I UK 384/13

Sygn. akt I UK 384/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z odwołania M. Ś.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w T.

o ponowne ustalenie kapitału początkowego i emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 17 kwietnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 kwietnia 2013 r.

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 24 kwietnia 2013 r. oddalił apelację skarżącego

wnioskodawcy M. Ś. od wyroku Sądu Okręgowego w T. z 29 sierpnia 2012 r.,

którym oddalono jego odwołania od decyzji pozwanego z 10 kwietnia 2012 r.,

odmawiającej mu prawa do emerytury oraz z 26 kwietnia 2012 r., dotyczącej

kapitału początkowego. W zakresie objętym skargą kasacyjną przedmiot sporu

wynikał z decyzji odmawiającej prawa do emerytury wobec niewykazania 15 lat

2

pracy w szczególnych warunkach. Podstawą negatywnej decyzji były przepisy art.

184 w związku z art. 32 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS

(niżej „ustawa emerytalna”) oraz rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (niżej „rozporządzenie”). Chodziło o zatrudnienie w

szczególnych warunkach u dwóch pracodawców, w akumulatorowni (wykaz A do

rozporządzenia, dział XIV, pkt 13) i w energetyce (wykaz A do rozporządzenia,

dział II). Sąd ustalił, że wnioskodawca pracował od 1 września 1964 r. do 13

listopada 1971 r. w Zakładzie Produkcji Urządzeń Chłodniczych w B. (obecnie B.

SA), początkowo na podstawie umowy o naukę zawodu elektryka do 30 czerwca

1967 r., a potem jako elektryk. Wykonywał czynności typowe dla stanowiska

elektromontera zakładowego, pracując przy instalacjach elektrycznych urządzeń

chłodniczych i pracach naprawczo – remontowych instalacji elektrycznych. Od 1969

r. do 13 listopada 1971 r. oraz po ponownym zatrudnieniu w tym zakładzie od 3

lutego 1982 r. do 31 grudnia 1998 r. wnioskodawca pracował przy naprawach i

remontach wózków akumulatorowych. Jako elektromonter zajmował się

demontowaniem i rozbieraniem zużytych baterii akumulatorowych z wózków i

montowaniem nowych baterii akumulatorowych suchych; przygotowywał roztwory

elektrolitu w odpowiedniej proporcji i tak przygotowanym roztworem zalewał ogniwa

baterii, formował baterie. Nie wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

tylko tych czynności, ponieważ oprócz czynności dotyczących bezpośrednio

ładowania i obsługi akumulatorów, wykonywał wszelkie elektryczne naprawy,

remonty i prace konserwacyjne przy wózkach. Oprócz wnioskodawcy, który jako

elektryk zajmował się wszystkimi „kwestiami elektrycznymi”, przy wózkach

zatrudniony był również mechanik, do którego należały naprawy, remonty i ich

bieżąca konserwacja. Wózki były bardzo awaryjne, wnioskodawca zajmował się

między innymi wymianą styków, przepalonych cewek i przewodów, naprawą

silników i innych części elektrycznych. Natomiast od 1 grudnia 1971 r. do 30

listopada oraz od 12 maja 1980 r. do 31 stycznia 1982 r. wnioskodawca był

zatrudniony w Wojewódzkiej Usługowej Spółdzielni Pracy w B. na stanowisku

elektryka. Pracował przy budowie sieci elektrycznych, kablowych niskiego napięcia

i sieci napowietrznych (Spółdzielnia zajmowała się budową sieci elektrycznej), jak

3

również brał udział w dokonywaniu przyłączy poszczególnych domów do sieci

elektrycznej, pracował też przy wykonywaniu i remontach instalacji elektrycznych

wewnątrz domów. Przy budowie sieci elektrycznej wykonywał wszystkie prace,

które się z tym wiązały, a więc zarówno kopał doły pod słupy, pracował przy

stawianiu słupów, ich zbrojeniu, naciąganiu lin. Od 1 grudnia 1977r. do 26 kwietnia

1980 r. wnioskodawca pracował w Kombinacie Budowy Elektrowni – Zakład

Budowy Elektrowni i Przemysłu w S. na budowie elektrowni w J. w NRD, pracował

jako elektromonter przy instalowaniu instalacji elektrycznych, rozdzielni, linii

kablowych. Zajmował się montowaniem instalacji elektrycznych odgromowych, linii

kablowych, rozdzielni. Od 14 stycznia 1988 r. do 31 grudnia 1989 r. był zatrudniony

w Przedsiębiorstwie Montażu i Dostaw Pieców Tunelowych B. K. i pracował na

budowie eksportowej w Bułgarii na stanowisku elektromontera. Pracował przy

naprawach i remontach w zakresie elektryki pieców tunelowych elektrycznego

wytapiania stali. Sąd Okręgowy rozstrzygnął, że zatrudnienie od 1 września 1964 r.

do 13 listopada 1971 r. oraz od 3 lutego 1982 r. do 31 grudnia 1998 r. nie stanowiło

pracy w szczególnych warunkach z wykazu A do rozporządzenia, dział XIV, pkt 13

– „Prace w akumulatorowniach: opróżnianie, oczyszczanie i wymiana stężonego

kwasu siarkowego i płyt ołowianych”. Wnioskodawca pracował przy naprawach i

remontach wózków akumulatorowych i jako elektromonter zajmował się

demontowaniem i rozbieraniem zużytych baterii akumulatorowych z wózków i

montowaniem nowych baterii akumulatorowych suchych, przygotowywał roztwory

elektrolitu w odpowiedniej proporcji i tak przygotowanym roztworem zalewał ogniwa

baterii, formował baterie. Nie wykonywał jednak stale i w pełnym wymiarze czasu

pracy tylko tych czynności, ponieważ oprócz wymienionych czynności dotyczących

ładowania i obsługi akumulatorów, wykonywał także wszelkie elektryczne naprawy,

remonty i prace konserwacyjne przy tych wózkach (zajmował się między innymi

wymianą styków, przepalonych cewek i przewodów, naprawą silników i innych

części elektrycznych). Pracy w szczególnych warunkach nie stanowiło też

zatrudnienie od 1 grudnia 1971 r. do 30 listopada 1977 r. i od 12 maja 1980 r. do 31

stycznia 1982 r. Wnioskodawca nie wykonywał pracy z działu II, wykaz A do

rozporządzenia – „W energetyce. Prace przy wytwarzaniu i przesyłaniu energii

elektrycznej i cieplnej oraz przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń

4

elektrycznych i cieplnych”. Spółdzielnia zatrudniająca wnioskodawcę nie była

przedsiębiorstwem energetycznym. Nie jest uzasadnione zaliczanie do prac w

„energetyce” wszystkich prac związanych z montowaniem oraz eksploatacją

wszelkich instalacji i urządzeń elektrycznych, ponieważ wówczas wykonywanie tak

szeroko rozumianego rodzaju prac czyniłoby bezprzedmiotowymi granice pojęcie

„energetyka” z działu II i przenosiłoby wcześniejsze uprawnienia emerytalne na

różnorakie roboty elektryczne nienależące do „energetyki”. W konsekwencji nawet

przy zaliczeniu do pracy w szczególnych warunkach okresów od 1 grudnia 1977 r.

do 26 kwietnia 1980 r. i od 14 stycznia 1988 r. do 31 grudnia 1989 r. wnioskodawca

nie ma 15 lat takiej pracy wymaganych do emerytury. Sąd Apelacyjny podzielił

ocenę Sądu Okręgowego, że sporne okresy nie mogą zostać zakwalifikowane jako

praca w szczególnych warunkach. Do czynności z wykazu A, dział XIV, pkt 13

(prace w akumulatorowniach) nie należą naprawy, remonty i prace konserwacyjne

przy wózkach, jak np. wymiana styków, wymiana przepalonych cewek i przewodów,

naprawa silników i innych części elektrycznych. Tym samym wnioskodawca nie

spełnił warunku z § 2 rozporządzenia, czyli wykonywania pracy stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy na danym stanowisku pracy. Znaczenie miała praca „w

akumulatorowniach”, co łączy się z pracą w takim pomieszczeniu ze szczególnym

oddziaływaniem szkodliwych dla zdrowia czynników związanych z opróżnianiem,

oczyszczaniem i wymianą stężonego kwasu siarkowego i płyt ołowianych.

Wnioskodawca nie przedłożył świadectwa wykonywania pracy w szczególnych

warunkach, zakład pracy odmówił wystawienia takiego dokumentu, uzasadniając to

tym, iż praca wykonywana przez apelującego nie była pracą w warunkach

szczególnych, w aktach osobowych brak jest dokumentów potwierdzających

wykonywanie stale i w pełnym wymiarze czasu pracy czynności polegających na

naprawach, remontach i obsłudze baterii wózków akumulatorowych. Nie było też

pracą w szczególnych warunkach zatrudnienie w kolejnym zakładzie (Spółdzielni

Pracy), gdyż nie było to zatrudnienie w energetyce w rozumieniu działu II, wykaz A

do rozporządzenia. Wyodrębnienie prac w rozporządzeniu ma charakter

stanowiskowo – branżowy, dlatego nie jest możliwe dowolne wiązanie konkretnych

stanowisk pracy z branżami, do których nie zostały przypisane w tym akcie

prawnym. Znaczenie ma więc przynależność pracodawcy do określonej gałęzi

5

przemysłu. Wojewódzka Usługowa Spółdzielnia Pracy w B. nie może być

zakwalifikowana jako zakład prowadzący działalność „w energetyce przy

wytwarzaniu i przesyłaniu energii elektrycznej i cieplnej oraz przy montażu,

remoncie i eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych i cieplnych” (wyrok Sądu

Najwyższego z 16 czerwca 2009 r., I UK 24/09).

W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego

przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe stosowanie, a to przepisu § 1 ust. 1 oraz

§ 2 ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w związku z pkt 13 i 25 działu XIV

wykazu A, oraz działem II wykazu A stanowiącego załącznik do tego

rozporządzenia, przez: - błędne przyjęcie, iż wykonywanie w pomieszczeniu

akumulatorowni czynności polegających na bieżącej naprawie i konserwacji

urządzeń, podejmowanych w zakresie uzupełniającym względem czynności

polegających na opróżnianiu, oczyszczaniu i wymianie stężonego kwasu

siarkowego i płyt ołowianych, wyklucza kwalifikowanie tego rodzaju pracy jako

pracy wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach

szczególnych; - błędne przyjęcie, iż sam fakt zatrudnienia w podmiocie, który nie

będąc sam przedsiębiorstwem energetycznym, wykonuje jako podwykonawca, na

zlecenie podmiotu z sektora energetycznego, czynności polegające na montażu

urządzeń elektroenergetycznych wykorzystywanych przez przedsiębiorstwo

energetyczne w celu przesyłania energii elektrycznej wyklucza kwalifikowanie tego

rodzaju pracy jako pracy wykonywanej stale i w pełnym wymiarze w warunkach

szczególnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi nie uzasadniają jej wniosku o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Skarżący odwołuje się do art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., lecz jedynie hasłowo,

gdyż w skardze nie ma zarzutu procesowego. W ocenie zarzutów materialnych

skargi (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) wiążą zatem ustalenia stanu faktycznego na

których oparto zaskarżony wyrok (art. 39813

§ 2 k.p.c.).

6

Skarżący odwołuje się do przepisu z wykazu A do rozporządzenia, dział XIV,

pkt 25 (Bieżąca konserwacja agregatów i urządzeń oraz prace budowlano-

montażowe i budowlano-remontowe na oddziałach będących w ruchu, w których

jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie) i wprowadza

nowym wątek, gdyż w postępowaniu przed Sądem powszechnym, także w apelacji,

nie zarzucał, że regulacja ta miała w sporze zastosowanie. Sąd Najwyższy nie

powinien więc rozpoznawać żądania w części niezgłoszonej, jednak zarzut może

wymagać odpowiedzi, choćby w aspekcie stosowania prawa materialnego, również

przez Sąd Najwyższy do ustalonego stanu faktycznego (art. 39814

k.p.c.). Należy

więc stwierdzić, że pkt 25 działu XIV określa prace w szczególnych warunkach „na

oddziale będącym w ruchu, w którym jako podstawowe wykonywane są prace

wymienione w wykazie”. Za taki oddział w ruch skarżący uważa akumulatorownię.

W sprawie jednak Sąd nie ustalił, iżby w zakładzie pracy była akumulatorownia, a

więc specjalistyczne pomieszczenie, wyposażone w urządzenia do wykonywania

szczególnych czynności, opisanych w pkt 13, dział XIV, wykaz A do rozporządzenia.

Co najmniej pośrednio potwierdził to zakład pracy, skoro odmówił wydania

skarżącemu świadectwa pracy w szczególnych warunkach. Wszak w piśmie z 26

lipca 2011 r. (k. 36 akt rentowych, które składają się na materiał sprawy) podano,

że w aktach osobowych brak jest jakichkolwiek dokumentów potwierdzających

pracę skarżącego przy naprawach i obsłudze baterii i wózków akumulatorowych w

pełnym wymiarze czasu pracy. Oceniając zarzut skargi, należy stwierdzić, że czym

innym jest obsługa akumulatorów polegająca na wymianie lub uzupełnieniu płynów,

demontażu, zestawianiu akumulatorów i czym innym jest praca stała i w pełnym

wymiarze w akumulatorowniach polegająca na opróżnianiu, oczyszczaniu i

wymianie stężonego kwasu siarkowego i płyt ołowianych. Nie każda praca przy

obsłudze akumulatorów to praca w akumulatorowni. Praca szczególna w

akumulatorowni to wyłącznie rodzajowo określone czynności, polegające na

opróżnianiu, oczyszczaniu i wymianie stężonego kwasu siarkowego i płyt

ołowianych. Innymi słowy wymiana, demontaż akumulatorów na wózkach albo

uzupełnienie płynu w akumulatorach to nie to samo co wymiana stężonego kwasu

siarkowego i płyt ołowianych w akumulatorach w akumulatorowni. Pierwsze

czynności użytkownik (zakład pracy) mógł wykonywać samodzielnie, natomiast

7

drugie cechuje specjalizacja i konieczność przestrzegania okresowych norm i

warunków bhp, ze względu choćby na istotną szkodliwość dla pracowników

wykonujących prace w akumulatorowniach i dla środowiska, zwłaszcza że w

przypadku pracy w szczególnych warunkach znaczenie ma praca wykonywana

stale i w pełnych wymiarze czasu pracy (§ 2 rozporządzenia). W sprawie nie

ustalono, iżby skarżący wykonywał tak szkodliwe prace (wymianę stężonego kwasu

siarkowego i płyt ołowianych w akumulatorach) w akumulatorowni. Skoro nie

ustalono takiej pracy, to traci na znaczeniu argumentacja (nowa) dotycząca żądania

uzupełnienia pracy z pkt 13 pracą z pkt 25 działu XIV, wykaz A. Ponadto

zauważono już na wstępie, że przedmiot sprawy nie obejmował badania przesłanek

stosowania regulacji z pkt 25, czyli kwestii czy był „oddział będący w ruchu” i czy

takim odziałem była akumulatorownia, a dalej czy demontaż, naprawa i

konserwacja akumulatorów i wózków stanowiła konserwację agregatów i urządzeń.

Ustalenia, które w sprawie poczyniono nie uzasadniają tezy skarżącego o

wystąpieniu jednocześnie pracy w szczególnych warunkach z pkt 13 i z pkt 25

działu XIV, wykaz A. Skarżący zatrudniony był jako elektryk i elektromonter, a nie

jako pracownik zatrudniony w akumulatorowni.

Nie jest zasadny zarzut naruszenia regulacji z działu II, wykaz A do

rozporządzenia. Zgodnie z nią znaczenie mają wykonywane stale i w pełnym

wymiarze prace w szczególne w energetyce: Prace przy wytwarzaniu i przesyłaniu

energii elektrycznej i cieplnej oraz przy montażu, remoncie i eksploatacji urządzeń

elektroenergetycznych i cieplnych. W aspekcie pracy w szczególnych warunkach

jako przesłanki wcześniejszej emerytury na gruncie rozporządzenia można mówić

tylko o pracy „w energetyce”. Skarżący był zatrudniony w spółdzielni usługowej jako

elektryk. Różnorakie roboty elektryczne jakie wykonywał to nie to samo co prace

szczególne „w energetyce”. Energetyka to gałąź przemysłu zajmująca się

wytwarzaniem (przetwarzaniem) energii elektrycznej oraz cieplnej i dostarczaniem

jej odbiorcom. Nie jest uzasadnione zaliczanie do prac szkodliwych w „energetyce”

wszystkich prac związanych z montowaniem oraz eksploatacją wszelkich instalacji i

urządzeń elektrycznych. Wówczas wykonywanie tak szeroko rozumianego rodzaju

prac czyniłoby bezprzedmiotowymi granice pojęcia „energetyka” z działu II i

przenosiłoby wcześniejsze uprawnienia emerytalne na różne roboty elektryczne

8

nienależące do „energetyki”. Wszak w samej „energetyce” nie chodzi o wszelkie

roboty elektryczne, lecz tylko o wskazane w dziale II prace przy wytwarzaniu i

przesyłaniu energii elektrycznej i cieplnej oraz przy montażu, remoncie i

eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych i cieplnych. Branżowy charakter pracy

w energetyce ma zatem znaczenie decydujące. Do energetyki nie zalicza się więc

zakładania sieci i instalacji niskiego napięcia jako powszechnych robót

elektrycznych dla odbiorców końcowych dystrybucji energii. Pojęcie pracy w

szczególnych warunkach w energetyce należy rozumieć ściśle, zresztą taka

wykładnia jest właściwa do prac w szczególnych warunkach z wykazu A do

rozporządzenia. Innymi słowy nadal aktualne jest stanowisko wyrażone w wyroku

Sądu Najwyższego z 16 czerwca 2009 r., I UK 24/09. Nawet gdyby odejść od

branżowego znaczenia działu II, wykaz A rozporządzenia, to w sprawie nie

ustalono, iżby skarżący wykonywał w Wojewódzkiej Usługowej Spółdzielni Pracy w

B. stale i w pełnym wymiarze prace polegające na montażu urządzeń

elektroenergetycznych wykorzystywanych przez przedsiębiorstwo energetyczne w

celu przesyłania energii elektrycznej. Ustalono, że skarżący wykonywał różne prace

jako elektryk. Skarżący nie zarzucił braku co najmniej dostatecznego wyjaśnienia

spornych okoliczności do rozstrzygnięcia sprawy (art. 217 § 3 k.p.c.).

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814

k.p.c.