II UK 393/13

Sygn. akt II UK 393/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku J. T.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w B.

o wysokość emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 kwietnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 14 marca 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej wysokości

emerytury wnioskodawcy w okresie od dnia 25 grudnia 2008 r. do

dnia 31 października 2011 r. i sprawę w tym zakresie przekazuje

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 11 października 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

ustalił J. T. prawo do emerytury od dnia 25 grudnia 2008 r. na podstawie art. 29

2

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.).

Odwołanie od powyższej decyzji wniósł J.T., domagając się: jej uchylenia,

obliczenia wskaźnika wysokości podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

społeczne z wybranych 20 lat kalendarzowych, tj. od 1969 r. do 1991 r. - bez lat:

1975, 1987 i 1988, uwzględnienia całego okresu pracy w „S.” Usługi Ochrony

Mienia i Detektywistyczne Sp. z o.o., wypłaty emerytury wstecznej za cały grudzień

2008 r., poprawnego naliczenia i wypłaty świadczenia emerytalnego, między innymi

w oparciu o załączone dokumenty oraz zasądzenia ustawowych odsetek od dnia

nabycia uprawnień do emerytury.

Decyzjami: z dnia 15 grudnia 2011 r. i z dnia 21 grudnia 2011 r. Zakład

Ubezpieczeń Społecznych dokonał od dnia 1 listopada 2011 r. przeliczenia;

świadczenia emerytalnego. Wskaźnik wysokości podstawy wymiaru wyniósł

99,66%.

Decyzją z dnia 27 grudnia 2011 r. Zakład Ubezpieczeń, powołując się na

przepis art. 110 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, odstąpił od przeliczenia podstawy wymiaru świadczenia, ponieważ

dotychczasowy wskaźnik wysokości podstawy wymiaru, tj. 99,66 % jest wyższy od

nowego.

Odwołania od powyższych decyzji wniósł J. T., zarzucając, że nie załatwiają

one do końca spraw związanych z ustaleniem wysokości jego emerytury, w tym

spraw podniesionych w odwołaniu od decyzji ZUS z dnia 11 października 2011 r.

Ubezpieczony wniósł o: przyjęcie do obliczenia wysokości emerytury wskaźnika

wysokości podstawy wymiaru 99,66%, ustalonego decyzją ZUS z dnia 15 grudnia

2011 r., od dnia nabycia uprawnień, tj. od dnia 25 grudnia 2008 r., uwzględnienie

całego okresu pracy, tj. 37 lat i 8 miesięcy, wypłatę różnicy wysokości należnej

emerytury od dnia nabycia uprawnień, w tym za cały grudzień 2008 r., zasądzenie

ustawowych odsetek od dnia nabycia uprawnień do emerytury, anulowanie decyzji

odmownej ZUS z dnia 27 grudnia 2011 r.

W odpowiedzi na odwołania organ rentowy wskazał, że ubezpieczony

przedłożył nowe dokumenty pozwalające na przeliczenie świadczenia w dniu 9

listopada 2011 r., a zatem w świetle art. 133 ustawy o emeryturach i rentach z

3

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo przeliczono emeryturę od dnia 1

listopada 2011 r. i brak jest podstaw do wypłaty wyrównania od dnia 25 grudnia

2008 r. Wymagany do przyznania wcześniejszej emerytury 35-letni staż pracy

ubezpieczony udokumentował w dniu 24 grudnia 2008 r., stąd brak podstaw do

przyznania prawa do emerytury i jej wypłaty od dnia 1 grudnia 2008 r. Organ

rentowy uznał za udowodniony staż pracy w wymiarze 37 lat, 8 miesięcy i 6 dni

okresów składowych i nieskładkowych, tak jak domaga się tego ubezpieczony w

odwołaniu. Przy obliczaniu okresów składkowych i nieskładkowych uwzględniono

zatrudnienie w „S.” Usługi Ochrony Mienia i Detektywistyczne Sp. z o.o. na

podstawie zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzeniu ZUS Rp-7 z dnia 14

października 2011 r. Prawomocnym wyrokiem Sądu - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w B. z dnia 14 lipca 2011 r., w sprawie VI U …/10, zmieniona została

decyzja z dnia 16 marca 2009 r. w ten sposób, że ustalono, iż ubezpieczony

podlega ubezpieczeniom społecznym z tytułu wykonywania pracy na podstawie

umowy zlecenia na rzecz Rodzinnego Ogrodu Działkowego „Z.” od dnia 1 kwietnia

2003 r. do dnia 31 maja 2006 r. Dopiero po uwzględnieniu tego okresu

ubezpieczony spełnił wszystkie przesłanki nabycia prawa do emerytury. Ostatnią

okolicznością niezbędną do wydania decyzji przyznającej emeryturę było

zaświadczenie o zatrudnieniu w „S.” Usługi Ochrony Mienia Detektywistyczne Sp. z

o.o. z dnia 4 października 2011 r.

Wyrokiem z dnia 19 czerwca 2012 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w B. oddalił odwołanie ubezpieczonego od decyzji z

dnia 11 października 2011 r., przyznającej ubezpieczonemu prawo do emerytury od

dnia 25 grudnia 2008 r., przy przyjęciu podstawy wymiaru składek z 20 lat

kalendarzowych z całego okresu ubezpieczenia i wskaźnika podstawy wymiaru

46,73%.

W ocenie Sądu Okręgowego, roszczenia ubezpieczonego nie były zasadne,

a żądanie odsetek winno być rozpatrzone przez organ rentowy. Odnosząc się do

przepisu art. 133 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, Sąd wskazał, że w przedmiotowym postępowaniu nie występuje błąd

organu rentowego, Sąd również nie dopatrzył się okoliczności mogących pozwolić

na zmianę zaskarżonych decyzji. Nie ulega wątpliwości, iż prawomocnym wyrokiem

4

z dnia 14 lipca 2011 r. zmieniona została decyzja z dnia 16 marca 2009 r. w ten

sposób, że ubezpieczony podlega ubezpieczeniom społecznym z tytułu

wykonywania pracy na podstawie umowy zlecenia na rzecz Rodzinnego Ogrodu

Działkowego „Z.” od dnia 1 kwietnia 2003 r. do dnia 31 maja 2006 r. Dopiero po

uwzględnieniu okresu od dnia 1 kwietnia 2003 r. do dnia 31 maja 2006 r.

ubezpieczony spełnił wszystkie przesłanki nabycia prawa do emerytury. Ostatnią

okolicznością niezbędną do wydania decyzji przyznającej emeryturę było

zaświadczenie o zatrudnieniu w „S.” Usługi Ochrony Mienia i Detektywistyczne

Sp. z o.o. z dnia 4 października 2011 r. - złożone w ZUS w dniu 6 października

2011 roku. Ubezpieczony udokumentował wymagany do przyznania wcześniejszej

emerytury 35-Ietni staż pracy w dniu 24 grudnia 2008 r., stąd brak podstaw do

przyznania prawa do emerytury i jej wypłaty od dnia 1 grudnia 2008 r. Przy

obliczaniu okresów składkowych i nieskładkowych uwzględniono zatrudnienie w

„S.” Usługi Ochrony Mienia i Detektywistyczne Sp. z o.o. na podstawie

zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzeniu ZUS Rp-7 z dnia 14 października

2011 r., które zostało złożone w organie rentowym dopiero przy odwołaniu z dnia 7

listopada 2011 r. W świetle powyższego Sąd Okręgowy uznał postępowanie organu

rentowego w zakresie przyznania świadczenia emerytalnego za prawidłowe.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 14

marca 2013 r. oddalił apelację ubezpieczonego od powyższego wyroku.

W uzasadnieniu wskazano, że po uzupełnieniu postępowania dowodowego

w postępowaniu apelacyjnym okazało się, że apelacja nie zasługuje na

uwzględnienie.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, spór w przedmiotowej sprawie koncentrował

się na kwestii, czy zachodziły wszystkie przesłanki z art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do wypłacenia

różnicy pomiędzy kwotą przyznanej J. T. od dnia 25 grudnia 2008 r. emerytury

obliczonej z zastosowaniem wskaźnika wysokości podstawy wymiaru 46,73%, a

kwotą tego świadczenia obliczonego z zastosowaniem wskaźnika wysokości

podstawy wymiaru 99,66% za okres od dnia 25 grudnia 2008 r. do dnia 31

października 2011 r., pod kątem błędu organu rentowego lub odwoławczego.

5

Sąd drugiej instancji zauważył, że użyte w treści art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych określenie „błąd

organu rentowego” obejmuje sytuacje, w których organ rentowy lub organ

odwoławczy miał podstawy do przyznania podwyższonego świadczenia, lecz z

przyczyn leżących po jego stronie tego nie uczynił. Za takie przyczyny można

uznać każdą obiektywną wadliwość decyzji, niezależnie od tego, czy jest ona

skutkiem zaniedbania, pomyłki, celowego działania samego organu rentowego czy

też rezultatem niewłaściwych działań pracodawców albo wadliwej techniki

legislacyjnej i w konsekwencji niejednoznaczności stanowionych przepisów.

Tymczasem z przeprowadzonych w sprawie dowodów wynika jednoznacznie, że

organ rentowy nie dopuścił się błędu, ponieważ dopiero dowody przedłożone wraz

z wnioskiem z dnia 9 listopada 2011 r., umożliwiły ustalenie nowej, wyższej

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne w latach kalendarzowych

przyjętych do ponownego obliczenia podstawy wymiaru emerytury, zaś zaskarżoną

decyzją z dnia 15 grudnia 2011 r. organ ten ponownie obliczył wysokość emerytury

wnioskodawcy od miesiąca zgłoszenia tego wniosku, stosownie do treści art. 129

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Sąd wskazał także, że bezprzedmiotowe jest zgłoszone przez apelującego

żądanie przyjęcia okresu składkowego i nieskładkowego wynoszącego łącznie 37

lat i 8 miesięcy, ponieważ decyzją z dnia 21 grudnia 2011 r. organ rentowy już

uwzględnił powyższe żądanie, przyjmując do ustalenia wysokości emerytury

ubezpieczonego 36 lat i 11 miesięcy okresów składkowych (443 miesiące) oraz 8

miesięcy okresów nieskładkowych. W postępowaniu apelacyjnym pismem z dnia 11

marca 2013 r. „S.” Usługi Ochrony Mienia i Detektywistyczne Sp. z o.o. -

pracodawca J. T. w okresie od dnia 11 grudnia 2007 r. do dnia 20 września 2011 r.

- wyjaśniła zaś, że za okres jego nieusprawiedliwionej nieobecności od dnia 30

sierpnia 2011 r. do dnia 20 września 2011 r. nie były odprowadzane składki na

ubezpieczenia społeczne, a zatem okres ten nie podlegał zaliczeniu do okresów

składkowych lub nieskładkowych.

Ponadto ponieważ wnioskodawca zgłosił w postępowaniu odwoławczym

żądanie wypłaty odsetek ustawowych od kwot wypłaconych mu tytułem emerytury

od dnia 25 grudnia 2008 r. i żądanie to nie było dotąd przedmiotem rozpoznania

6

przez organ rentowy, a zatem Sąd Okręgowy nie mógł rozpoznać tego żądania,

lecz na mocy art. 47710

§ 2 k.p.c. zobowiązany był do jego przekazania temu

organowi do rozpoznania.

Ubezpieczony zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną, zarzucając mu

naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, przez

sporządzenie uzasadnienia wyroku w sposób niezgodny z art. 328 § 2 k.p.c. w

związku z art. 391 § 1 k.p.c. i 378 § 1 k.p.c., przez nieustosunkowanie się w

uzasadnieniu wyroku do wszystkich zarzutów apelacji, w szczególności zaś

nieodniesienie się do zarzutów apelacji dotyczących oddalenia przez Sąd pierwszej

instancji odwołania skarżącego od pierwszej decyzji z dnia 11 października 2011 r. i

pozostawienie zarzutów i wniosków apelacji w tym zakresie poza zakresem

rozważań w uzasadnieniu wyroku oraz brak uzasadnienia stanowiska Sądu

Apelacyjnego o przyczynach, które spowodowały oddalenie apelacji w zakresie

odwołania ubezpieczonego od decyzji z 11 października 2011 r., brak uzasadnienia

stanowiska Sądu w zakresie przeprowadzonego uzupełniającego postępowania

dowodowego przez Sąd Apelacyjny, zebranych w toku tego postępowania

dowodowego dowodów i ich znaczenia i poczynionych w wyniku tego postępowania

ustaleń; brak w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazania i rozważań

charakteru i podstawy prawnej wydania przez organ rentowy decyzji z dnia 15

grudnia 2011 r. i z dnia 21 grudnia 2011 r., koniecznych dla oceny prawidłowości

przyjęcia przez Sąd jako podstawy prawnej dla określenia terminu wypłaty

podwyższonej emerytury art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Skarżący zarzucił także naruszenie prawa materialnego, przez błędne

zastosowanie art. 133 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, jako podstawy prawnej dla oddalenia zarzutów co do

żądań skarżącego ustalenia wysokości świadczeń emerytalnych za okres od 25

grudnia 2008 do 31 października 2011 r. oraz przez niezastosowanie art. 129 ust. 1

tejże ustawy jako podstawy określenia wysokości emerytury za okres od 25 grudnia

2008 r. do 31 października 2011 r., a także przez naruszenie art. 133 ust. 1 pkt 2

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez

błędną wykładnię terminu „błąd organu rentowego i odwoławczego”.

7

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Biorąc za podstawę zakres zaskarżenia wyroku Sądu drugiej instancji,

stwierdzić należy, że przedmiotem kontroli kasacyjnej jest żądanie ubezpieczonego

wyrównania wysokości świadczeń emerytalnych, poczynając od 25 grudnia 2008 r.

do 31 października 2011 r. według wskaźnika wysokości podstawy wymiaru

99,66%. Kwestię tę negatywnie rozstrzygały wspólnie wszystkie trzy decyzje

zaskarżone w niniejszym postępowaniu, tj. decyzja z 11 października 2011 r.,

przyznająca ubezpieczonemu prawo do emerytury od 25 grudnia 2008 r. i

ustalająca jej wysokość według wskaźnika wysokości podstawy wymiaru 46,73%,

następnie zaś decyzje z dnia 15 grudnia 2011 r. i z dnia 21 grudnia 2011 r.,

ustalające nową wysokość emerytury od 1 listopada 2011 r. według wskaźnika

wysokości podstawy wymiaru 99,66%.

Pierwsza z nich była decyzją o ustaleniu prawa do świadczenia oraz jego

wysokości, dwie pozostałe zaś były decyzjami ustalającymi nową wysokość

świadczenia. Oczywiste jest, że ze względu na datę wniosku o emeryturę w

pierwszej decyzji (ustalającej prawo do emerytury i jej wysokość) do jej obliczenia

mogła zostać przyjęta przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe lub na ubezpieczenie społeczne na podstawie przepisów

prawa polskiego w okresie kolejnych 10 lat kalendarzowych, wybranych przez

zainteresowanego z ostatnich 20 lat kalendarzowych poprzedzających

bezpośrednio rok, w którym zgłoszono wniosek o emeryturę lub rentę albo

przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne lub

ubezpieczenia emerytalne i rentowe w okresie 20 lat kalendarzowych

przypadających przed rokiem zgłoszenia wniosku, wybranych z całego okresu

podlegania ubezpieczeniu (odpowiednio - art. 15 ust. 1 albo art. 15 ust. 6 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Uwzględnione

mogły zatem być wyłącznie zarobki ubezpieczonego do 2007 r. W podstawie

faktycznej zaskarżonego wyroku brak ustaleń co do sposobu obliczenia wysokości

emerytury w decyzji z dnia 11 października 2011 r., ze wskazaniem konkretnych lat

i uzyskanych w nich zarobkach. Nie ma też koniecznych ustaleń, z których

8

wynikałoby, w jaki sposób w decyzjach z dnia 15 grudnia 2011 r. i z dnia 21 grudnia

2011 r. ustalona została nowa podstawa wymiaru emerytury (na podstawie art. 110

czy art. 111 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych) i jakie lata przyjęto do jej obliczenia. Niewystarczające jest więc

stwierdzenie, „że dopiero dowody przedłożone wraz z wnioskiem z dnia 9 listopada

2011 r., umożliwiły ustalenie nowej, wyższej podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne w latach kalendarzowych przyjętych do ponownego

obliczenia podstawy wymiaru emerytury”. W konsekwencji, nie wiadomo, czy już w

grudniu 2008 r. istniała możliwość ustalenia emerytury według wskaźnika

wysokości podstawy wymiaru wyższego niż 46,73%. Przede wszystkim zaś nie

ustalono, jakimi dowodami dotyczącymi wysokości wynagrodzenia dysponował

wtedy organ rentowy, a jest to istotne ze względu na zarzuty apelacyjne, że

niezłożenie dokumentów płacowych wynikało z niepouczenia ubezpieczonego

przez organ rentowy o warunkach i dowodach wymaganych do uzyskania

świadczeń emerytalno-rentowych, czego wymagał 3 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia

emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń (Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.) -

obowiązującego w 2008 r.

Uzasadniony zatem okazał się przede wszystkim zarzut naruszenia prawa

materialnego - art. 133 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, gdyż, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu

Najwyższego, zastosowanie przepisów prawa materialnego do niedostatecznie

ustalonego stanu faktycznego oznacza wadliwą subsumcję tego stanu do

zawartych w nich norm prawnych, a brak stosownych ustaleń uzasadnia zarzut

kasacyjny naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe jego zastosowanie

(por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 5 września 2012 r., IV CSK 76/12, LEX

nr 122981; z dnia 11 marca 2003 r., V CKN 1825/00, LEX nr 784216; z dnia 10

marca 2011 r., II PK 241/10, LEX nr 817524).

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po

myśli art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

9