II UK 424/13

Sygn. akt II UK 424/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku K. A.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 kwietnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 9 kwietnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Ubezpieczony K. A. odwołał się od decyzji organu rentowego z dnia 18

kwietnia 2012 r., odmawiającej mu prawa do emerytury w wieku obniżonym.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. wyrokiem z

dnia 18 lipca 2012 r. zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych i przyznał K. A. prawo do emerytury od dnia 3 lutego 2012 r.

2

Powyższe rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy oparł na następujących ustaleniach i

rozważaniach. Ubezpieczony K. A., urodzony 3 lutego 1952 r., w dniu 17 lutego

2012 r. złożył w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych wniosek o emeryturę. W toku

postępowania przed organem rentowym na dzień 1 stycznia 1999 r. udowodnił 30

lat i 15 dni okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 14 lat, 10 miesięcy i 10

dni pracy w szczególnych warunkach. Zaskarżoną w sprawie decyzją z dnia 18

kwietnia 2012 r. organ rentowy odmówił ubezpieczonemu prawa do emerytury w

obniżonym wieku emerytalnym z tytułu pracy w szczególnych warunkach z uwagi

na niespełnienie jednego z warunków koniecznych w świetle dyspozycji art. 184

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych do nabycia tego prawa, tj. wobec nie udowodnienia wymaganego 15 -

letniego okresu pracy w szczególnych warunkach. Od 1 września 1966 r. do 30

czerwca 1975 r. ubezpieczony był zatrudniony w PKP w tym: - w okresie 1 września

1966 r. - 30 czerwca 1969 r. jako uczeń praktycznej nauki zawodu, - w okresie 1

lipca 1969 r. - 30 czerwca 1975 r. jako rzemieślnik. W ramach praktycznej nauki

zawodu, do ukończenia 16 lat, ubezpieczony pracował 6 godzin dziennie. Po

ukończeniu 16 lat, obowiązywał go 8- godzinny wymiar czasu pracy, z tym że 2

razy w tygodniu w czwartek i piątek uczęszczał na zajęcia szkolne, które

zmniejszały wyżej wskazany wymiar czasu pracy. Od dnia 26 kwietnia 1973 r. do

dnia 9 kwietnia 1975 r. ubezpieczony odbywał zasadniczą służbę wojskową, a po

wojsku podjął pracę z dniem 16 kwietnia 1975 r. powracając na dotychczas

zajmowane stanowisko. Do pracy w warunkach szczególnych organ rentowy

uwzględnił okres pracy na kolei z wyłączeniem okresu praktycznej nauki zawodu

oraz odbywania zasadniczej służby wojskowej. W czasie zatrudnienia w PKS w S.

w okresie 7 czerwca 1976 r. - 31 marca 1984 r. ubezpieczony na okres od 24

września 1981 r. - 24 września 1982 r. oddelegowany był do pracy w Iraku. Po

zakończeniu tej pracy od dnia 2 października 1982 r. do dnia 2 listopada 1982 r.

wykorzystywał przysługujący mu urlop wypoczynkowy w wymiarze 26 dni, a od dnia

3 listopada 1982 r. do dnia 1 grudnia 1982 r. 25 dni wolnych z tytułu skróconego

tygodnia nominalnego czasu pracy. Od dnia 2 grudnia 1982 r. ubezpieczony na

powrót podjął pracę w PKS. Okres pracy w PKS oraz okres pracy na kontrakcie w

Iraku organ rentowy zaliczył do pracy w warunkach szczególnych, z wyłączenie

3

okresu urlopu wypoczynkowego oraz dni wolnych od 2 października 1982 r. do 1

grudnia 1982 r.

W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy zważył, że

wywiedzione odwołanie zasługuje na uwzględnienie. W przedmiotowej sprawie

bezspornym było, że ubezpieczony w dniu 3 lutego 2012 r. osiągnął 60-ty rok życia,

na dzień 1 stycznia 1999 r. udokumentował okres składkowy i nieskładkowy w

wymiarze co najmniej 25 lat, nie przystąpił do otwartego funduszu emerytalnego

oraz nie pozostaje w stosunku pracy. Przedmiotem sporu pozostawało jedynie

ustalenie, czy są podstawy do zaliczenia do okresu pracy w warunkach

szczególnych okresu praktycznej nauki zawodu oraz okresu odbywania zasadniczej

służby wojskowej w czasie zatrudnienia w PKP w warunkach szczególnych. Co do

pierwszego z okresów, za słuszne uznał Sąd stanowisko organu rentowego, że

okres praktycznej nauki zawodu nie może był zaliczony jako okres pracy w

warunkach szczególnych. W ocenie Sądu Okręgowego całkowicie chybione było

natomiast stanowisko pozwanego odnośnie tego, że do pracy w warunkach

szczególnych nie podlega uwzględnieniu okres odbywania zasadniczej służby

wojskowej. Zgodnie z art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 29 listopada 1967 r. o

powszechnym obowiązku obrony, obowiązującej w okresie odbywania przez

ubezpieczonego służby wojskowej, czas odbywania zasadniczej lub okresowej

służby wojskowej wlicza się pracownikowi do okresu zatrudnienia w zakresie

wszelkich uprawnień związanych z tym zatrudnieniem, jeżeli po odbyciu tej służby

podjął on zatrudnienie w tym samym zakładzie pracy, w którym był zatrudniony

przed powołaniem do służby, a warunkiem wliczenia służby wojskowej do okresu

zatrudnienia jest zachowanie terminów, o których mowa w art. 106 ust. 1 lub w art.

107 ust. 1 czyli terminu 30-tu dni od dnia zwolnienia z wojska. Twierdzenie

pozwanego, że owo zaliczenie nie dotyczy uprawnień z systemu ubezpieczenia

społecznego w ocenie Sądu było błędne. Sąd przyjął stanowisko, że okres służby

wojskowej podlega wliczeniu do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich

uprawnień związanych z zatrudnieniem. Przez „wszelkie uprawnienia związane z

zatrudnieniem”, w ocenie Sądu, rozumie się nie tylko uprawnienia „ze stosunku

pracy”, ale i uprawnienia związane z tym stosunkiem, a więc także uprawnienia w

sferze ubezpieczeń społecznych, będące pochodnymi pozostawania w stosunku

4

pracy. Ubezpieczony ponad wszelką wątpliwość przed powołaniem do zasadniczej

służby wojskowej wykonywał pracę w warunkach szczególnych, a następnie w

terminie 30 dni od daty zwolnienia ze służby podjął zatrudnienie w dotychczasowym

charakterze. Brak było podstaw do odmowy zaliczenia ubezpieczonemu do okresu

pracy w warunkach szczególnych okresu odbywania zasadniczej służby wojskowej.

W tej sytuacji Sąd Okręgowy uznał, że ubezpieczony spełnił wszystkie przesłanki

dla nabycia emerytury w obniżonym wieku, ponieważ osiągnął wymagany wiek 60

lat, na dzień 1 stycznia 1999 r. udokumentował okres składkowy i nieskładkowy w

wymiarze powyżej 25 lat, nie przystąpił do otwartego funduszu emerytalnego oraz

nie pozostawał w stosunku pracy, a także spełnił przesłankę co najmniej 15 lat

zatrudnienia w szczególnych warunkach.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł organ rentowy, zaskarżając go w

całości i zarzucając mu naruszenie przepisu art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z

§ 2 § 3 i § 4 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze poprzez przyjęcie, że wnioskodawca spełnił wszystkie

warunki do przyznania prawa do emerytury.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 9

kwietnia 2013 r. oddalił apelację organu rentowego. Sąd wskazał, że wobec

bezspornego okresu pracy w warunkach szczególnych wynoszącego 14 lat, 10

miesięcy i 10 dni, przy uwzględnieniu spornego okresu służby wojskowej - od 26

kwietnia 1973 r. do 9 kwietnia 1975 r. - ubezpieczony osiągnie wymagany okres 15

lat. W zaistniałej sytuacji zasadniczego znaczenia nabiera ocena prawidłowości

zaliczenia do stażu pracy w szczególnych warunkach okresu służby wojskowej. W

ocenie Sądu Apelacyjnego analiza kierunków orzecznictwa Sądu Najwyższego w

spornym zakresie, ze szczególnym uwzględnieniem wyroków tego Sądu z dnia 17

maja 2012 r., I UK 399/11, LEX nr 1211140, z dnia 24 maja 2012 r., II UK 265/11,

LEX 1227192 zapadłego na tle podobnej sprawy, tj. dotyczącym okresu służby

wojskowej przypadającej w latach 1970-1975 czy też postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 5 lutego 2013 r., II UK 274/12 (niepublikowane), prowadzi do

wniosku, że nie można podzielić zarzutów organu rentowego, a tym samym uznać

5

należy, że Sąd Okręgowy prawidłowo zaliczył ubezpieczonemu sporny okres służby

wojskowej, od 26 kwietnia 1973 r. do 9 kwietnia 1975 r., do stażu pracy w

szczególnych warunkach. K. A. spełnił także pozostałe przesłanki nabycia prawa do

emerytury we wcześniejszym wieku z art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tj. ukończył 60-ty rok

życia, posiada ogólny staż ubezpieczeniowy w wymiarze 30 lat i 15 dni, nie jest

członkiem OFE i nie pozostaje w zatrudnieniu. W ocenie Sądu Apelacyjnego

ubezpieczony wykazał, że spełnia wszystkie przesłanki nabycia prawa do wcześniej

emerytury na mocy art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Organ rentowy - Zakład Ubezpieczeń Społecznych, wniósł skargę kasacyjną

od wyroku Sądu Apelacyjnego, zaskarżając go w całości. Organ rentowy oparł

swoją skargę na podstawie naruszenia prawa materialnego, tj. art. 184 w związku z

art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (j.t.:Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227, ze zm.), w

związku z art. 108 i art. 106 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym

obowiązku obrony (Dz.U. t.j.: 2004 r. Nr 241, poz. 2416, ze zm.), poprzez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie powyższych przepisów, polegające na

przyjęciu przez Sąd drugiej instancji, że do stażu pracy w szczególnych warunkach

zaliczony został okres odbywania służby wojskowej tj. okres 26.04.1973 r. -

9.04.1975 r. Organ rentowy wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku

Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy temu Sądowi do rozpoznania,

ewentualnie uchylenie w całości wyroku Sądu drugiej instancji, jak również

poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i orzeczenie co do istoty

sprawy poprzez oddalenie odwołania Wnioskodawcy oraz zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona. W dniu 1 lipca 2013 r., gdy

organ rentowy wniósł skargę kasacyjną, orzecznictwo Sądu Najwyższego w kwestii

zaliczania do stażu pracy w szczególnych warunkach okresu służby wojskowej było

jeszcze rozbieżne. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy podjął uchwałę w

6

dniu 16 października 2013 r. (II UZP 6/13) w wyniku rozpoznania zagadnienia

prawnego przedstawionego postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca

2013 r., II UK 349/12 - OSNP 2014 nr 3, poz. 42, Biul. SN 2013 nr 10, s. 24, M.P.Pr.

2014 nr 2, s. 94-101.

Powyższą uchwałą Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów - mając na

uwadze rozbieżne poglądy w tej kwestii - stwierdził, że „Czas zasadniczej służby

wojskowej odbytej w okresie obowiązywania art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 21

listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej

Ludowej (Dz.U. Nr 44, poz. 220, w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia

1974 r.) zalicza się - na warunkach wynikających z tego przepisu - do okresu pracy

wymaganego do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym (art.

184 w związku z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm.).

W uzasadnieniu Sąd Najwyższy wskazał między innymi, że – „ (…) ustawa z

dnia 30 stycznia 1959 r. o powszechnym obowiązku wojskowym i ustawa z dnia 21

listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej

regulowała zasadniczą służbę wojskową, a jej przepisy gwarancyjne (odpowiednio

art. 125 tej pierwszej oraz art. 108 ust. 1 tej drugiej) miały znaczenie dla uprawnień

pracowniczych, zaliczając okres służby wojskowej do okresu zatrudnienia w

zakresie wszelkich uprawnień uzależnionych od ilości lat pracy albo od ciągłości

pracy w danym zawodzie lub służbie bądź w szczególnych warunkach, od których

zależy nabycie tych uprawnień (art. 125 ustawy z 1959 r.) oraz w zakresie

wszelkich uprawnień związanych z tym zatrudnieniem, jeżeli po odbyciu tej służby

podjął on zatrudnienie w tym samym zakładzie pracy, w którym był zatrudniony

przed powołaniem do służby (art. 108 ustawy z 1967 r.), niemniej jednak nie może

budzić wątpliwości, że znajdą one zastosowanie także w zakresie kwalifikowania

takiej służby do okresów ubezpieczenia społecznego. Zasadnicza służba wojskowa,

biorąc pod uwagę wcześniejsze rozważania, była traktowana jako okres zaliczany

do okresów zatrudnienia (w przepisach dekretu z 1954 r., w ustawie o p.z.e. - także

w ustawach szczególnych z dnia 28 maja 1957 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

górników i ich rodzin oraz z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

7

pracowników kolejowych i ich rodzin), a więc jako taka nie dawała samoistnie prawa

do emerytury, podlegając doliczeniu do okresów zatrudnienia (pracy) i okresów z

nimi równorzędnych. Dopiero w ustawie o z.e.p. okres służby wojskowej został

potraktowany jako okres równorzędny z okresem zatrudnienia, a następnie jako

okres składkowy na podstawie ustawy o rewaloryzacji. Warto jednak powtórzyć, że

w czasie, w którym przypadała poborowa („przymusowa”) służba wojskowa

wnioskodawcy - od dnia 23 kwietnia 1971 r. do 1 maja 1973 r. - poza wymienionymi

wyżej przepisami ubezpieczeniowymi, obowiązywała ustawa z 1967 r. o

powszechnym obowiązku obrony, gwarantująca pracownikowi, po spełnieniu

warunków w niej wskazanych (określonych w art. 106 ust. 1), wliczenie okresu

służby wojskowej do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień

związanych z tym zatrudnieniem, jeżeli po odbyciu tej służby podjął on zatrudnienie

w tym samym zakładzie pracy, w którym był zatrudniony przed powołaniem do

służby, oraz rozporządzenie wykonawcze z 1968 r., według którego pracownikowi,

który podjął zatrudnienie (stosownie do zasad określonych w § 1 lub 2), zalicza się

okres odbytej służby wojskowej do okresu zatrudnienia w zakresie uprawnień

uzależnionych od ilości lat pracy w danym zakładzie lub gałęzi pracy oraz w

zakresie szczególnych uprawnień uzależnionych od wykonywania pracy na

określonym stanowisku lub w określonym zawodzie. Tak więc z językowej wykładni

tego przepisu, w sposób niebudzący wątpliwości wynika, że pod rządem ustawy z

dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej

Polskiej i wydanego na jej podstawie (art. 108 ust. 4) rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy

żołnierzowi zatrudnionemu przed powołaniem do czynnej służby wojskowej w

warunkach szczególnych (I kategorii zatrudnienia), który po zakończeniu tej służby

podjął zatrudnienie w tych samych warunkach czas odbywania służby wojskowej

wliczał się do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z

zatrudnieniem przed powołaniem do służby wojskowej oraz w zakresie

szczególnych uprawnień uzależnionych od wykonywania pracy na określonym

stanowisku lub w określonym zawodzie. Oznacza to, że w powyższych

okolicznościach taki okres służby wojskowej jest nie tylko okresem służby w

rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o emeryturach i rentach, ale także okresem

8

pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu § 3 i 4 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (gdy się dodatkowo uwzględni wartości

konstytucyjne w ślad za rozważaniami Sądu Najwyższego zawartymi w wyroku z

dnia 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06, w którym trafnie wskazano, na wynikający z art.

85 ust. 1 Konstytucji RP, obowiązek obywatela polskiego obrony ojczyzny,

stwierdzając nadto, że z art. 2 i 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, wynika zakaz

ustanawiania takich regulacji ustawowych lub dokonywania takiej wykładni

przepisów prawa powszechnie obowiązującego, które dopuszczałyby jakiekolwiek

pokrzywdzenie obywatela z powodu wykonywania publicznego obowiązku obrony

ojczyzny). Innymi słowy, jeżeli zostały spełnione przez pracownika wskazane wyżej

warunki powrotu do poprzedniego zatrudnienia zostaje zachowana tzw. ciągłość

pracy, a okres zasadniczej służby wojskowej jest okresem zatrudnienia na takich

samych warunkach, jak przed powołaniem do tej służby.”

Mając na uwadze, że w niniejszej sprawie organ rentowy zaliczył

ubezpieczonemu 14 lat 10 miesięcy i 10 dni pracy w warunkach szczególnych,

stwierdzić należy, że ubezpieczony legitymuje się 15 letnim okresem pracy w

warunkach szczególnych poprzez doliczenie do wyżej wskazanego okresu - służby

wojskowej od dnia 26 kwietnia do dnia 31 grudnia 1974 r., kiedy to nastąpiła zmiana

art. 108 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony

Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz.U. z 1974 r. Nr 24, poz. 142 – art. X pkt 2).

Tym samym uznać należy, że K. A. wykazał, że spełnia wszystkie przesłanki

nabycia prawa do wcześniej emerytury na mocy art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, zgodnie

z art. 39814

k.p.c.