II UK 413/13

Sygn. akt II UK 413/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

w sprawie z wniosku J. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 kwietnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 13 marca 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 13 marca 2013 r. Sąd Apelacyjny, Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych, uwzględniając apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zmienił

wyrok Sądu Okręgowego w G. z dnia 30 maja 2012 r., którym Sąd ten zmienił

decyzję z dnia 17 lutego 2012 r. i przyznał J. S. od dnia 28 lutego 2012 r. prawo do

2

emerytury na podstawie art. 184 w związku z art. 32 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) i oddalił odwołanie.

Sąd Okręgowy uznał za udowodnione, że w okresie od dnia 16 kwietnia

1975 r. do dnia 25 czerwca 1992 r. ubezpieczona była zatrudniona w Odzieżowej

Spółdzielni Pracy [...] i wykonywała pracę prasowacza. Praca polegała na

prasowaniu elementów schodzących z krojowni i gotowych produktów ciężkim

żelazkiem podłączonym do wytwornicy pary i w specjalnym urządzeniu do

prasowania na parę, a także na klejeniu elementów. Pracę tę wykonywała stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy. Podstawą tych ustaleń były zeznania świadków,

współpracowników ubezpieczonej, B. C. i J. K., oraz dowody z dokumentów -

świadectwo pracy i świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach na

stanowisku prasowacza, wystawione przez likwidatora Spółdzielni, obejmujące

okres od dnia 16 kwietnia 1975 r. do dnia 25 czerwca 1992 r. Tak ustalony stan

faktyczny Sąd pierwszej instancji zakwalifikował jako wykonywanie pracy w

szczególnych warunkach, wymienione w wykazie A stanowiącym załącznik do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), jako obsługa urządzeń do

prasowania, klejenia i wykrawania wyrobów w przemyśle odzieżowym, w dziale VII

pod pozycją 8.

Sąd drugiej instancji nie przejął ustaleń Sądu Okręgowego w części

obejmującej stwierdzenie, że ubezpieczona jako prasowaczka pracowała w całym

spornym okresie, uznawszy zeznania świadków i ubezpieczonej za niewiarygodne i

sprzeczne z dowodem z akt osobowych, w których zachowały się dokumenty

potwierdzające wykonywanie przez ubezpieczoną pracy prasowaczki tylko w

okresie od dnia 1 lipca 1976 r. do dnia 30 kwietnia 1978 r., a w pozostałym – pracy

szwaczki. Z dokumentów tych wynikało, że w dniu 8 kwietnia 1975 r. ubezpieczona

uzyskała skierowanie do pracy na zgłoszone wolne miejsce pracy krawcowej i

została zatrudniona w Odzieżowej Spółdzielni Pracy w pełnym wymiarze czasu

pracy na takim stanowisku. W okresie zatrudnienia od 1979 r. do 1989 r. liczne

pisma pracodawcy, potwierdzane jej podpisem, informowały ją o zmianach

3

wynagrodzenia na stanowisku szwaczki. Sąd drugiej instancji wskazał na

sprzeczność zeznań świadków J. K. oraz B. C., podających, że proces produkcyjny

odbywał się w trzech działach – w krajalni, szwalni i prasowalni z oświadczeniem

świadka J. K., że pracowała w szwalni, a jednocześnie w tym samym

pomieszczeniu co ubezpieczona, i jako niewiarygodne zeznania te odrzucił.

Skarga kasacyjna ubezpieczonej, obejmująca wyrok Sądu drugiej instancji w

całości, zawierająca wniosek o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania, została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego –

art. 184 w związku z art. 32 ust. 1 i 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w

związku z § 1 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego z 1983 r. oraz

w związku z poz. 8, działu VII wykazu A z załącznika do tego rozporządzenia i pkt 8

ppkt 1 działu VII uchwały nr 80 Zarządu Centralnego Związku Spółdzielczości

Pracy z dnia 10 sierpnia 1983 r. (Biuletyn Centralnego Związku Spółdzielczości

Pracy nr 15-16, poz. 54) przez ich niezastosowanie, mimo że przeprowadzone

dowody z dokumentów - świadectwa pracy, świadectwa wykonywania pracy w

warunkach szczególnych oraz zeznań świadków potwierdzały wykonywanie przez

nią stale i w pełnym wymiarze czasu pracy odpowiadającej stanowisku prasowacza,

uznawanego za stanowisko pracy w szczególnych warunkach, przez cały okres

zatrudnienia w Odzieżowej Spółdzielni Pracy. Czynności wykonywane przez cały

czas zatrudnienia mieściły się w zakresie należącym do prac prasowacza, zatem

choć nazwa zajmowanego stanowiska ich nie opisywała, to o uznaniu pracy za

wykonywaną w szczególnych warunkach powinien zdecydować charakter

wykonywanych zadań pracowniczych.

Skarżąca zarzuciła dokonanie ustaleń faktycznych z naruszeniem art. 2 k.p.c.

w związku z art. 175 ust. 1 i art. 177 Konstytucji RP, wskazując, że Sąd drugiej

instancji, po dostrzeżeniu błędów co do ustaleń dokonanych przez Sąd pierwszej

instancji, w szczególności braku uzasadnienia przyczyn, dla których nie dał wiary

dokumentom z akt osobowych, nie dokonawszy niezbędnych pouczeń co do

czynności procesowych (art. 5 k.p.c.), nie doprowadził do uzupełnienia

postępowania dowodowego (art. 217 § 2 k.p.c.) i wydał rozstrzygnięcie

merytoryczne, co należy uznać za sprzeczne z art. 227 w związku z art. 386 § 1 i 4

k.p.c. Ponadto, zarzucając naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. podniosła, że Sąd

4

Apelacyjny bezzasadnie zaaprobował dokonaną przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych kwalifikację jej stanowiska pracy, wbrew dokumentom w postaci

świadectwa wykonywania pracy w warunkach szczególnych z dnia 21 marca

2001 r., świadectwa pracy z dnia 25 czerwca 1992 r. oraz zeznaniom wszystkich

przesłuchanych w sprawie świadków, które potwierdzały wykonywanie w spornym

okresie stale i w pełnym wymiarze czasu pracy prasowacza.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawie objętej skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny nie gromadził własnego

materiału. Podstawą jego orzeczenia były dowody zebrane i przeprowadzone w

postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, których odmienna ocena

doprowadziła do wydania wyroku reformatoryjnego na niekorzyść skarżącej.

Dopuszczalność dokonywania przez sąd drugiej instancji odmiennej oceny

dowodów bez ich ponowienia lub uzupełnienia, należąca do spornych, została

przesądzona w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, zasadzie

prawnej, z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98 (OSNC 1999, nr 7–8, poz. 124).

Sąd Najwyższy przyjął, że sąd drugiej instancji może zmienić ustalenia faktyczne

stanowiące podstawę wydania wyroku sądu pierwszej instancji bez

przeprowadzenia postępowania dowodowego uzasadniającego odmienne

ustalenia, chyba że szczególne okoliczności wymagają ponowienia lub

uzupełnienia tego postępowania. W późniejszym, aprobującym ten pogląd

orzecznictwie przyjmuje się, że do szczególnych okoliczności, których wystąpienie

uzasadnia zarzut naruszenia art. 382 k.p.c., należą uchybienia procesowe przy

przeprowadzaniu dowodów, dysponowanie wyłącznie dowodami osobowymi o

niejednoznacznej wartości i wymowie, a także pominięcie materiału dowodowego o

istotnym znaczeniu. Gdy przy tym uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik

sprawy, art. 382 k.p.c. stanowi samodzielną, usprawiedliwioną podstawę kasacyjną

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 sierpnia 2007 r., III CSK 61/07,

OSNC 2008, nr 10, poz. 119). Zwraca się także uwagę na niedopuszczalność

pominięcia wyników postępowania dowodowego przeprowadzonego przez sąd

pierwszej instancji i na obowiązek sądu drugiej instancji ponownego i dokładnego

5

rozważenia dowodów zebranych we wcześniejszych stadiach postępowania,

wskazania, dlaczego ich ocena przyjęta wcześniej była błędna, oraz

przekonującego wyjaśnienia motywów zmiany oceny tych dowodów i dokonania na

ich podstawie nowych ustaleń (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27

października 2010 r., III PK 21/10, niepubl., postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 26 marca 1998 r., II CKN 815/97, Wokanda 1999 nr 1, poz. 6 oraz wyroki z

dnia 16 marca 1999 r., II UKN 520/98, OSNAPiUS 2000 nr 9, poz. 372; z dnia 8

grudnia 1999 r., II CKN 587/98, niepubl., z dnia 6 lipca 2000 r., V CKN 256/00,

niepubl., z dnia 13 września 2001 r., I CKN 237/99, niepubl. i z dnia 24 czerwca

2008 r., II PK 323/07, niepubl.).

Sąd Apelacyjny mógł więc nie dać wiary zeznaniom osób przesłuchanych

we wcześniejszej fazie procesu i ocenić je według własnego przekonania, jednak

tylko na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału

dowodowego i z podaniem w uzasadnieniu wyroku przyczyn, dla których odmówił

mocy dowodowej dowodom będącym podstawą wydania orzeczenia przez Sąd

pierwszej instancji. Wydając zaskarżony wyrok tych obowiązków jednak nie

wypełnił; odniósł się do zeznań świadków J. K. i B. C., a pominął korespondujące z

nimi świadectwa pracy z dnia 25 czerwca 1992 r. i wykonywania pracy w

szczególnych warunkach z dnia 21 marca 2001 r. Dyskwalifikacja zeznań

wymienionych świadków z argumentem o pozostawaniu jednej z nich w stosunkach

rodzinnych z ubezpieczoną przy eksponowaniu sprzeczności w ich zeznaniach,

uchyla się spod kontroli sądu kasacyjnego (art. 3983

§ 3 oraz art. 39813

§ 2 k.p.c.),

nie sposób jednak nie dostrzec, że pozostałe dowody - z dokumentów, Sąd drugiej

instancji potraktował wybiórczo. Nie wyjaśnił sprzeczności treści świadectw pracy z

dokumentami w aktach osobowych, do których z kolei nie odniósł się Sąd pierwszej

instancji, tj. zachowanych w aktach osobowych skarżącej pism z okresu od dnia 1

kwietnia 1975 r. do dnia 1 października 1986 r.

Na podstawie dowodów, które uznał za podstawę orzeczenia, Sąd drugiej

instancji nie uzyskał właściwej podstawy faktycznej do rozstrzygnięcia sporu o

emeryturę w wieku wcześniejszym, której warunki zostały przewidziane w art. 184

w związku z art. 32 ust. 1 i 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Właściwe

zastosowanie tych przepisów wymagało wykazania przez ubezpieczoną

6

wykonywania pracy w szczególnych warunkach, a ściślej, stałego i w pełnym

wymiarze zatrudnienia i wykonywania obowiązków przypisanych do stanowiska

prasowaczki, wymienionego pod poz. 8, działu VII wykazu A rozporządzenia,

tymczasem na podstawie dokumentów z akt osobowych, dowodu, który uznał za

wiarygodny, Sąd drugiej instancji uzyskał jedynie materiał do ustalenia nazwy

stanowiska pracy skarżącej nadanego przez pracodawcę, lecz nie mógł dokonać

żadnych ustaleń co do charakteru wykonywanych przez nią czynności.

Ta wada postępowania miała niewątpliwy wpływ na wynik sprawy, gdyż Sąd

Najwyższy zwracał już uwagę, że nazwa stanowiska pracy nie decyduje o

charakterze pracy jako wykonywanej w szczególnych warunkach (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 24 marca 2009 r., I PK 194/08, OSNP 2010 nr 23-24, poz. 281).

Uzasadnia to orzeczenie Sądu Najwyższego na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c.