zawarta umowa sprzedaży, jak i późniejsze uchylenie tego

postanowienia dowodowego nie zostały ujęte w motywach rozstrzygnięcia. W tym

4

zakresie Sąd podejmował aktywność z urzędu, bez wyjaśnienia motywów, którymi

się kierował, trudno więc ustalić czy i jakie znaczenie jego czynności mogły

wywrzeć na rozstrzygnięcie sprawy. Z kolei fakt złożenia przez powódkę

w postępowaniu apelacyjnym pisma procesowego zawierającego zmianę żądania

został wprawdzie odnotowany w uzasadnieniu, jednak przedstawione rozumowanie

trudno poddać ocenie, skoro Sąd Okręgowy brak podstaw do uwzględnienia jej

stanowiska wiązał z faktem dokonania zmiany żądania pozwu na etapie

postępowania apelacyjnego w sytuacji kiedy apelację wniosła strona przeciwna,

żądająca oddalenia powództwa w całości, a przed Sądem Rejonowym „nie

odebrano od stron żadnych oświadczeń, tym bardziej nie czyniąc ustaleń i nie

rekonstruując obowiązujących domniemań". Tak sformułowane uzasadnienie nie

wskazuje nawet czego dotyczyła zmiana żądania, a zawarte w nim odwołania do

zaniechań Sądu Rejonowego są całkowicie niezrozumiałe. Tego rodzaju

uchybienia wymaganiom odpowiednio stosowanego art. 328 § 2 k.p.c. (w zw. z art.

391 § 1 k.p.c.) uniemożliwiają odtworzenie rozumowania Sądu Okręgowego,

a w rezultacie poddanie ocenie jego prawidłowości.

Nie można natomiast uwzględnić zarzutu, że przeprowadzona przez Sąd

Okręgowy kontrola kryteriów wartościowania dowodów przyjętych przez Sąd

Rejonowy opierała się na założeniach sprzecznych z zaleceniami art. 233 § 1 k.p.c.

Przede wszystkim zarzuty dotyczące oceny dowodów wyłączone zostały z zakresu

zarzutów kasacyjnych (art. 3983

§ 3 k.p.c.). Wprawdzie wyłączenie to należy

interpretować ściśle, jednak kwestionowanie wniosków wysnutych m. in. przy

uwzględnieniu obowiązków formalnych związanych z zawieraniem umów i ich

skutków dowodowych mieści się w granicach wyłączenia, dotyczy bowiem

wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego.

Wobec braku ustaleń w zakresie podstaw faktycznych zmienionego

roszczenia, zgłoszonego przez powódkę w ramach wykorzystania możliwości

przewidzianej w art. 383 k.p.c., ogólnie tylko stwierdzić można, że przewidziana w

tym przepisie zmiana powództwa ma na celu zapobieżenie niebezpieczeństwu

rozstrzygania w postępowaniu apelacyjnym o żądaniu, które utraciło już aktualność

i zapewnić powinna udzielenie powodowi ochrony adekwatnej do stanu

istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy apelacyjnej. Uprawnienie do dokonania

5

zmiany żądania uzależnione jest od wystąpienia zmiany okoliczności. Zmiana

żądania polegać może na domaganiu się zamiast pierwotnego przedmiotu sporu

jego wartości lub innego przedmiotu. Zmiana żądania zgłoszonego w sprawie

o uzgodnienie stanu ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym - w wypadku kiedy jest wynikiem zmiany rodzaju współuprawnienia -

może więc polegać na żądaniu, aby ujawniony został aktualny rodzaj praw do

nieruchomości.

W rezultacie uzasadniony okazał się więc wniosek o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

drugiej instancji (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego wynika z treści art. 39821

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c.