IV CSK 444/13

Sygn. akt IV CSK 444/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Anna Kozłowska

w sprawie z powództwa W. K.

przeciwko P. Spółce Akcyjnej w W.

o podwyższenie renty,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 2 kwietnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 grudnia 2012 r.

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 6 grudnia 2012 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację W. K. od

wyroku Sądu Okręgowego w G., którym zostało oddalone jego powództwo

przeciwko P. Spółce Akcyjnej o podwyższenie renty wyrównawczej. Żądanie

obejmowało podwyższenie renty do kwoty 2 179, 21 zł na przyszłość oraz za okres

wsteczny, poczynając od dnia 1 czerwca 2007 r.

W sprawie zostało ustalone, że wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w G. z dnia

6 listopada 1975 r. zasądzono na rzecz powoda od poprzednika prawnego

pozwanego rentę wyrównawczą w kwocie po 2000 zł miesięcznie, poczynając

od dnia 1 grudnia 1974 r., w związku ze skutkami wypadku, w wyniku którego

doszło do amputacji trzech palców stopy. Renta miała rekompensować powodowi

szkodę wynikającą z ograniczenia możliwości zarobkowych, gdyż doznany

uraz uniemożliwił mu dalsze wykonywanie pracy na stanowisku montera

ślusarskiego wnętrz okrętowych. Obecna równowartość miesięczna zasądzonej

renty wynosi 0,20 zł. Wyrokiem z dnia 21 listopada 1980 r. oddalono powództwo

poprzednika pozwanej o ustalenie wygaśnięcia obowiązku płacenia renty, a od

1996 r. zaprzestał on wypłacania jej powodowi.

Powód od grudnia 1974 r. do 2008 r. pracował na różnych stanowiskach,

między innymi jako tokarz i mechanik, a od 1986 r. prowadził działalność

gospodarczą świadcząc usługi handlowe. Organ rentowy orzekł w stosunku

do powoda o inwalidztwie II grupy od czerwca 1997 r. z powodu schorzeń

samoistnych, niewydolności wieńcowej, stanu po zawale mięśnia sercowego

i nadciśnienia tętniczego. Stan zdrowia powoda, powodujący od czerwca 1997 r.

trwałą niezdolność do pracy z wymienionych przyczyn oraz ze zmian

zwyrodnieniowych kręgosłupa, nie pozostaje w związku przyczynowym z amputacją

palców stopy.

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo na tej podstawie, że powód nie

wykazał, by stan jego zdrowia uległ pogorszeniu pozostającemu w związku

przyczynowym z wypadkiem, a zatem nie została wykazana zmiana stosunków,

która stosownie do art. 907 § 2 k.c. stanowi przesłankę podwyższenia renty.

Stanowisko to zaaprobował Sąd Apelacyjny potwierdzając brak podstaw do

3

„wyrównania powodowi renty, albowiem niezdolność do pracy nastąpiła z innych

przyczyn niż amputacja”. W ocenie Sądu Apelacyjnego, brak też podstaw

do podwyższenia renty z powodu spadku siły nabywczej pieniądza, bowiem powód

nie zdołał udowodnić, że aktualny stan zdrowia, niepozwalający mu na

zarobkowanie, pozostaje w związku z wypadkiem z 1974 r. Pomimo więc,

że roszczenie powoda nie uległo przedawnieniu, nie mogło być uwzględnione,

gdyż powód w ogóle nie może podjąć zatrudnienia z przyczyn niepozostających

w związku z wypadkiem, którego skutki stanowiły podstawę zasądzenia renty;

w tych okolicznościach nie ma podstaw „dostosowanie wysokości renty do jej

funkcji kompensacyjnej w oparciu o przesłankę istotnej zmiany siły nabywczej

pieniądza”.

Powód oparł skargę kasacyjną na podstawie naruszenia prawa materialnego

przez „niewłaściwe zastosowanie art. 907 § 2 k.c. poprzez błędne przyjęcie”,

że istotna zmiana stosunków, o której mowa w tym przepisie nie może polegać

wyłącznie na spadku siły nabywczej pieniądza oraz na podstawie mającego wpływ

na wynik sprawy naruszenia prawa procesowego – art. 365 § 1, art. 233 § 1 oraz

art. 232 zd. drugie w zw. z art. 278 § 1 i z art. 227 k.p.c. Skarżący wniósł

o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie temu Sądowi sprawy

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawa naruszenia przepisów postępowania jest nieusprawiedliwiona.

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. „poprzez dowolną ocenę dowodów”

został postawiony wbrew zakazowi przewidzianemu w art. 3983

§ 3 k.p.c.

Zarzuty naruszenia art. 232 zd. 2, 278 § 1 i 227 k.p.c. przez zaniechanie

przeprowadzenia dowodu z opinii kolejnego biegłego są nieskuteczne.

W odniesieniu do niedopuszczenia tego dowodu przez Sąd pierwszej instancji, nie

zostały one połączone z zarzutem naruszenia art. 162 k.p.c., który stanowił

podstawę ich nieuwzględnienia przez Sąd odwoławczy, a w odniesieniu

do niedopuszczenia dowodu w instancji odwoławczej - nie został on połączony

z zarzutem naruszenia art. 381 k.p.c., który stanowił podstawę oddalenia wniosku

dowodowego jako spóźnionego.

4

Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 365 § 1 k.p.c., mającego polegać

na „pominięciu” wyroku zasądzającego rentę, wiążącego w zakresie faktu trwałej

szkody na osobie powoda i odpowiedzialności pozwanego za tę szkodę. Z istoty

unormowania zawartego w art. 907 § 2 k.c. wynika ograniczenie materialnej

prawomocności wyroku w takim znaczeniu, że wyrok orzekający o obowiązku

świadczenia renty wiąże materialnie tylko w okolicznościach przyjętych

za podstawę orzeczenia, z tym, że zmiana może nastąpić jedynie w razie istotnej

zmiany stosunków w stosunku do stanu, w jakim orzekano o rencie.

Sądy orzekające, wbrew zarzutowi skarżącego, nie wzruszyły materialnoprawnej

podstawy wyroku zasądzającego rentę.

W tej sytuacji przy badaniu przesłanek podwyższenia renty nie mogły być

uwzględnione zarzuty powoda dotyczące pozostającego w związku z wypadkiem

pogorszenia stanu zdrowia, wpływającego na dalsze ograniczenie możliwości

zarobkowych. Tym samym do rozważenia pozostała kwestia zmiany siły nabywczej

pieniądza jako elementu zmiany stosunków mogącego uzasadniać zastosowanie

art. 907 § 2 k.c.

Ocena przesłanek zastosowania art. 907 § 2 k.c. wymaga uwzględnienia

charakteru renty przewidzianej w art. 444 § 2 k.c. Renta ta,

nazywana wyrównawczą lub uzupełniającą, ma na celu naprawienie szkody

przyszłej o charakterze ciągłym (trwałym); przysługuje w wypadku szkody na

osobie, a zobowiązanie dłużnika, wynikające z przepisów o czynach

niedozwolonych, jest zobowiązaniem niepieniężnym ze świadczeniem pieniężnym.

Przy jednostkowych tylko wypowiedziach odmiennych, w piśmiennictwie

i orzecznictwie przyjmuje się zgodnie, że renta wyrównawcza przysługująca

na podstawie art. 444 § 2 k.c. ma charakter odszkodowawczy, kompensacyjny

(por. m.in. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca

1963 r., III Co 38/62, OSPiKA 1965, nr 9, poz. 196 i wyrok z dnia 13 grudnia 1999 r.,

I CKN 832/99, niepubl.). Szkoda powstała w związku z uszkodzeniem ciała,

podlegająca naprawieniu na podstawie art. 444 § 2 k.c., może polegać między

innymi na całkowitej lub częściowej utracie zdolności do pracy, której następstwem

są gospodarcze skutki szkody na osobie, wyrażające się w nieosiąganiu

5

zarobków (utracie korzyści), jakie poszkodowany mógłby uzyskać nie doznawszy

uszkodzenia ciała.

Nie ma natomiast zgody co do charakteru żądania przewidzianego w art. 907

§ 2 k.c., czyli podwyższenia renty na skutek istotnej zmiany stosunków, gdyż

w judykaturze zdecydowanie dominuje stanowisko, że żądanie to, realizowane

w drodze wytoczenia powództwa, jest roszczeniem materialnoprawnym, podczas

gdy w piśmiennictwie przeważa pogląd, że jest to rodzaj uprawnienia kształtującego.

Spór ten można jednak pozostawić na uboczu, gdyż wybór koncepcji pozostaje

bez wpływu na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy.

Znaczenie zwrotu „zmiana stosunków” w rozumieniu art. 907 § 2 k.c. należy

odnieść do faktów, które w świetle przepisów stanowiących podstawę zasądzenia

renty mają znaczenie dla ustalenia jej rozmiaru i czasu trwania. W wypadku renty

zasądzonej na podstawie art. 444 § 2 k.c. nowe okoliczności stanowiące

podstawę stwierdzenia zmiany stosunków mogą dotyczyć zarówno sfery osobistej

uprawnionego do renty lub zobowiązanego z tego tytułu, jak i zjawisk o charakterze

obiektywnym, przy czym w każdym z tych wypadków decydujące znaczenie mają

ich gospodarcze następstwa.

W piśmiennictwie i orzecznictwie (por. m.in. uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 29 października 1993 r., III CZP 142/93, OSNC 1994, nr 4, poz. 82 i z dnia

20 kwietnia 1994 r., III CZP 58/94, OSNC 1994, nr 11, poz. 207 oraz

wyrok z dnia 9 stycznia 2009 r., I CNP 94/08, niepubl.) przyjmuje się, że zmianę

wysokości renty na podstawie art. 907 § 2 k.c. może uzasadniać istotny

spadek siły nabywczej pieniądza, w wyniku którego zwiększa się negatywny

skutek gospodarczy zdarzenia wywołującego szkodę.

Sąd Apelacyjny nie odrzucił, co do zasady, takiej przyczyny zmiany

stosunków jako możliwej podstawy podwyższenia renty na podstawie art. 907 § 2

k.c., uznał natomiast, że zaistnienie tej okoliczności, niewątpliwe w rozpoznawanej

sprawie, jest pozbawione znaczenia prawnego ze względu na fakt, że powód

stał się niezdolny do pracy z przyczyn innych, aniżeli te, które uzasadniały

przyznanie renty.

6

Kwestia skutków wystąpienia innej, niezależnej przyczyny wpływającej na

sytuację poszkodowanego jest znacznie bardziej złożona - co znalazło

odzwierciedlenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego - aniżeli dostrzegł to Sąd

Apelacyjny.

W powołanej przez Sąd uchwale z dnia 20 kwietnia 1994 r., III CZP 58/94

i w niektórych innych orzeczeniach (por. wyroki z dnia 16 grudnia 2004 r., V CK

302/04, niepubl. i z dnia 15 grudnia 2011 r., II PK 80/11, niepubl.) Sąd Najwyższy,

podkreślając odszkodowawczy charakter renty, wskazywał, że zmiana siły

nabywczej pieniądza nie będzie uzasadniać podwyższenia renty, jeżeli z innych

okoliczności wynikają podstawy jej wygaśnięcia lub obniżenia.

Jednocześnie jednak Sąd Najwyższy orzekał, że:

- zdarzenie losowe, samo przez się powodujące inwalidztwo, które dotknęło

pracownika ograniczonego już poprzednio w zdolności do pracy, nie pochłania

skutków pierwszego wypadku, nie niweczy ich i nie zrywa związku przyczynowego,

a tym samym nie prowadzi do ustania obowiązku zobowiązanego do świadczenia

renty także za okres całkowitej niezdolności poszkodowanego do pracy, powstałej

w związku z wydarzeniem losowym (wyrok z dnia 16 lutego 1965 r., I PR 330/64,

OSNCP 1965, nr 11, poz. 194);

- poszkodowany, który wskutek wypadku uzasadniającego zasądzenie renty

z powodu utraty możliwości wykonywania dotychczasowej pracy, następnie z innej

przyczyny utracił całkowicie zdolność do wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia,

nie traci z tej przyczyny prawa do podwyższenia renty, gdyż pierwotnej pracy i tak

nie mógł wykonywać niezależnie od następstw drugiego wypadku (wyrok z dnia

21 maja 1993 r., II PRN 2/93, OSNC 1994, nr 2, poz. 42);

- niezdolność do pracy z przyczyn samoistnych nie wyklucza prawa do renty

wyrównawczej, jeżeli wynika również z czynu niedozwolonego, gdyż niezdolność

do pracy wynikająca z czynu niedozwolonego jest samodzielną szkodą pociągającą

odpowiedzialność odszkodowawczą dłużnika (wyrok z dnia 7 lutego 2006 r.,

I UK 301/05, OSNP 2007, nr 1-2, poz. 29);

- jeżeli poszkodowany częściowo utracił zdolność do pracy zarobkowej

w wyniku czynu niedozwolonego, późniejsze zdarzenie (samoistna choroba)

7

pogarszające tę zdolność nie ma wpływu na odpowiedzialność

zobowiązanego ograniczoną do skutków wynikających ze zdarzenia pierwszego

(wyrok z dnia 17 lutego 1998 r., II CKN 583/97, niepubl.).

Już z tego skrótowego przeglądu orzeczeń, wydanych w zróżnicowanych

stanach faktycznych, wynika, że ocena rozważanej kwestii nie powinna być

dokonana mechanicznie, bez uwzględnienia zmian, które byłyby wywołane

w całokształcie sytuacji faktycznej, i nie może poprzestawać na niepogłębionym

stwierdzeniu, że trwała niezdolność do pracy z przyczyn samoistnych wyłącza

„dostosowanie wysokości renty do jej funkcji kompensacyjnej w oparciu

o przesłankę istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza”. Należy mieć przy tym na

względzie, że art. 907 § 2 k.c. odnosi się do rent kompensacyjnych, w których

zobowiązanie odszkodowawcze wynikające ze szkody na osobie jest

zobowiązaniem niepieniężnym, a jego treścią jest naprawienie szkody przez

surogat w postaci świadczenia pieniężnego.

W okolicznościach sprawy oddalenie powództwa o podwyższenie renty

wywołuje skutek tożsamy z ustaleniem wygaśnięcia obowiązku jej uiszczania,

chociaż pozwany z żądaniem takim nie wystąpił. W uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku Sąd nie wyjaśnił w drodze prawnego wywodu, czy i dlaczego uznał,

że nie utrzymuje się już szkoda powoda wywołana wypadkiem, czy przyjął

wygaśnięcie odpowiedzialności nawet w zakresie ograniczonym do następstw

zdarzenia szkodzącego (uszkodzenia ciała), które nie nastąpiłyby, gdyby zdarzenia

to nie zaistniało, ani jak ocenił skutki dołączenia się do łańcucha przyczynowego

nowej, niezależnej przyczyny. Brak odpowiedniej podstawy skargi kasacyjnej

nie pozwala na objęcie tych kwestii rozpoznaniem skargi (art. 39813

§ 1 k.p.c.).

Powracając do zarzutu naruszenia art. 907 § 2 k.c., z przyczyn wcześniej

wskazanych nie można było w obecnym stanie rzeczy uznać go za nieuzasadniony.

Należy dodać, że ocena żądania wymagała uwzględnienia ustaleń

dotyczących wykonywania przez powoda pracy w okresie przed i po dacie

stwierdzenia inwalidztwa. Trzeba też wskazać, że w wypadku przejścia

poszkodowanego na emeryturę lub rentę z ubezpieczenia społecznego,

renta odszkodowawcza powinna uwzględniać ewentualną różnicę pomiędzy

8

faktycznie uzyskiwanym z tego tytułu świadczeniem, a świadczeniem, które

przypadłoby uprawnionemu z uwzględnieniem zarobków osiąganych w braku

zdarzenia szkodzącego.

Z omówionych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, stosownie

do art. 39815

§ 1 k.p.c.