II UK 395/13

Sygn. akt II UK 395/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w G.

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 kwietnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 kwietnia 2013 r.

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 czerwca 2012 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił odwołanie

M. G. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w G. z dnia 23 lutego

2012 r., którą odmówiono wnioskodawcy prawa do emerytury z tytułu pracy w

szczególnych warunkach. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące

ustalenia.

2

Wnioskodawca (ur. 22 stycznia 1952 r.) wykazał okres składkowy i

nieskładkowy wynoszący 27 lat, 5 miesięcy i 3 dni oraz staż pracy w szczególnych

warunkach wynoszący 14 lat, 7 miesięcy i 10 dni, w tym od 15 maja do 31 lipca

1974 r. oraz od 1 czerwca 1984 r. do 31 grudnia 1998 r. Organ rentowy do okresu

pracy w szczególnych warunkach nie zaliczył natomiast zatrudnienia od 16 sierpnia

1971 r. do 14 lutego 1973 r. w Stoczni na stanowisku pomocnika murarza

okrętowego w wydziale izolacyjno-malarskim. Do pracy w charakterze pomocnika

murarza przyjmowane były osoby bez doświadczenia zawodowego i bez stażu,

które nabywały uprawnienia murarskie po okresie pracy od roku do dwóch lat oraz

zdaniu egzaminu czeladniczego w cechu albo przed komisją szkolenia

zawodowego Stoczni. Wnioskodawca nie starał się o nabycie takich kwalifikacji. Nie

mógł samodzielnie pracować przy budowie pieców ani kłaść posadzki z cemtexu.

Jego praca polegała na przynoszeniu murarzowi materiałów potrzebnych do prac

murarskich, mógł kłaść podłogi w małych pomieszczeniach mieszkalnych na

trawlerach, w pomieszczeniach sanitarnych i gospodarczych, gdyż były to małe

pomieszczenia niewymagające dużych umiejętności i doświadczenia, kłaść

terakotę i glazurę, jeżeli wykazał się umiejętnościami w tym zakresie. Zasadniczo

wnioskodawca nie pracował samodzielnie, głównie pomagał murarzom przy ich

pracach, donosząc materiały murarskie. W rezultacie nie wykonywał stale i w

pełnym wymiarze prac murarza pieców przemysłowych i urządzeń okrętowych

wymienionej w wykazie A, dział III, poz. 90 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.; dalej: „rozporządzenie”) - prace wykonywane bezpośrednio przy budowie i

remoncie statków na stanowiskach znajdujących się na tych statkach, pochylniach,

dokach i przy nabrzeżach oraz w wykazie A, dział III, poz. 90, pkt 27 zarządzenia

Nr 3 Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego z dnia 30 marca 1985 r. w

sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu hutnictwa i

przemysłu maszynowego - prace murarza pieców przemysłowych i urządzeń

okrętowych, wykonywane bezpośrednio przy budowie i remoncie statków na

stanowiskach znajdujących się na tych statkach, pochylniach, dokach i przy

3

nabrzeżach. Prace te wnioskodawca, jako pomocnik murarza, wykonywał bowiem

gdy pojawiła się taka potrzeba, głównie wtedy, gdy zachodziła konieczność

zastąpienia nieobecnego murarza albo gdy spiętrzyły się prace i trzeba było

dopuścić do drobnych prac murarskich niedoświadczonych pracowników.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawca

nie spełnia warunków do emerytury przewidzianej w art. 184 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.; dalej „ustawa emerytalna”).

Wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawcy od powyższego wyroku.

Sąd odwoławczy, powołując się na art. 32 ust. 1, 2 i 4 ustawy emerytalnej, §

2 ust. 1 rozporządzenia oraz szeroko przytoczone orzecznictwo Sądu

Najwyższego, wskazał, że zarządzenia resortowe co prawda nie mogą być

samodzielną podstawą prawną indywidualnych decyzji, jednakże - mając swoje

umocowanie w ustawie i rozporządzeniu i nie odnosząc się do praw podmiotowych

obywateli - nadal obowiązują jako wykazy prac świadczonych w szczególnych

warunkach, o skutkach wykonywania których stanowi ustawa emerytalna i

utrzymane jej mocą rozporządzenie. W konsekwencji wykazy resortowe mają

charakter informacyjny, techniczno-porządkujący i uściślający, a posłużenie się nimi

jest uzasadnione, a nawet konieczne, gdy dany rodzaj prac został wymieniony w

wykazie załącznika do rozporządzenia jedynie ogólnie, jak ma to miejsce w

przypadku prac wykonywanych bezpośrednio przy budowie i remoncie statków na

stanowiskach znajdujących się na tych statkach, pochylniach, dokach i przy

nabrzeżach, czyli prac wymienionych pod poz. 90 działu III wykazu A stanowiącego

załącznik do rozporządzenia. Pod pozycją tą rozporządzenie wymienia „prace

różne” przy budowie i remoncie statków, ale prac tych nie konkretyzuje.

Dookreślenie rodzaju tych prac pozostawiono zatem właściwemu ministrowi, który -

rozróżniając przesłanki uprawniające do nabycia emerytury w wieku obniżonym -

kierował się stopniem ich uciążliwości i szkodliwości. W załączniku Nr 1 do

zarządzenia Nr 7 Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego z dnia 19 maja

1983 r. w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w

szczególnych warunkach w zakładach pracy resortu hutnictwa i przemysłu

4

maszynowego (Dz.Urz. Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego Nr 3-5, poz.

9; dalej: „zarządzenie resortowe”) pod poz. 90 wymieniono poszczególne rodzaje

prac wykonywanych bezpośrednio przy budowie i remoncie statków na

stanowiskach znajdujących się na tych statkach, pochylniach, dokach i przy

nabrzeżach, zaliczając do nich prace murarza pieców przemysłowych i urządzeń

okrętowych (pkt 27) oraz prace posadzkarza (pkt 32). Również w dziale XIX

wykazu stanowiącego załącznik do obowiązującego w spornym okresie

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 września 1956 r. w sprawie zaliczania

pracowników do kategorii zatrudnienia (Dz.U. Nr 39, poz. 176 ze zm.) wśród

stanowisk pracowników wykonujących prace w stoczniach morskich bezpośrednio

przy budowie i remoncie statków morskich (budowa sekcji i kadłubów statków,

prace konserwacyjno-malarskie, montaż rurociągów, prace przy spawalniczych

procesach wyposażeniowych, montaż maszyn, mechanizmów i urządzeń

okrętowych oraz prace przy instalacjach okrętowych) na stanowiskach

znajdujących się na tych statkach wymieniono prace murarza pieców

przemysłowych i urządzeń okrętowych (pkt 11), zaś w dziale I - obejmującym

stanowiska w zakładach przemysłowych różnych działów produkcji - prace murarzy

i ich pomocników zatrudnionych przy naprawie na gorąco pieców przemysłowych,

sklepień paleniskowych w parowozach i żeliwiaków (pkt 12). Oznacza to, że - z

uwagi na różnice między pracą murarza oraz pracą pomocnika murarza oraz

określone warunki zatrudnienia na stanowisku pomocnika murarza - praca tego

ostatniego była kwalifikowana do I kategorii zatrudnienia (przy naprawie na gorąco

pieców przemysłowych, sklepień paleniskowych w parowozach i żeliwiaków) lub nie

była do takich prac zaliczana (np. przy piecach przemysłowych i urządzeniach

okrętowych). Ponadto z przepisów rozporządzeń z 1956 r. i 1983 r. wynika, że

pracą w szczególnych warunkach (zatrudnienia I kategorii) nie była każda praca w

stoczniach morskich bezpośrednio przy budowie i remoncie statków morskich, ale

tylko praca wykonywana na stanowiskach szczegółowo dookreślonych,

uwzględniających miejsce, charakter, specyfikę oraz uciążliwość, a także

szkodliwość wykonywanej pracy. Skoro zatem wnioskodawca nie posiadał

kwalifikacji do pracy na stanowisku murarza, jego czynności polegały na

donoszeniu murarzowi materiałów potrzebnych do wykonywania prac murarskich

5

(układania terakoty, glazury oraz betonowania i kładzenia masy cemtex na

posadzki), zaś wykonywanie przez niego nieskomplikowanych prac murarskich

miało charakter sporadyczny, to nie można uznać, że prace te były przez

wnioskodawcę wykonywane stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. W rezultacie

wnioskodawca nie legitymuje się stażem pracy w szczególnych warunkach

uprawniającym do emerytury na podstawie art. 184 w związku z art. 32 ustawy

emerytalnej.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił: I.

naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie: 1) art. 184 w związku z

art. 32 ustawy emerytalnej w związku z § 1 ust. 1 i 2 rozporządzenia, przez

niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że pracą w szczególnych

warunkach jest wyłącznie praca murarza okrętowego a nie jest nią praca

pomocnika murarza okrętowego, podczas gdy zgodnie z wykazem A, dział III, poz.

90 rozporządzenia pracami w szczególnych warunkach, których wykonywanie

uprawnia do niższego wieku emerytalnego są „prace wykonywane bezpośrednio

przy budowie i remoncie statków na stanowiskach znajdujących się, na tych

statkach, pochylniach, dokach i przy nabrzeżach”, do których niewątpliwie zalicza

się praca pomocnika murarza okrętowego, a ponadto praca pomocnika murarza

była pracą o znacznej szkodliwości dla zdrowia wymagającą znacznego wysiłku

fizycznego; 2) art. 184 w związku z art. 32 ust. 4 ustawy emerytalnej, przez ich

niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że przepisami dotychczasowymi, na

podstawie których dochodzi do przesądzenia czy skarżący był zatrudniony w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze są zapisy zarządzenia

resortowego oraz przesądzenie, że skoro skarżący nie był zatrudniony na

stanowisku murarza okrętowego, to tym samym nie spełnił wymogów

uprawniających go do otrzymania emerytury w wieku niższym; 3) art. 32 ust. 4 w

związku z art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej w związku z § 1 ust. 2 i 3

rozporządzenia w związku z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP, przez ich niewłaściwe

zastosowanie i przesądzenie o braku podstaw do przyznania skarżącemu

emerytury na podstawie przesłanek zawartych w zarządzeniu resortowym

niestanowiącym źródła powszechnie obowiązującego prawa, tj. tylko z powołaniem

się na fakt, iż stanowisko pomocnika murarza okrętowego nie zostało wymienione

6

w zarządzeniu resortowym; 4) pkt 90 działu III wykazu A stanowiącego załącznik do

rozporządzenia, przez jego błędną wykładnię i uznanie, iż praca pomocnika

murarza nie jest pracą w szczególnych warunkach, pomimo że praca ta była

wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowiskach znajdujących

się na tych statkach, pochylniach, dokach i przy nabrzeżach i była pracą o znacznej

szkodliwości dla zdrowia wymagającą znacznego wysiłku fizycznego, co

jednoznacznie wynika zarówno z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy

jak i zeznań świadków; II. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny

wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 316 k.p.c., przez wydanie orzeczenia na

podstawie przepisów nieobowiązujących w chwili orzekania, do których nie odsyła

art. 32 ust. 4 ustawy emerytalnej, tj. w oparciu o zarządzenie resortowe; 2) art. 227

k.p.c., przez jego niezastosowanie i badanie faktów niemających dla

rozstrzygnięcia sprawy istotnego znaczenia, tj. badanie charakteru pracy

wykonywanej przez skarżącego pod kątem wykazu prac opisanych w

nieobowiązującym zarządzeniu resortowym, do którego nie odsyła art. 32 ust. 4

ustawy emerytalnej.

Wskazując na powyższe zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i zmianę wyroku poprzez uwzględnienie odwołania skarżącego i

przyznanie mu emerytury od dnia 22 stycznia 2012 r., ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna okazała się nieusprawiedliwiona mimo częściowej

zasadności podniesionych w niej zarzutów.

Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał, że zarządzenia resortowe nie

mieszczą się w kategorii źródeł powszechnie obowiązującego prawa (art. 87

Konstytucji RP) i nie mogą być samodzielną podstawą prawną indywidualnych

decyzji (art. 93 ust. 1 i 2 ustawy zasadniczej). Również odesłanie w art. 32 ust. 4

ustawy emerytalnej do stanowiących załącznik do rozporządzenia wykazów

obejmujących świadczenie pracy w warunkach szczególnych nie obejmuje

7

przepisów kompetencyjnych § 1 ust. 2-3 rozporządzenia. W konsekwencji wydane

w oparciu o te przepisy zarządzenia resortowe obowiązują jedynie jako wykazy

prac świadczonych w szczególnych warunkach, o skutkach wykonywania których

stanowią przepisy ustawy emerytalnej i utrzymanego jej mocą rozporządzenia.

Wykazy te mają charakter informacyjny, techniczno-porządkujący, uściślający. Taki

wykaz resortowy ułatwia identyfikację określonego stanowiska jako stanowiska

pracy w szczególnych warunkach, w szczególności jeśli w wykazie stanowiącym

załącznik do rozporządzenia nie wymienia się konkretnych stanowisk, ale operuje

się pojęciem ogólnym. Wykaz resortowy może zatem mieć istotne znaczenie w

sferze dowodowej, gdyż z faktu, że właściwy organ ustalił w podległych i

nadzorowanych zakładach pracy, że dane stanowisko jest stanowiskiem pracy w

szczególnych warunkach, może płynąć domniemanie faktyczne, iż praca na tym

stanowisku była faktycznie wykonywana w takich warunkach i odwrotnie, brak

konkretnego stanowiska pracy w takim wykazie może - w kontekście całokształtu

ustaleń faktycznych - stanowić negatywną przesłankę dowodową. Inaczej mówiąc,

brak w wykazie resortowym stanowiska pracy, na którym wykonywana jest praca o

znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub

wymagająca wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo

własne lub otoczenia, nie stanowi przeszkody do stwierdzenia, że praca na takim

stanowisku jest pracą w warunkach szczególnych, jednakże pod warunkiem jej

ujęcia w wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia. Dla oceny, czy

pracownik pracował w szczególnych warunkach, nie ma zatem istotnego znaczenia

nazwa zajmowanego przez niego stanowiska, tylko rodzaj powierzonej mu pracy i

jej wykonywanie w warunkach określonych w § 2 ust. 1 rozporządzenia, a więc

stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli

pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy). Przy ustalaniu okresów pracy w

szczególnych warunkach, wymaganych do nabycia prawa do emerytury w niższym

wieku emerytalnym, nie jest dopuszczalne zaliczanie innych równocześnie

wykonywanych prac w ramach dobowej miary czasu pracy, które nie oddziaływały

szkodliwie na organizm pracownika w stopniu powodującym wcześniejszą utratę

zdolności do zatrudnienia i nie zostały wymienione w wykazie stanowiącym

załącznik do rozporządzenia (por. wyroki z dnia 24 listopada 2010 r., I UK 128/10,

8

LEX nr 707405; z dnia 22 kwietnia 2011 r., I UK 351/10, LEX nr 863944; z dnia 26

maja 2011 r., II UK 356/10, LEX nr 901608; z dnia 19 marca 2012 r., II UK 166/11,

LEX nr 1171002; z dnia 12 kwietnia 2012 r., II UK 233/11, OSNP 2013 nr 7-8, poz.

86 i szeroko powołane w nich orzecznictwo).

Wbrew zarzutom skarżącego, Sąd drugiej instancji nie uznał zarządzenia

resortowego za przepisy dotychczasowe w rozumieniu art. 32 ust. 4 ustawy

emerytalnej oraz nie naruszył art. 316 § 1 k.p.c. przez wydanie orzeczenia w

oparciu o to zarządzenie i art. 227 k.p.c. przez badanie charakteru pracy

wykonywanej przez skarżącego pod kątem resortowego wykazu prac, a jedynie -

uwzględniając rodzaj wykonywanych przez skarżącego czynności oraz brak

wyszczególnienia w wykazie resortowym stanowiska pomocnika murarza wśród

stanowisk, na których wykonywane były prace w szczególnych warunkach - przyjął,

że przypisane temu stanowisku i wykonywane przez skarżącego czynności nie

stanowią pracy wykonywanej bezpośrednio przy budowie i remoncie statków na

stanowiskach znajdujących się na tych statkach, pochylniach, dokach i przy

nabrzeżach, o której jest mowa pod poz. 90 działu III wykazu A stanowiącego

załącznik do rozporządzenia. Niezakwalifikowanie wykonywanych przez

skarżącego czynności pomocnika murarza do prac w szczególnych warunkach oraz

ustalenie, że czynności murarza lub posadzkarza skarżący nie wykonywał stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy w rozumieniu § 2 ust. 1 rozporządzenia,

doprowadziło Sąd odwoławczy do oceny, że skarżący nie spełnia warunków do

emerytury na podstawie art. 184 w związku z art. 32 ustawy emerytalnej.

Ocenę tę podważono w skardze kasacyjnej zarzutem, że skoro z ustaleń

stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku wynika, iż praca pomocnika murarza

zaliczana jest do prac wykonywanych bezpośrednio przy budowie i remoncie

statków na stanowiskach znajdujących się na tych statkach, pochylniach, dokach i

przy nabrzeżach, to stanowi ona pracę w szczególnych warunkach wymienioną pod

poz. 90 działu III wykazu A stanowiącego załącznik do rozporządzenia, niezależnie

od tego, że stanowisko to nie zostało wyszczególnione w wykazie resortowym. W

związku z taką konstrukcją zarzutu należy stwierdzić, że uznanie określonych

czynności za prace wykonywane w szczególnych warunkach (tu: bezpośrednio przy

budowie i remoncie statków) - wbrew założeniu skarżącego - nie należy do sfery

9

ustaleń faktycznych, ale mieści się w płaszczyźnie ich kwalifikacji prawnej. Zarzut

ten jest natomiast trafny o tyle, że Sąd drugiej instancji wyraził pogląd, iż skoro pod

wskazaną pozycją wykazu stanowiącego załącznik do rozporządzenia nie

skonkretyzowano „prac różnych” wykonywanych bezpośrednio przy budowie i

remoncie statków, to za taką nie może być uznana każda praca w stoczniach

morskich bezpośrednio przy budowie i remoncie statków morskich, ale tylko praca

wykonywana na stanowiskach szczegółowo dookreślonych w wykazie resortowym,

uwzględniających miejsce, charakter, specyfikę, uciążliwość i szkodliwość

wykonywanej pracy. Pogląd ten istotnie może budzić zastrzeżenia, gdyż z

brzmienia poz. 90 działu III wykazu A wynika, że pracami w szczególnych

warunkach są prace wykonywane na wszystkich stanowiskach znajdujących się na

statkach, pochylniach, dokach i przy nabrzeżach, pod warunkiem ich wykonywania

bezpośrednio przy budowie i remoncie statków. Myli się jednak skarżący

wywodząc, że wykonywane przez niego czynności pomocnika murarza stanowiły

pracę w szczególnych warunkach wymienioną w przepisach rozporządzenia.

Pomija bowiem, że kwalifikowane w nich jako praca w szczególnych warunkach nie

jest wykonywanie jakiejkolwiek pracy przy budowie i remontach statków, a jedynie

wykonywanie takiej pracy „bezpośrednio”. Chodzi tu więc niewątpliwie o

wykonywanie czynności stricte budowlano-remontowych, w tym prac murarskich

lub posadzkarskich, a nie czynności w stosunku do nich pomocniczych,

polegających na dostarczaniu materiałów niezbędnych do wykonywania takich

prac, choćby te pomocnicze czynności wymagały dużego wysiłku fizycznego. W

świetle art. 32 ust. 4 ustawy emerytalnej oraz § 1 ust. 1 rozporządzenia, pracami w

szczególnych warunkach nie są bowiem wszelkie prace wykonywane w narażeniu

na kontakt z niekorzystnymi dla zdrowia pracownika czynnikami lub prace

charakteryzujące się znacznym wysiłkiem fizycznym, lecz jedynie takie, które

zostały wymienione w § 4-15 tego rozporządzenia i wykazach stanowiących

załącznik do niego. Brak wyszczególnienia stanowiska pomocnika murarza w

wykazie resortowym potwierdza, że - ze względu na rodzaj przypisanych temu

stanowisku i wykonywanych przez skarżącego czynności - nie była na nim

wykonywana praca bezpośrednio przy budowie i remoncie statków.

10

W konsekwencji trafna jest ocena Sądu drugiej instancji, że wnioskodawca

nie wykonywał stale i w pełnym wymiarze pracy w szczególnych warunkach

wymienionej pod poz. 90 działu III wykazu A stanowiącego załącznik do

rozporządzenia i nie spełnił przesłanek do emerytury na podstawie art. 184 w

związku z art. 32 ustawy emerytalnej.

Z tych względów, skoro zaskarżony wyrok w ostateczności odpowiada

prawu, skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.