II CSK 411/13

Sygn. akt II CSK 411/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa Z. J.

przeciwko Gminie Ł.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 kwietnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 18 lutego 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w Ł. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Z. J. wystąpił przeciwko Gminie Ł. z pozwem o usunięcie niezgodności

między w stanem prawnym nieruchomości położonej w Ł., składającej się z działki

ewidencyjnej nr 44 przy ul. D.57 oraz nr 45/11 przy ul. Ż., ujawnionym w

prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Ł. księdze wieczystej nr […], a rzeczywistym

stanem prawnym tej nieruchomości, poprzez nakazanie wpisania w dziale II księgi

w miejsce Miasta Ł. jako współwłaścicieli: Z. J. w 4/8 części oraz w częściach po

1/8 – E. G., A. B., M. W. i D. W.

Wyrokiem z 15 czerwca 2010 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo.

Okoliczności faktyczne sprawy nie były między stronami sporne.

Nieruchomość, dla której prowadzona jest księga wieczysta […] była pierwotnie

objęta repertorium hipotecznym 3409 i oznaczona numerem hipotecznym 90a

. W

repertorium tym jako właściciele nieruchomości wpisani byli J. i K. małżonkowie J.

w równych częściach, na podstawie umowy sprzedaży z 28 maja 1921 r. W 1957 r.

dla nieruchomości założono księgę wieczystą KW nr […] z wpisem prawa na rzecz

małżonków J. i K. J.

Postanowieniem z 31 marca 1960 r., V Ns …/60, Sąd Powiatowy Ł.

stwierdził, że Skarb Państwa nabył przez zasiedzenie (przemilczenie)

nieruchomość wpisaną w księdze wieczystej KW nr […] na podstawie art. 34

dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr

13, poz. 87), a 31 sierpnia 1960 r. prawo własności na jego rzecz wpisano do księgi

wieczystej KW nr […].

Decyzją z 11 lipca 2007 r., wydaną na podstawie art. 18 ust. 1 w zw. z art. 5

ust. 1 ustawy z 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie

terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191

ze zm.; dalej: „p.w.u.s.t.”), Wojewoda […] stwierdził, że Miasto Ł. z dniem 27 maja

1990 r., z mocy prawa nabyło własność nieruchomości wpisanej do księgi

wieczystej KW nr […]. Decyzja ta była podstawą ujawnienia pozwanej w dziale

II księgi wieczystej KW nr […], jako właściciela nieruchomości.

Postanowieniem z 2 lipca 2008 r., II Ns …/08, Sąd Rejonowy w Ł. wznowił

3

postępowanie w sprawie V Ns I …/60 i prawomocnym orzeczeniem z 6 sierpnia

2008 r. oddalił wniosek Skarbu Państwa o stwierdzenie nabycia nieruchomości

przez zasiedzenie (przemilczenie).

Na podstawie dziedziczenia udziały spadkowe J. i K. małżonków J. obecnie

przypadają: Z. J. w 4/8 części oraz w częściach po 1/8 – A. R., E. G., M. W. i D. J.

O oddaleniu powództwa przez Sąd Rejonowy zadecydowało stanowisko,

że skoro podstawą wpisu prawa na rzecz pozwanej jest decyzja komunalizacyjna

z 11 lipca 2007 r., to sąd powszechny nie może jej kontrolować i kwestionować.

Wyrokiem z 2 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy, po rozpoznaniu apelacji

powoda od wyroku z 15 czerwca 2010 r., zmienił ten wyrok i uwzględnił powództwo.

Wyrokiem z 10 lutego 2012 r. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu skargi

kasacyjnej pozwanej od wyroku z 2 grudnia 2010 r., uchylił ten wyrok i sprawę

przekazał Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu Sąd

Najwyższy wskazał, że błędny jest pogląd, jakoby w sprawie o uzgodnienie treści

księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym sąd władny był samodzielnie

ustalić stan prawny nieruchomości, sprzecznie z osnową ostatecznej decyzji

administracyjnej, wydanej na podstawie art. 18 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1

p.w.u.s.t. (tak też w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 9

października 2007 r., III CZP 46/07, OSNC 2008, nr 3, poz. 30).

Postanowieniem z 26 kwietnia 2012 r. wydanym w toku toczącego się

ponownie postępowania apelacyjnego, Sąd Okręgowy zawiesił to postępowanie do

czasu prawomocnego zakończenia postępowania administracyjnego wszczętego

wnioskiem powoda o stwierdzenie nieważności decyzji Wojewody […] z 11 lipca

2007 r., stwierdzającej nieodpłatne nabycie z dniem 27 maja 1990 r. przez Miasto

Ł. z mocy prawa własności nieruchomości Skarbu Państwa położonej w Ł., przy ul.

D. 57 i ul. Ż. (art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.). Decyzją z 1

października 2012 r. Minister Administracji i Cyfryzacji uwzględnił ten wniosek.

Sąd Okręgowy podjął postępowanie w sprawie i wyrokiem z 18 lutego 2013

r. oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego z 15 czerwca 2010 r. oraz

zasądził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 36.300 zł tytułem kosztów

postępowania.

4

Sąd ten stwierdził, że wiąże go ocena prawna i wskazania Sądu

Najwyższego co do dalszego postępowania (art. 39821

w zw. z art. 386 § 6 k.p.c.),

ale kwestia kompetencji sądu powszechnego do oceny skutków decyzji

komunalizacyjnej straciła na znaczeniu po stwierdzeniu jej nieważności.

Wobec wzruszenia decyzji na drodze administracyjnej a także oddalenia we

wznowionym postępowaniu wniosku Skarbu Państwa o stwierdzenie nabycia

własności nieruchomości przez zasiedzenie (przemilczenie), odpadły podstawy do

ujawniania w dziale II księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości, której

dotyczy żądanie pozwu zarówno Gminy, jak i Skarbu Państwa. Skoro odpadły

podstawy wpisów w księdze wieczystej zarówno Gminy Ł., jak i Skarbu Państwa, to

ujawnienie w niej wszystkich spadkobierców J. i K. małżonków J. możliwe jest na

podstawie postanowień spadkowych dokumentujących nabycie spadku przez Z. J.

w 4/8 części oraz przez E. G., A. B., M. W. i D. W. w częściach po 1/8. Treść

postanowień spadkowych i udziały, w jakich spadkobiercy nabyli spadek po

małżonkach J. nie były w toku postępowania kwestionowane, zaś same

postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, prawomocny wyrok z 6 sierpnia

2008 r., II C …/08, uchylający podstawę wpisu prawa własności na rzecz Skarbu

Państwa oraz prawomocna decyzja wzruszająca decyzję komunalizacyjną będącą

podstawą wpisu prawa własności na rzecz Gminy Ł. są dokumentami spełniającymi

wymagania określone w art. 31 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 361 ze zm.: dalej: „u.k.w.h.”).

Skoro powód i następcy prawni K. J. i J. J. mogą uzyskać ochronę prawną w

postępowaniu wieczystoksięgowym, to nie przysługuje im ona w postępowaniu o

uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego z 18 lutego 2013 r.

powód zarzucił, że wyrok ten zapadł z naruszeniem prawa materialnego (art. 3983

§

1 pkt 1 k.p.c.) przez błędną wykładnię art. 10 ust. 1 u.k.w.h., w związku ze

stwierdzeniem, że przepis ten nie ma zastosowania gdy odpadły podstawy

dokonanych wcześniej wpisów w dziale II księgi wieczystej. Powód zarzucił nadto,

że wyrok zapadł z naruszeniem prawa procesowego, to jest art. 102 k.p.c. przez

jego niezastosowanie.

Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

5

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania z pozostawieniem temu Sądowi

rozstrzygnięcia o kosztach procesu, a ewentualnie o jego uchylenie w całości i

orzeczenie co do meritum sprawy przez uwzględnienie powództwa i zasądzenie od

pozwanej na rzecz powoda kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Księgi wieczyste prowadzi się w celu ustalenia stanu prawnego

nieruchomości. Dla wypełnienia zadań stawianych ich systemowi (art. 2, 3, 5

u.k.w.h.) konieczne jest, by wpisy w księgach wieczystych odzwierciedlały

rzeczywisty stan prawny nieruchomości.

Art. 10 u.k.w.h. jest podstawą roszczenia o usunięcie niezgodności między

stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym

stanem prawnym, które przysługuje osobom wymienionym w tym przepisie w razie

zaistnienia takiej niezgodności. W uzasadnieniu wyroku z 10 października 1985 r.,

II CR 281/85 (OSNC 1986, nr 7-8, poz. 125) Sąd Najwyższy stwierdził, że sprawa

o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym

w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym jest z istoty swej odmianą

sprawy o ustalenie prawa (art. 189 k.p.c.). W takiej sprawie zachodzi zatem

potrzeba wykazania interesu prawnego w ustaleniu rzeczywistego stanu prawnego.

Brak jest go wtedy, gdy występujący z powództwem może domagać się założenia

księgi wieczystej dla nieruchomości albo wpisu prawa w założonej już księdze,

bowiem dysponuje dokumentami, które w postępowaniu wieczystoksięgowym

stanowią podstawę wpisu.

Art. 31 ust. 2 u.k.w.h. określa podstawy dokonania do księgi wieczystej

wpisu, który będzie usuwał niezgodność między treścią księgi wieczystej

a rzeczywistym stanem prawnym. Wynika z niego, że podstawą takiego wpisu

może być orzeczenie sądu lub inny odpowiedni dokument (szerzej w postanowieniu

Sądu Najwyższego z 19 lipca 2006 r., I CSK 151/06, Lex nr 1170208). Skoro wpis

jest orzeczeniem, które z chwilą uprawomocnienia się wiąże sąd, który je wydał,

usunięcie niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym

na podstawie art. 31 ust. 2 u.k.w.h. nie może zmierzać do weryfikacji prawidłowości

dokonanego już wpisu. Jest to możliwe tylko w ramach procedury odwoławczej

6

dotyczącej tego wpisu (w ramach rozpoznania apelacji, czy skargi kasacyjnej).

W postępowaniu wieczystoksięgowym nie mogą być przy tym rozpoznawane

jakiekolwiek spory z zakresu własności (ani w charakterze przesłanki, ani samego

rozstrzygnięcia), prowadzące sąd do konkluzji, że dokonanie wpisu zgodnego

z wnioskiem doprowadzi do niezgodności stanu prawnego ujawnionego w księdze

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (postanowienia Sądu Najwyższego

z 4 listopada 1997 r., I CKN 305/97, niepubl.; z 25 lipca 2001 r., I CKN 233/99,

Lex nr 52349; z 22 maja 2003 r., II CKN 109/01, Lex nr 137541).

Ograniczona kognicja sądu wieczystoksięgowego (art. 6268

§ 2 k.p.c.)

oraz ograniczony katalog dokumentów, które mogą stanowić podstawę wpisu do

księgi wieczystej, powoduje, że interes prawny w wystąpieniu z powództwem

opartym na podstawie art. 10 u.k.w.h. jest stosunkowo łatwo wykazać.

Charakterystyczne jest zresztą, że z katalogu przesłanek decydujących

o możliwości uzyskania zabezpieczenia omawianego powództwa ustawodawca

wyeliminował konieczność wykazania, że powód ma interes prawny w udzieleniu

mu zabezpieczenia i w efekcie dla uzyskania zabezpieczenia roszczenia wystarczy,

że zostanie ono uwiarygodnione (art. 10 ust. 2 zdanie drugie u.k.w.h.).

Osoba powołująca się na niezgodność treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym ma interes prawny w wystąpieniu z powództwem opartym na

art. 10 u.k.w.h., gdy nie dysponuje dokumentami mającymi cechy określone w art.

31-33 u.k.w.h., pozwalającymi na wpisanie prawa mającego jej przysługiwać

w miejsce prawa osoby, o której mowa w art. 34 u.k.w.h. W podobny sposób należy

oceniać interes prawny w żądaniu nakazania wykreślenia wpisu oraz założenia

księgi wieczystej i dokonania w niej stosownych wpisów.

W orzecznictwie udziela się rozbieżnych odpowiedzi na pytanie, czy

usunięcie niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem

prawnym może nastąpić tylko w ramach powództwa przewidzianego w art. 10 ust. 1

u.k.w.h., czy też także w postępowaniu wieczystoksięgowym poprzez przedłożenie,

zgodnie z art. 31 ust. 2 u.k.w.h. innego orzeczenia sądu niż wydane w następstwie

rozpoznania powództwa przewidzianego przez art. 10 ust. 1 u.k.w.h. lub innego

odpowiedniego dokumentu (por. orzeczenia przytoczone w uzasadnieniu

postanowienia Sądu Najwyższego z 21 czerwca 2012 r., II CSK 506/11, niepubl.).

7

Skoro tak, to o oddaleniu powództwa o usunięcie niezgodności między treścią

wpisów w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym z uwagi na brak

interesu prawnego w jego wytoczeniu nie może zadecydować odesłanie powoda na

drogę postępowania wieczystoksięgowego o wpis prawa, gdy wynik tego

postępowania nie jest pewny.

2. Ustaleniami Sądu przyjętymi za podstawę rozstrzygnięcia Sąd Najwyższy

przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej jest związany i nie może ich uzupełnić

informacjami o zdarzeniach, które miały miejsce już po zamknięciu rozprawy przed

Sądem drugiej instancji (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Zgodnie z ustaleniami dokonanymi

w niniejszej sprawie, w dacie zamknięcia rozprawy w dziale II księgi wieczystej […]

wpisana była pozwana Gmina, na podstawie decyzji komunalizacyjnej, której

nieważność została stwierdzona przez właściwy organ.

W związku powyższym powstawała kwestia, czy dokumenty, które pozostają

w dyspozycji powoda uzasadniałyby ubieganie się o dokonanie wpisów w księdze

wieczystej zgodnych z żądaniem pozwu o uzgodnienie treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym. Odpowiedź na to pytanie nie jest wcale tak

oczywista, jak założył Sąd Apelacyjny, gdy zakwestionował interes prawny powoda

w uzyskaniu orzeczenia rozstrzygającego o żądaniu dochodzonym na drodze

procesowej.

W uzasadnieniu postanowienia z 25 kwietnia 2012 r., II CSK 461/11 (OSNC

2013, nr 1, poz. 8), w ramach rozważań nad tym, czy decyzja o stwierdzeniu

nieważności decyzji komunalizacyjnej może być uznana za podstawę wykreślenia

wpisu własności na rzecz gminy i wpisania jej - na podstawie także innych

dokumentów - na rzecz następców prawnych poprzednich właścicieli

nieruchomości, Sąd Najwyższy odwołał się do art. 34 u.k.w.h. i ustanowionej w nim

zasady ciągłości wpisów, określanej w doktrynie także jako zasada wpisu

uprzedniego oraz wyjaśnił, że na treść księgi wieczystej w rozumieniu art. 6268

§ 2

k.p.c. składają się nie tylko wpisy istniejące w chwili złożenia wniosku, ale także

wpisy wykreślone wraz z ich podstawami. Osoba ubiegająca się o wpis musi albo

wykazać wprost, że jest następcą prawnym osoby aktualnie wpisanej, albo

przedstawić i wykazać ciąg następstw prawnych po niej. Dowody przejścia,

8

ustanowienia, zmiany lub wygaśnięcia prawa, które ma być wpisane, powinny

pochodzić od lub dotyczyć takiej osoby i mieć formę dokumentu, chyba że wpis jest

dokonywany bezpośrednio na podstawie przepisu prawa. Oznacza to, że nie jest

dopuszczalne wwiązanie się w następstwo prawne po jednym z podmiotów,

którego wprawdzie dotyczył wpis prawa własności dokonany wcześniej, ale został

wykreślony, albo podmiotu który sam, lub którego poprzednik prawny, nie był

w ogóle ujawniony w księdze wieczystej. Domniemanie prawne wynikające

z wykreślenia prawa objętego wpisem dotyczy wszystkich wcześniejszych

wykreśleń, w tym prawa przysługującego w przeszłości osobie, od której ubiegający

się o wpis wywodzi swe następstwo. Domniemanie takie jest wzruszalne, ale

ze względu na ograniczoną kognicję sądu prowadzenie dowodów w tym zakresie

nie może nastąpić w ramach postępowania wieczystoksięgowego.

W uzasadnieniu postanowienia z 25 kwietnia 2012 r., II CSK 461/11, Sąd

Najwyższy zajął stanowisko, że decyzja administracyjna o stwierdzeniu

nieważności decyzji nie stanowi wystarczającej podstawy wykreślenia w dziale

II księgi wieczystej opartego na niej wpisu. Uzasadnia ona jedynie dokonanie

z urzędu wpisu ostrzeżenia (art. 62613

§ 1 k.p.c.). W postępowaniu o stwierdzenie

nieważności decyzji organ nie może bowiem przejść do merytorycznego

rozpoznania i rozstrzygnięcia tej sprawy administracyjnej, która zakończyła się

decyzją podlegającą stwierdzeniu nieważności. Eliminując skutki prawne wadliwej

decyzji, tak jakby w ogóle nie została podjęta, decyzja stwierdzająca nieważność

otwiera drogę do ponownego rozpoznania sprawy, polegającego - w zależności od

przyczyny nieważności - na umorzeniu postępowania albo na wydaniu

merytorycznego rozstrzygnięcia. Z tych przyczyn przedstawienie przez

wnioskodawcę w postępowaniu wieczystoksięgowym decyzji o stwierdzeniu

nieważności decyzji komunalizacyjnej nie stanowi wystarczającej podstawy

wykreślenia, opartego na niej wpisu w dziale II księgi wieczystej.

To, że w orzecznictwie sądowym reprezentowany jest też nurt odmienny,

zakładający, iż decyzja o stwierdzeniu nieważności decyzji będącej podstawą wpisu

prawa własności może być wystarczającą podstawą do jego wykreślenia

(por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z 21 czerwca 2012 r., II CSK

506/11, niepubl.), nie oznacza, że powód mógł mieć pewność co do tego, czy jego

9

interes może być zaspokojony w postępowaniu wieczystoksięgowym. Osobną

kwestią jest, że konsekwencje upływu czasu mogące – wspólnie z innymi

przesłankami – prowadzić do utraty prawa wpisanego do księgi wieczystej i jego

ewentualnego nabycia przez inny podmiot w żadnym razie nie mogą być

rozpatrywane w postępowaniu wieczystoksięgowym.

Skoro brak było podstaw do odmówienia powodowi interesu prawnego

w uzyskaniu orzeczenia usuwającego niezgodność treści księgi wieczystej

oznaczonej w żądaniu pozwu z rzeczywistym stanem prawnym, na podstawie art.

39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1, art. 39821

i art. 13 § 2

k.p.c., orzeczono jak w sentencji.