II CSK 405/13

Sygn. akt II CSK 405/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie ze skargi D. P.

o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem

Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 23 listopada 2007 r.,

wydanym w sprawie z powództwa D. P.

przeciwko J.T.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 4 kwietnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej skarżącego - powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 22 stycznia 2013 r.,

1) oddala skargę kasacyjną,

2) nie obciąża wnoszącego skargę D. P. kosztami

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód D. P. wniósł skargę o wznowienie postępowania zakończonego

prawomocnym wyrokiem z dnia 23 listopada 2007 r., którym Sąd Okręgowy w Ł.

oddalił jego apelację od wyroku Sądu Rejonowego w P. z dnia 24 maja 2007 r.

rozstrzygającego negatywnie o skierowanym przeciwko J. T. żądaniu zwrotu

udzielonej mu pożyczki w wysokości 50.000 złotych.

W uzasadnieniu skargi powód podniósł, że wyrok Sądu Okręgowego został

oparty na zeznaniach świadków W. T. oraz Z. N. co do faktu zwrotu powodowi

kwoty 50.000 złotych. Zeznania te okazały się fałszywe, co zostało stwierdzone

prawomocnymi wyrokami karnymi: skazującym wobec W. T. oraz warunkowo

umarzającym postępowanie wobec Z. N. Powód w toku postępowania rozszerzył

podstawę skargi o oparcie rozstrzygnięcia na fałszywych zeznaniach pozwanego J.

T. co do zwrotu pożyczki, za co został skazany prawomocnym wyrokiem karnym.

Wyrokiem z dnia 22 stycznia 2013 r. Sąd Okręgowy w Ł. oddalił skargę

powoda o wznowienie postępowania. Jak ustalił ten Sąd, wyrokiem z dnia 24 maja

2007 r. Sąd Rejonowy w P. oddalił powództwo D. P. przeciwko J. T. o zapłatę

kwoty 50.000 złotych z odsetkami ustawowymi od dnia 24 marca 2004 r. do dnia

zapłaty. Rozstrzygnięcie to zostało oparte na ustaleniu, że pozwany zakupił w dniu

31 grudnia 2003 r. od powoda ciągnik siodłowy „Man”, który z tego tytułu wystawił

fakturę z oznaczeniem, jako zapłaconej, ceny w kwocie 7.500 złotych. Pomimo

wydania pojazdu pozwany nie przerejestrował na siebie ciągnika. W czerwcu 2004

r. ciągnik siodłowy wraz z dowodem rejestracyjnym znalazł się powtórnie w

posiadaniu powoda. W dniu 7 grudnia 2005 r. pozwany złożył zawiadomienie o

popełnieniu przez powoda na jego szkodę przestępstwa przewłaszczenia

przedmiotowego ciągnika. Pozwany podpisał na żądanie powoda nieopatrzone

datą oświadczenie, z którego wynika, że pozwany w dniu 24 stycznia 2004 r.

pożyczył od powoda kwotę 50.000 złotych, którą to kwotę zobowiązał się zwrócić

do 24 marca 2004 r. Po tej dacie zastrzeżone zostały odsetki w wysokości 20%. Na

podstawie opinii biegłego Sąd Rejonowy ustalił wartość ciągnika siodłowego z

chwili jego sprzedaży pozwanemu na kwotę 34.000 złotych. Sąd pierwszej instancji

3

przyjął, że strony nie miały woli i nie zawarły umowy pożyczki a oświadczenie

pozwanego dotyczyło zapłaty reszty ceny za ciągnik i spełniało rolę „quasi weksla

gwarancyjnego”. Skoro zaznaczona w oświadczeniu umowa pożyczki miała

pozorny charakter, to zgodnie z art. 83 § 1 k.c. jest ona nieważna. Pomimo

ustalenia, że pozwany nie zapłacił powodowi kwoty 50.000 złotych, Sąd Rejonowy,

odwołując się do wynikającego z art. 321 k.p.c. związania podstawą żądania,

oddalił powództwo oparte na nieważnej umowie pożyczki.

Sąd Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 23 listopada 2007 r. oddalił apelację,

jaką wniósł powód od wyroku Sądu pierwszej instancji. W ocenie tego Sądu strony

miały zamiar zaciągnięcia nowego zobowiązania w celu uchylenia wątpliwości

wynikających z częściowo ustnego charakteru umowy sprzedaży (co do

rzeczywistej ceny) i w miejsce umowy sprzedaży zawarły umowę pożyczki.

Oddalenie apelacji wiązało się natomiast z odmienną oceną zapłaty kwoty 50.000

złotych przez pozwanego. Sąd odwoławczy przyjął na podstawie zeznań świadków

[…], że pozwany spłacił swój dług. Fakt ten miały potwierdzać także inne dowody

wskazujące na pochodzenie pieniędzy przeznaczonych na spłatę długu.

Prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w P. z dnia 21 marca 2012 r. W.

T. został skazany na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym

zawieszeniem wykonania kary za to, że w krótkich odstępach czasu i w wykonaniu

z góry powziętego zamiaru w dniach 28 grudnia 2005 r. i 7 marca 2007 r. w P.

złożył fałszywe zeznania mające służyć za dowód w postępowaniu

przygotowawczym, które to postępowanie prowadzone było co do zaistniałego faktu

zwrotu D. P. przez J. T. kwoty 50.000 złotych. Postępowanie karne, jakie toczyło

się przeciwko Z. N. w związku z postawionym podobnym zarzutem, zostało

wyrokiem Sądu Rejonowego w P. z dnia 18 marca 2010 r. umorzone na dwuletni

okres próby. W końcu wyrokiem z dnia 10 września 2012 r. Sąd Rejonowy w P.

uznał J. T. za winnego tego, że w dniach 22 lipca 2005 r., 1 sierpnia 2005 r., 8

grudnia 2005 r. i 19 października 2006 r. P., działając w krótkich odstępach czasu,

z góry powziętym zamiarem złożył zawiadomienie o popełnionym na jego szkodę

przestępstwie fałszywie oskarżając o jego popełnienie D. P. przez złożenie

nieprawdziwych zeznań mających służyć za dowód w postępowaniu

4

przygotowawczym i w postępowaniu karnym przed Sądem Rejonowym w P. co do

okoliczności nabycia i rozliczeń finansowych za samochód marki „Man” w

szczególności co do zwrotu D. P. kwoty 50.000 złotych za co został skazany na

karę jednego roku i sześciu miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym

zawieszeniem wykonania kary na okres czterech lat.

W ocenie Sądu Okręgowego, jakkolwiek skarga o wznowienie została oparta

na ustawowej podstawie, to jednak brak było podstaw do uznania – jak to uczynił

Sąd Okręgowy w wyroku z dnia 23 listopada 2007 r., że strony w istocie miały

zamiar dokonania odnowienia zobowiązania wynikającego ze sprzedaży przez

pozwanego ciągnika siodłowego marki „Man”. Stanowisko stron w tym zakresie

było rozbieżne a zamiar odnowienia nie był dostatecznie uzewnętrzniony. Poza tym,

w treści oświadczenia pozwanego o pożyczce, strony nie odwoływały się do umowy

sprzedaży ciągnika. Zdaniem Sądu rozpoznającego skargę o wznowienie,

przemawia to za przychyleniem się do stanowiska Sądu Rejonowego, według

którego przedstawione przez powoda oświadczenie pozwanego o pożyczeniu

w dniu 24 stycznia 2004 r. od D. P. kwoty 50.000 złotych stanowi w istocie

dokument potwierdzający umowę pożyczki mającą charakter pozorny. Umowa ta

została zawarta dla ukrycia innej czynności prawnej dotyczącej pozostałej ceny

sprzedaży pojazdu (przy szacunku biegłego na 34.000 złotych) nieujętej w fakturze

z dnia 31 grudnia 2003 r. opiewającej na 7.320 złotych. Sąd Okręgowy

zaaprobował także stanowisko Sądu Rejonowego odnośnie do związania podstawą

prawną pozwu ze względu na treść art. 321 k.p.c. W tej sytuacji straciła na

znaczeniu okoliczność, że pozwany nie zapłacił powodowi kwoty 50.000 złotych. Z

tych względów Sąd Okręgowy oddalił skargę powoda o

wznowienie postępowania.

Powód wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego. Zarzucił

w niej mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie:

- art. 403 § 1 pkt 2 w związku z art. 412 § 2 k.p.c. przez przyjęcie za uzasadnioną

podstawę wznowienia przy jednoczesnym zajęciu stanowiska, co do braku jej

wpływu na treść merytoryczną rozstrzygnięcia,

5

- art. 11 k.p.c. przez jego niezastosowanie pomimo prawomocnego skazania

pozwanego za składanie fałszywych zeznań m. in. co do okoliczności nabycia

i rozliczeń finansowych za samochód marki „Man”.

Ponadto powód zarzucił naruszenie:

- art. 83 § 1 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu

pozorności umowy pożyczki zawartej pomiędzy stronami,

- art. 720 § 1 k.c. przez jego niezastosowanie i bezzasadne przyjęcie, że pozwany

nie jest dłużnikiem powoda z tytułu zawartej umowy pożyczki,

- art. 6 k.c. przez bezzasadne przyjęcie, że pozwany wykazał pozorność umowy

pożyczki.

Na tych podstawach powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przed przystąpieniem do oceny skargi kasacyjnej trzeba podkreślić, iż Sąd

Najwyższy, poza uwzględnieniem z urzędu nieważności postępowania, rozpoznaje

skargę kasacyjną w granicach jej podstaw (art. 398 13

§ 1 k.p.c.). Oznacza to,

że Sąd Najwyższy nie może uwzględniać naruszenia żadnych innych przepisów

niż wskazane przez skarżącego. Sąd Najwyższy nie jest bowiem uprawniony do

samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów lub też stawiania hipotez co do

tego, jakiego aktu prawnego (przepisu) dotyczy podstawa skargi. Nie może także

zastąpić skarżącego w wyborze podstawy kasacyjnej, jak również w przytoczeniu

przepisów, które mogłyby być naruszone przy wydawaniu zaskarżonego

orzeczenia. Sąd Najwyższy może zatem skargę kasacyjną rozpoznawać tylko

w ramach tej podstawy, na której ją oparto, odnosząc się jedynie do tych

przepisów, których naruszenie zarzucono w skardze (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 22 lutego 2010 r., I UK 235/09, niepubl.).

6

Rozpoznanie skargi kasacyjnej w granicach wskazanych w niej podstaw

uzasadnia wniosek, iż nie doszło do naruszenia wymienionych przez powoda

przepisów postępowania i to w sposób wskazany w skardze kasacyjnej.

Odnośnie zarzucanego naruszenia art. 403 § 1 pkt 2 oraz art. 412 § 2 k.p.c.

wystarczy wskazać, że Sąd drugiej instancji uznał za uzasadnione do wznowienia

postępowania, oparte na treści art. 403 § 1 pkt 2 k.p.c., podstawy wskazane przez

powoda w samej skardze jak i w toku wznowionego postępowania, Wymieniony

w skardze kasacyjnej obok tego przepisu art. 412 § 2 k.p.c. określa jedynie jakie

rozstrzygnięcia mogą zapaść po rozpoznaniu sprawy na skutek wznowienia

postępowania. Ponieważ wyrok Sądu Okręgowego odpowiada jednemu

z wymienionych w art. 412 § 2 wariantów rozstrzygnięcia, jakie mogą być wydane

po ponownym rozpoznaniu sprawy w wyniku wznowienia postępowania, nie może

odnieść skutku podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia tego przepisu.

Inną natomiast rzeczą jest, podnoszone w uzasadnieniu tej samej podstawy

skargi kasacyjnej, a przypisywane Sądowi drugiej instancji, stanowisko odnośnie

braku wpływu przyjętych podstaw wznowienia postępowania na merytoryczną treść

rozstrzygnięcia. Zagadnienie to, uregulowane w art. 412 § 1 k.p.c., którego nie

wymienia się w skardze kasacyjnej, wiąże się z różnie ocenianymi

w piśmiennictwie naukowym oraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego granicami

ponownego rozpoznania zakończonej sprawy uprzednio osądzonej. Chodzi

mianowicie o to, czy stosownie do treści art. 412 § 1 k.p.c. sąd, rozpoznając sprawę

na nowo w granicach, jakie zakreśla podstawa wznowienia postępowania,

rozpoznaje sprawę po raz kolejny w pełnym zakresie, tak jak to czyni sąd pierwszej

lub drugiej instancji, czy też zakres ponownego rozpoznania sprawy obejmuje

jedynie ustalenie istnienia powołanej podstawy wznowienia oraz jej wpływu na treść

poprzednio wydanego orzeczenia (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 maja

2007 r., III CSK 56/07, niepubl.; z dnia 30 czerwca 2011 r., III CSK 311/10, niepubl.;

z dnia 19 stycznia 2012 r., I PK 82/11, OSNP 2012/23-24/288; z dnia

14 października 2011 r., III CSK 273/10, niepubl. oraz postanowienie z dnia

25 lutego 2009 r., II CSK 501/08, niepubl.). Odniesienie się do tej kwestii jest

jednak niemożliwe ze względu na ograniczony do podstaw zakres rozpoznania

7

skargi kasacyjnej przez Sąd Najwyższy (art. 39813

§ 1 k.p.c.). Z tej samej przyczyny

pozostaje poza kontrolą kasacyjną Sądu Najwyższego przyjęte przez Sąd drugiej

instancji związania podstawą prawną pozwu, które miało znajdować oparcie w

treści art. 321 k.p.c.

Nie ma podstaw do uwzględnienia zarzutu naruszenia art. 11 k.p.c. przez

Sąd drugiej instancji. Wynikające z art. 11 k.p.c. związanie sądu w postępowaniu

cywilnym dotyczy znamion przestępstwa, a także okoliczności jego popełnienia,

dotyczących czasu, miejsca, poczytalności sprawcy itp. ale, co wymaga

podkreślenia, ustalonych w sentencji wydanego w postępowaniu karnym

prawomocnego wyroku. Z treści wyroków karnych wydanych przeciwko J. T., W. T.

oraz Z. N. wynika wprost, iż dotyczyły one popełnienia przestępstwa polegającego

na składaniu fałszywych zeznań co istotnej okoliczności, która doprowadziła do

oddalenia powództwa w zakończonym wcześniej postępowaniu a mianowicie

zaistnienia faktu zwrotu D. P. przez J. T. kwoty 50.000 złotych. W odniesieniu do

W. T. oraz Z. N. były to jedyne zarzuty stawiane w postępowaniu karnym a brak

zapłaty uwzględnił Sąd drugiej instancji przy wyrokowaniu uznając jedynie, że z

innych przyczyn okoliczność ta nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia.

Jak wynika z sentencji wyroku karnego wydanego przeciwko J. T. przez Sąd

Rejonowy w P., prawomocne skazanie obejmowało złożenie nieprawdziwych

zeznań nie tylko co do zwrotu D. P. kwoty 50.000 złotych ale także co do

okoliczności nabycia i rozliczeń za samochód marki „Man”. Wobec tego trzeba

zważyć, że przyjętym w art. 11 k.p.c. związaniem objęte są ustalenia zawarte w

sentencji prawomocnego wyroku skazującego. Tymczasem w prawomocnym

wyroku karnym skazującym J. T. brak jest bliższego przytoczenia nieprawdziwej

wersji jaką podtrzymywał skazany J. T. w postępowaniu przygotowawczym oraz w

postępowaniu karnym toczącym się przed Sądem Rejonowym w P. przeciwko D. P.

z zawiadomienia J. T., zwłaszcza, że w tych postępowaniach J. T. składał zeznania

kilkakrotnie i podawał w nich różne wersje rozliczeń z D. P.

Wymieniony w skardze kasacyjnej w ramach naruszenia prawa materialnego

art. 6 k.c. rozstrzyga o ciężarze dowodu w sensie materialnoprawnym i wskazuje,

kogo obciążają skutki niewypełnienia obowiązku udowodnienia istnienia prawa. Do

8

jego naruszenia dochodzi wtedy, gdy sąd orzekający przypisuje obowiązek

dowodowy innej stronie, niż ta, która z określonego faktu wywodzi skutki prawne.

Tymczasem zarzut naruszenia art. 6 k.c. podniesiony opisowo w skardze

kasacyjnej polega na bezzasadnym w ocenie skarżącego uznaniu, że określone

okoliczności dotyczące pozorności umowy zostały udowodnione przez stronę

obciążoną ich wykazaniem. W takim przypadku może chodzić jedynie o naruszenie

przepisów prawa procesowego dotyczącego oceny materiału dowodowego

i czynienia ustaleń faktycznych. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

8 listopada 2005 r. (sygn. akt I CK 178/05, niepubl.) okoliczność, czy określony

podmiot wywiązał się ze swojego obowiązku udowodnienia faktów, z których

wywodzi skutki prawne, nie należy już do materii objętej dyspozycją art. 6 k.c.,

a stanowi aspekt mieszczący się już w domenie przepisów procesowych.

Nie zasługują na uwzględnienie pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej

dotyczące naruszenia prawa materialnego, polegające na zastosowaniu art. 83 § 1

k.c. jak też niezastosowaniu art. 720 § 2 k.c. Przede wszystkim zarzuty te zostały

błędnie skonstruowane skoro naruszenie tych przepisów miało polegać

odpowiednio na przyjęciu, „pozorności umowy pożyczki zawartej pomiędzy

stronami, w sytuacji, gdy do tej czynności prawnej faktycznie nie doszło, co zostało

potwierdzone na piśmie po myśli art. 720 § 2 k.c.” oraz na „bezzasadnym przyjęciu,

że pozwany nie jest dłużnikiem powoda z tytułu zawartej w dniu 24 stycznia 2004 r.

umowy pożyczki”. W istocie zarzuty te zostały oparte na zakwestionowaniu przez

skarżącego ustaleń faktycznych co wobec treści art. 3983

§ 3 k.p.c. jest

niedopuszczalne w postępowaniu kasacyjnym. Zgodnie zaś z przyjmowanym

w judykaturze Sądu Najwyższego stanowiskiem, nie może być uwzględniony

zarzut skargi kasacyjnej, który ma na celu polemikę z ustaleniami faktycznymi sądu

drugiej instancji, chociażby pod pozorem błędnej wykładni lub niewłaściwego

zastosowania określonych przepisów prawa nie może być uwzględniony (por. np.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2012 r., II UK 108/11, niepubl.; z dnia

8 marca 2013 r., III CSK 190/12, niepubl.; z dnia 6 lutego 2014 r., I CSK 252/13,

niepubl.).

9

Ponadto, odwołując się także do utrwalonego w doktrynie i orzecznictwie

stanowiska, należało uwzględnić, iż pozorność czynności prawnej jest

okolicznością faktyczną i jako taka podlega ustaleniu przez sądy merytoryczne.

Oznacza to, że w ramach podstawy kasacyjnej przewidzianej w art. 3893

§ 1 pkt 1

k.p.c. ustalenie to nie podlega kontroli kasacyjnej (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 23 stycznia 1997 r., I CKN 51/96, OSNC 1997/6-7/79; z dnia 8 grudnia

2000 r., I CKN 1233/00, niepubl.; z dnia 9 listopada 2007 r., V CSK 278/06,

niepubl. i z dnia 26 stycznia 2011 r., I UK 281/10, niepubl.; z dnia 8 września

2011 r. (sygn. akt III CSK 349/10, niepubl.; z dnia 24 kwietnia 2013 r., IV CSK

571/12, niepubl.).

Z tych wszystkich względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14

k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną powoda. Sad Najwyższy uznał, że w sprawie wystąpiły

szczególne okoliczności związane z podstawą żądania wznowienia postępowania,

które usprawiedliwiają odstąpienie na podstawie art. 102 w zw. z art. 391 § 1, 39821

k.p.c. od obciążania powoda kosztami postępowania kasacyjnego.