I UK 372/13

Sygn. akt I UK 372/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania I. R.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w B.

o zasiłek chorobowy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 17 kwietnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w B.

z dnia 6 czerwca 2013 r.

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń w B. do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 6 czerwca 2013 r. Sąd Apelacyjny - V Wydział Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony apelacją Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddziału w B., wyrok Sądu Rejonowego w B. z dnia 21 marca 2013 r.,

2

którym zmieniono trzy decyzje organu rentowego z dnia 15 i 24 października 2012 r.

oraz z dnia 12 listopada 2012 r. i przyznano ubezpieczonej I. R. prawo do zasiłku

chorobowego oraz oddalił odwołanie ubezpieczonej.

W sprawie tej ustalono, że ubezpieczona ma ustalone prawo do renty w

związku z wypadkiem przy pracy, któremu uległa w 1991 r. Komisja Lekarska ds.

Inwalidztwa i Zatrudnienia zaliczyła ją do III grupy inwalidztwa, orzekając

jednocześnie, że schorzenie nabyte w związku z wypadkiem przy pracy stale

ogranicza zdolność do zarobkowania w zakresie prac wymagających widzenia

obuocznego. Rentę z tego tytułu ubezpieczona pobierała do 2002 r., kiedy to

decyzją z dnia 17 stycznia 2003 r. organ rentowy „wstrzymał wypłatę renty w

związku ze zmianą przepisów i z powodu osiągania przychodów w wysokości

przekraczającej 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, tj.

przekroczeniem progu dochodowego osiąganego z tytułu pozostawania w stosunku

pracy”. Odtąd ubezpieczona była objęta nieprzerwanie ubezpieczeniem

chorobowym z tytułu pozostawania w zatrudnieniu na umowę o pracę w

Telekomunikacji Polskiej S.A., gdzie pracowała do dnia 31 sierpnia 2012 r.

Następnie ubezpieczona była niezdolna do pracy nieprzerwanie w okresie od 1

września do 16 listopada 2012 r. i złożyła trzy wnioski o wypłacenie jej zasiłku

chorobowego za kolejno następujące po sobie trzy okresy: od 1 września do 14

października 2012 r., od 15 do 30 października 2012 r., od 1 do 16 listopada 2012 r.

Decyzjami z dnia 15 i 24 października 2012 r. oraz z dnia 12 listopada 2012 r.,

organ rentowy odmówił przyznania jej zasiłku chorobowego za powyższe okresy,

ponieważ według art. 13 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (Dz.U. 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm., zwanej dalej ustawą

zasiłkową), zasiłek chorobowy nie przysługuje za okres po ustaniu tytułu

ubezpieczenia chorobowego, jeżeli osoba niezdolna do pracy ma ustalone prawo

do renty z tytułu niezdolności do pracy. Ubezpieczona ma ustalone prawo do renty

z tytułu niezdolności do pracy od 1991 r., natomiast stosunek pracy, z tytułu którego

podlegała ubezpieczeniu chorobowemu został rozwiązany z dniem 31 sierpnia

2012 r.

3

Sąd Rejonowy uwzględnił odwołania ubezpieczonej i zmienił zaskarżone

decyzje, przyznając jej prawo do zasiłku chorobowego za okresy wskazane we

wnioskach, uznając, że spełniła ona warunki wymagane do uzyskania świadczeń z

ubezpieczenia chorobowego, o których mowa w art. 7 ustawy zasiłkowej. W ocenie

tego Sądu, wspólną cechą przyczyn wyłączających prawo do zasiłku wymienionych

w art. 13 ustawy zasiłkowej jest istnienie innych źródeł dochodów z ubezpieczenia

społecznego (między innymi posiadanie przez osobę niezdolną do pracy

ustalonego prawa do emerytury lub renty). Osoba, która otrzymuje świadczenia

emerytalne lub rentowe uzyskuje dochód, dlatego ustawodawca nie uznał za

uzasadnione ustalenia jej ponadto zasiłku chorobowego z tytułu niezdolności do

pracy. Dla odmowy przyznania prawa do zasiłku chorobowego nie jest

wystarczające istnienie samego ustalonego prawa do renty, ale konieczne jest, aby

renta stanowiła dochód ubezpieczonego. Ubezpieczony z tytułu niezdolności do

pracy nie może pobierać dwóch świadczeń: renty i zasiłku chorobowego z tego

tytułu (niezdolności do pracy). Prawo do zasiłku chorobowego po ustaniu tytułu

ubezpieczenia ma na celu dostarczanie środków utrzymania byłemu

ubezpieczonemu, który z powodu ustania pracy zarobkowej traci dotychczasowe

dochody, a któremu choroba przeszkodziła w znalezieniu i podjęciu nowej pracy

zarobkowej, a tym samym nowego źródła dochodów. Taką wykładnię potwierdzają

liczne wyroki Sądu Najwyższego, w tym wyrok z dnia 18 stycznia 2012 r., II UK

168/11 (OSNP z 2012, nr 23-24, poz. 297), „dotyczący przysługiwania zasiłku

chorobowego i świadczenie rehabilitacyjnego w okresie pobierania policyjnej renty

inwalidzkiej III grupy”. W konsekwencji Sąd Rejonowy uznał, że ubezpieczonej

przysługiwało prawo do zasiłku chorobowego z tytułu niezdolności do pracy

„powstałej po ustaniu tytułu ubezpieczenia, a nie zostały spełnione przesłanki z

art. 13 ust. 1 pkt 1 ustawy zasiłkowej, warunkujące odmowę przyznania prawa do

tego świadczenia”.

Natomiast Sąd Okręgowy uwzględnił apelację organu rentowego i zmienił

wyrok Sadu Rejonowego oraz oddalił odwołanie ubezpieczonej. Wskazał, że w

doktrynie ubezpieczeń społecznych wyróżnia się „prawo do świadczenia o

charakterze abstrakcyjnym i konkretnym”. Konkretyzacja prawa następuje po

złożeniu wniosku o przyznanie świadczenia. Bez wątpienia, termin „ustalone prawo

4

do renty” oznacza prawo przyznane osobie uprawnionej przez organ rentowy.

Renta z tytułu niezdolności do pracy to także renta dla ubezpieczonego, który stał

się niezdolny do pracy wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej (art. 6

ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z

tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, Dz.U. z 2002 r. Nr 199, poz.

1673 ze zm., zwanej ustawą wypadkową). W sprawie powołany pogląd Sądu

Najwyższego wypowiedziany w sprawie II UK 168/11 nie mógł zostać zastosowany.

Sąd Okręgowy nie zgodził się także ze stanowiskiem Sądu Najwyższego

wyrażonym w uzasadnieniu wyroku z dnia 26 czerwca 2007 r., I BU 14/06 (LEX nr

611388), że przewidziana w art. 13 ust. 1 pkt 4 ustawy zasiłkowej przesłanka

przesądzająca o braku podstaw do wypłaty zasiłku chorobowego dotyczy sytuacji,

gdy ubezpieczonemu przysługuje prawo do zasiłku rozumiane jako prawo do

wypłaty świadczenia w konkretnej wysokości, w określonym czasie, który się

pokrywa z okresem choroby. Zawieszenie prawa do świadczenia

przedemerytalnego powinno być traktowane jako sytuacja, w której ubezpieczony

nie jest uprawniony do pobierania zasiłku przedemerytalnego. W uzasadnieniu

wyroku z 4 czerwca 2012 r., I UK 13/12 (LEX nr 1218583), Sąd Najwyższy uznał,

że zasiłek chorobowy zastępuje utracony zarobek. Ten pogląd Sąd Okręgowy

podziela wyłącznie w sytuacji, gdy ubezpieczony pozostaje w stosunku pracy.

Natomiast po rozwiązaniu umowy o pracę nie może utracić żadnego zarobku. Może

tylko nabyć prawo do zasiłku chorobowego, ponieważ ochrona ubezpieczeniowa

trwa także po ustaniu tytułu. Na mocy art. 100 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z

2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy

powstaje z dniem zaprzestania pobierania zasiłku chorobowego. Ustawodawca w

sposób jednoznaczny określił zatem, że „pomiędzy zasiłkiem a rentą nie ma zbiegu

tylko nabycie prawa do renty, następuje w innej dacie niż spełnienie warunków

podanych w art. 57 tej ustawy”. Ustalenie prawa do renty „jest pojęciem mającym

związek z badaniem, czy osoba zainteresowana spełniała warunki do nabycia

takiego świadczenia. Na początek należy ustalić, czy istnieje prawo a dopiero

później, czy można świadczenie wypłacać. Ustawodawca jest władny określić

zakres ochrony ubezpieczeniowej w dowolny sposób”, przeto mógł przyznać prawo

5

do zasiłku po ustaniu tytułu ubezpieczenia, ale „mógł także pozbawić go określoną

kategorię osób. Wnioskodawczyni znalazła się w tej drugiej grupie”.

W skardze kasacyjnej ubezpieczona zarzuciła naruszenie przepisów prawa

materialnego, art. 13 ust. 1 pkt 1 ustawy zasiłkowej, art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy

wypadkowej oraz art. 100 ust. 1, art. 101 pkt 1, art. 103 ust. 1 i art. 104 ust. 7

ustawy o emeryturach i rentach przez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu,

że samo ustalenie przed laty prawa do renty wypadkowej przy jednoczesnym braku

spełnienia warunków przez skarżącą do jej uzyskiwania, pozbawia ją prawa do

żądania wypłaty zasiłku chorobowego za okres choroby po ustaniu ubezpieczenia

chorobowego.

Okolicznością uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania jest

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego oraz potrzeba wykładni

art. 13 ust. 1 pkt 1 ustawy zasiłkowej: 1/ czy w świetle tego przepisu dopuszczalne

jest pozbawienie skarżącej zasiłku chorobowego wyłącznie „z uwagi na

abstrakcyjny charakter świadczenia, jakim jest renta wypadkowa przyznana przed

laty, a następnie zawieszona z uwagi na przekroczenie progu dochodowego w

warunkach, w których podstawa zawieszenia świadczenia jest aktualna w okresie

niezdolności do pracy wywołanej chorobą, a Wnioskodawczyni pozostaje bez

środków koniecznych do własnego utrzymania”, 2/ czy pozbawienie skarżącej

„prawa do zasiłku chorobowego w warunkach wskazanych w pytaniu pierwszym

pozostaje w zgodzie z zasadami systemu ubezpieczeń społecznych, którego istotą i

celem w zakresie zabezpieczenia w okresie choroby przypadającej po ustaniu

zatrudnienia jest dostarczanie środków utrzymania osobie korzystającej z ochrony

ubezpieczeniowej, której choroba przeszkodziła w znalezieniu nowego

zatrudnienia”, 3/ czy w zaistniałym stanie faktycznym „sytuację skarżącej należy

zrównać z brakiem prawa do renty?”

Zdaniem skarżącej, w sprawie należało zastosować celowościową wykładnię

art. 13 ustawy zasiłkowej. Przepis ten ani żadna inna norma zawarta w tym lub

systemowym akcie regulującym funkcjonowanie ubezpieczeń społecznych nie

uzależnia prawa do świadczenia z ubezpieczenia społecznego od stanu

majątkowego (najszerzej rzecz ujmując) osoby starającej się o zasiłek chorobowy

po ustaniu tytułu ubezpieczenia, ponieważ świadczenia z ubezpieczenia

6

chorobowego przysługują bez względu na sytuację majątkową uprawnionych, co

dotyczy także zasiłku chorobowego z tytułu niezdolności do pracy powstałej po

ustaniu ubezpieczenia. „Skarżąca odniosła wrażenie, że uzyskiwanie wysokiego

wynagrodzenia za pracę w kwocie 18.000 zł miesięcznie stanowi jednocześnie

zobowiązanie do odkładania pieniędzy na przyszłość”. Świadczenie rentowe

skarżącej było zawieszone od 2003 r. z uwagi na osiąganie dochodów w wysokości

przekraczającej 130 % przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Nawet gdyby

skarżąca wystąpiła z wnioskiem o reaktywowanie renty wypadkowej, to nie

otrzymałaby tego świadczenia z uwagi na wysoki dochód z tytułu wynagrodzenia

miesięcznego osiąganego w 2012 r., które znacznie przekraczał próg

zawieszalności. Posiadanie przez skarżącą ustalonego prawa do renty wypadkowej,

którego nie pobierała, oznacza, że nie jest ona aktualnie uprawniona do renty z

uwagi na osiąganie dochodu w określonej wysokości ze stosunku pracy. Skoro

prawo do renty zostało skarżącej zawieszone, to nie była ona uprawniona do tego

świadczenia. Z celowościowej wykładni art. 13 ust. pkt 1 ustawy zasiłkowej wynika,

że prawo do zasiłku chorobowego nie przysługuje jedynie wtedy, gdy jego wypłata

„dublowałaby” wypłatę innego świadczenia z tytułu niezdolności do pracy. Ponadto

zasiłek chorobowy byłby znacznie wyższy „od ewentualnie powtórnie przyznanej

renty”.

W konsekwencji skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez

przyznanie jej prawa do zasiłku chorobowego, oddalenie apelacji organu rentowego

oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna była usprawiedliwiona, ponieważ zaskarżony wyrok zapadł

przedwcześnie bez należytego wyjaśnienia istotnych okoliczności wymaganych do

prawidłowego orzekania. Przedmiotem sporu i orzekania był zasiłek chorobowy za

kolejne okresy od 1 września 2012 r., które bezpośrednio przypadły po rozwiązaniu

umowy o pracę na mocy porozumienia stron z dniem 31 sierpnia 2012 r. Podstawę

prawną odmowy wypłaty spornego zasiłku stanowił art. 13 ust. 1 pkt 1 ustawy

zasiłkowej, który stanowi, że zasiłek chorobowy z tytułu niezdolności do pracy

7

powstałej w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego, jak i z tytułu niezdolności

do pracy powstałej po ustaniu tytułu ubezpieczenia nie przysługuje za okres po

ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego, jeżeli osoba niezdolna do pracy ma

ustalone prawo do emerytury. Niewątpliwie bez rozwiązania stosunku pracy i

ustania pracowniczego tytułu ubezpieczenia chorobowego skarżąca nabyłaby

sporny zasiłek bez względu na ustalone prawo do renty „z tytułu przynależności do

III grupy inwalidztwa od 1991 r.”, której nie pobierała „od ponad 10 lat”.

W ocenie Sądu Najwyższego, Sąd drugiej instancji niedostatecznie wyjaśnił,

czy i dlaczego po rozwiązaniu stosunku pracy „odżyły” lub były aktualne ustalone w

1991 r. uprawnienia rentowe „z tytułu przynależności do III grupy inwalidztwa”

skarżącej, która wprawdzie w oświadczeniu z 21 września 2012 r. podała, że ma

ustalone prawo do renty z tytułu powypadkowej niezdolności do pracy, ale organ

rentowy „decyzją z dnia 17 stycznia 2003 r. wstrzymał wypłatę jej renty”.

Tymczasem z innych ustaleń w sprawie wynika, że wypłata tej renty była

zawieszona już w 1993 r. wskutek osiągania dochodów powodujących zawieszenie

wypłaty tego świadczenia renty w całości. W kolejnych latach stan niezdolności do

pracy ani ustalona renta „z tytułu przynależności do III grupy inwalidztwa” (aktualnie

renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy) nie były weryfikowane, ale stan taki

został bezkrytycznie „utrwalony” przez organ rentowy i Sąd drugiej instancji. W

szczególności w sprawie brakuje ustaleń, czy w dalszych latach (1994-2012) była

realizowana procedura corocznego zawieszania wypłat tej „ustalonej” renty. Przy

ocenie tych okoliczności nie można obojętnie ani bezkrytycznie pominąć faktu, że

po ustaleniu uprawnień rentowych skarżąca kontynuowała zatrudnienie i przez

wiele lat opłacała składki na ubezpieczenie chorobowe z pracowniczego tytułu

ubezpieczenia chorobowego w maksymalnej wysokości podstawy ich wymiaru (ze

względu na wysokie dochody ze stosunku pracy), co sprawia, że odmowę

przyznania jej zasiłku chorobowego ocenia jako wysoce krzywdzącą i

nieproporcjonalną.

Powyższe oznacza, że nie może ostać się co najmniej przedwczesne

stanowisko Sądu drugiej instancji, który pominął sprawdzenie, czy skarżąca po

ustaniu zatrudnienia w dniu 31 sierpnia 2012 r. ma ustalone „od 1991 roku”

uprawnienia rentowe i to „z tytułu przynależności do III grupy inwalidztwa” już

8

dlatego, że wymienionego tytułu (grup inwalidztwa|) ustalenia prawa do renty nie

przewidują aktualnie obowiązujące przepisy ustawy o emeryturach i rentach. Sąd

Najwyższy nie akceptuje ponadto bezpodstawnego i nieuprawnionego przekonania

Sądu drugiej instancji, który zlekceważył dorobek jurysdykcyjny najwyższej instancji

sądowej w zakresie orzekania o przyczynach, które nie uprawniają ubezpieczonych

do nabycia prawa do zasiłku chorobowego, z kontrowersyjnym uzasadnieniem, że

„ustawodawca jest władny określić zakres ochrony ubezpieczeniowej w dowolny

sposób”. Tymczasem art. 13 ust. 1 pkt 1 ustawy zasiłkowej zawiera wprawdzie

normatywną regulację szczególną i podlega wykładni ścisłej, ale nie usuwa się

spod innych rodzajów racjonalnej wykładni przepisów prawa regulujących istotne

wartości konstytucyjne ubezpieczonych, którzy w zamian za ustawowe

(obowiązkowe) poddanie się i realizowanie obowiązków ze sfery ubezpieczeń

społecznych oczekują należnej im ochrony ubezpieczeniowej (art. 63 w związku z

art. 67 Konstytucji RP), a zatem nie mogą być pozbawiani świadczeń

ubezpieczeniowych „w dowolny sposób” nawet przez ustawodawcę. Jeżeli zatem

dochodzi do spełnienia się objętego ochroną ryzyka ubezpieczenia chorobowego w

postaci niezdolności do pracy wskutek choroby, to skarżącej nie przysługiwałyby

zasiłki chorobowe za okresy po ustaniu zatrudnienia i pracowniczego tytułu

ubezpieczenia chorobowego tylko wtedy, gdyby ustalone od 1991 r. jej prawo do

renty „z tytułu przynależności do III grupy inwalidztwa” było aktualne w dniu

ubiegania się o przyznanie spornych zasiłków chorobowych, a w szczególności

gdyby wypłaty „ustalonego” świadczenia rentowego były corocznie, w tym także w

2012 r., zawieszone w całości na podstawie art. 103 i 104 ustawy o emeryturach i

rentach. Brak takich ustaleń oraz ich suwerennej sędziowskiej oceny wymagał

orzeczenia jak w sentencji, w zgodzie z art. 39815

k.p.c.