III KK 479/13

Sygn. akt III KK 479/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Puszkarski (przewodniczący)

SSN Rafał Malarski

SSN Dariusz Świecki (sprawozdawca)

Protokolant Anna Korzeniecka-Plewka

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Krzysztofa Parchimowicza,

w sprawie A. S.

o odszkodowanie i zadośćuczynienie

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 6 maja 2014 r.,

kasacji, wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawcy

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 sierpnia 2013 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w L.

z dnia 14 marca 2013 r.

1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym,

2. zarządza zwrot opłaty kasacyjnej uiszczonej przez

wnioskodawcę.

UZASADNIENIE

2

A. S. we wniosku z dnia 18 października 2011 r. domagał się zasądzenia od

Skarbu Państwa na jego rzecz kwoty 1.000 000 zł tytułem odszkodowania i

zadośćuczynienia za niesłuszne tymczasowe aresztowanie zastosowane w

sprawie … 695/07 Sądu Rejonowego w B. odbyte w okresie od dnia 29 listopada

1996 r. do dnia 28 maja 1998 r. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że na tę sumę

składa się kwota 233.352,80 zł tytułem odszkodowania za straty materialne i

nieosiągnięte korzyści spowodowane utratą pracy oraz kwota 766.647,20 zł tytułem

zadośćuczynienia za doznaną krzywdę związaną z tymczasowym aresztowaniem.

Wyrokiem z dnia 14 marca 2013 r. Sąd Okręgowy w L. zasądził od Skarbu

Państwa na rzecz A. S. kwotę 22.500 zł tytułem odszkodowania za poniesioną

szkodę i kwotę 250.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, a w

pozostałej części wniosek oddalił.

Od powyższego wyroku apelację wniósł pełnomocnik wnioskodawcy,

zaskarżając go w części oddalającej wniosek i zarzucił:

1) w zakresie rozstrzygnięcia o odszkodowaniu, obrazę prawa materialnego w

postaci art. 552 § 1 i 4 k.p.k. i art. 361 § 1 i 2 k.c. poprzez ograniczenie jego

wysokości do czasu trwania zastosowanego środka zapobiegawczego, wbrew

zasadzie pełnego odszkodowania limitowanego przez adekwatny związek

przyczynowo - skutkowy pomiędzy tymczasowym aresztowaniem a szkodą

wnioskodawcy;

2) w zakresie rozstrzygnięcia o zadośćuczynieniu, błąd w ustaleniach

faktycznych przyjętych za podstawę wyroku, mający wpływ na jego treść,

polegający na uznaniu przez sąd, że kwota 250.000 zł jest zasadna i odpowiednia

jako zadośćuczynienie za doznaną krzywdę.

W konkluzji skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez

podwyższenie zasądzonego na rzecz wnioskodawcy odszkodowania z kwoty

22.500 zł do kwoty 233.352,80 zł i podwyższenie zasądzonego na rzecz

wnioskodawcy zadośćuczynienia z kwoty 250.000 zł do kwoty 766.647, 20 zł.

Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu apelacji, wyrokiem z dnia 21 sierpnia 2013

r. utrzymał w mocy zaskarżony wyrok, uznając apelację za oczywiście bezzasadną.

Kasację od tego wyroku wniósł pełnomocnik wnioskodawcy zaskarżając go

w części utrzymującej w mocy wyrok Sądu Okręgowego w L. w zakresie oddalenia

3

wniosku o zasądzenie odszkodowania za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe

aresztowanie w wysokości 210.852,80 zł i zarzucił rażącą obrazę prawa

materialnego, która mogła mieć istotny wpływ na treść wyroku w postaci:

1) art. 66 § 1 k.p. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że

umowa o pracę wnioskodawcy wygasła z powodu toczącego się wobec niego

postępowania karnego, a nie jak stanowi ten przepis, na skutek zastosowania

wobec niego tymczasowego aresztowania;

2) art. 552 § 1 i 4 k.p.k. i art. 361 § 1 i 2 k.c. poprzez ograniczenie wysokości

zasądzonego wnioskodawcy odszkodowania za okres trwania zastosowanego

środka zapobiegawczego wbrew zasadzie pełnego odszkodowania limitowanego

przez adekwatny związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy tymczasowym

aresztowaniem a szkodą wnioskodawcy.

W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest zasadna co do zarzutu z pkt 2. Natomiast nie jest zasadny

zarzut wskazany w pkt 1. W pierwszej kolejności należy odnieść się do niego. Nie

ma racji skarżący twierdząc, że Sąd Apelacyjny dokonał błędnej wykładni art. 66 §

1 k.p. i przyjął, że umowa o pracę wnioskodawcy wygasła z powodu toczącego się

wobec niego postępowania karnego. W tym zakresie Sąd odwoławczy stwierdził

jedynie, że przepis ten stanowił przyczynę ustania stosunku pracy, co związane

było ze stosowaniem wobec wnioskodawcy tymczasowego aresztowania powyżej

trzech miesięcy. Ponadto Sąd Apelacyjny wyraził pogląd, że wynikająca z art. 66 §

2 k.p. podstawa do ubiegania się o przywrócenie do pracy nie uzasadnia przyjęcia,

iż szkoda powstała w związku z tymczasowym aresztowaniem obejmuje też okres

po uchyleniu tego środka zapobiegawczego i rozciąga się na czas trwania

postępowania karnego aż do wydania prawomocnego wyroku uniewinniającego.

Z tym stanowiskiem Sądu odwoławczego należy się w pełni zgodzić. Przepis

art. 66 § 2 k.p. stanowi jedynie gwarancję ponownego zatrudnienia, ale dopiero po

prawomocnym wyroku uniewinniającym lub umorzeniu postępowania. Oznacza to,

że w opisanej tam sytuacji, niejako na czas trwania postępowania karnego,

systemowo osoba wobec której wygaśnięcie umowy o pracę nastąpiło z przyczyny

4

wskazanej w art. 66 § 1 k.p., pozostaje poza stosunkiem pracy w dotychczasowym

miejscu zatrudnienia. Otwarta pozostaje natomiast kwestia, czy w tym czasie, gdy

doszło do niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania, obowiązek

naprawienia szkody, o którym mowa w art. 552 § 4 k.p.k., obejmuje okres

toczącego się postępowania karnego po uchyleniu tego środka zapobiegawczego

aż do jego prawomocnego zakończenia w sposób wskazany w art. 66 § 2 k.p. W tej

kwestii Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu pierwszej instancji, że powstała w tym

okresie szkoda nie wynika bezpośrednio ze stosowania tymczasowego

aresztowania. Ustosunkowując się w ten sposób do zarzutu apelacji dotyczącego

obrazy prawa materialnego w postaci art. 552 § 1 i 4 k.p.k. w zw. z art. 361 § 1 i 2

k.c., Sąd Apelacyjny ograniczył się jedynie do stwierdzenia, że odpowiedzialność

Skarbu Państwa przewidziana w art. 552 i następnych k.p.k., jako lex specialis,

dotyczy wyłącznie szkody będącej wynikiem bezpośredniego związku

przyczynowego z niewątpliwie niesłuszną izolacją danej osoby, natomiast wszelka

inna szkoda powiązana z tym faktem przyczynowo, jednakże nie w sposób

adekwatny, może być dochodzona w postępowaniu cywilnym. Wyrażając ten

pogląd Sąd Apelacyjny powołał się na ugruntowane (w jego przekonaniu)

stanowisko judykatury, podając jako przykład postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 7 lutego 2007 r., V KK 61/06 (OSNKW 2007, z. 3, poz. 28). Rzecz jednak w

tym, że rozpoznając ten zarzut, Sąd odwoławczy nie pogłębił podniesionego w nim

zagadnienia i niejako automatycznie przeniósł pogląd wyrażony w przywołanym

orzeczeniu na grunt rozpoznawanej sprawy. Nie zauważył jednak, że został on

wypowiedziany w określonym układzie procesowym, w którym kwestia

bezpośredniości odniesiona została do dochodzenia odszkodowania w oparciu o

przepisy kodeksu cywilnego dotyczące renty i jej kapitalizacji.

Ponadto Sąd Apelacyjny wyraził pogląd, że istnienie bezpośredniego

związku przyczynowego oznacza, że szkoda powinna być powiązana z

niesłusznym tymczasowym aresztowaniem w sposób adekwatny. Zauważyć jednak

trzeba, że art. 361 § 1 k.c. nie wymaga owej „bezpośredniości”, gdyż mowa jest w

nim o normalnych następstwach działania lub zaniechania z którego szkoda

wynikła. Warunek „bezpośredniości” jest wynikiem interpretacji art. 552 § 1 i 4 k.p.k.

w powiązaniu z art. 361 § 1 k.c. podjętej w celu prowadzenia kryterium

5

pozwalającego na ustalenie zakresu obowiązku naprawienia szkody z uwagi na

szczególne podstawy przewidziane w procedurze karnej (art. 552 k.p.k.). Nie

oznacza to jednak, jak przyjął Sąd Apelacyjny, że zakres odszkodowania

ograniczony jest tylko do okresu stosowania tymczasowego aresztowania. Taka

wykładnia byłaby sprzeczna z art. 361 § 1 k.c. Dlatego też, co w swoich

rozważaniach pominął Sąd Apelacyjny, w orzecznictwie wskazuje się, że owa

bezpośredniość wcale nie ogranicza obowiązku naprawienia szkody wyłącznie do

następstw związanych z okresem pozbawienia wolności, które mogą wykraczać

poza ten okres nie tracąc przymiotu bezpośredniości. Przykładowo wskazuje się, że

tak będzie w wypadku pogorszenia stanu zdrowia, czy utraty zatrudnienia (por.

wyroki SN z: 11 kwietnia 2007 r., V KK 227/06, Lex nr 277255, 9 grudnia 2009 r., III

KK 173/09, Lex nr 553703, postanowienie SN z 1 marca 2012 r., IV KK 278/11,

OSNKW 2012, z. 9, poz. 92).

Dlatego też w każdej sprawie należy ustalić, kiedy związek pomiędzy

pozbawieniem wolności a powstałą szkodą traci przymiot bezpośredniości. Chodzi

tu o taki moment, w którym po odzyskaniu wolności, zmieniona sytuacja życiowa

wnioskodawcy związana np. z utratą pracy, powinna ulec stabilizacji np. poprzez

podjęcie nowego zatrudnienia. W rozpoznawanej sprawie wymaga więc rozważania

kwestia owych bezpośrednich następstw pozbawienia wolności w związku z

wygaśnięciem umowy o pracę i czasem potrzebnym na znalezienie nowego źródła

dochodu. Niewątpliwie wymaga to oceny zebranego w sprawie materiału

dowodowego. Niełatwe może też okazać się oszacowanie wysokości szkody. Jeżeli

precyzyjne jej wyliczenie będzie niemożliwe lub znacznie utrudnione, należy

wówczas sięgnąć do wskazań zawartych w art. 322 k.p.c. (por. wyrok SN z 11

kwietnia 2007 r., V KK 227/06, Lex nr 277255).

Natomiast podnoszona w kasacji okoliczność, że wnioskodawca miał

możliwość powrotu do pracy dopiero po prawomocnym zakończeniu postępowania

karnego nie oznacza, że obowiązek odszkodowawczy wynikający z art. 552 § 4

k.p.k., rozciąga się na cały okres toczącego się postępowania po uchyleniu

tymczasowego aresztowania. W tym okresie szkoda związana z utraconym

wynagrodzeniem za pracę stanowi jedynie pośrednie następstwo niewątpliwie

niesłusznego tymczasowego aresztowania, gdyż bezpośrednią przyczyną jej

6

powstania jest czas trwania postępowania karnego, od którego wyniku zależy

możliwość przywrócenia do pracy (art. 66 § 2 k.p.).

Podsumowując, zasadny okazał się zarzut z pkt 2 kasacji, którego istota

sprowadza się do nienależytego rozważenia zarzutu apelacji, co stanowi rażące

naruszenie art. 433 § 2 k.p.k., które mogło mieć istotny wpływ na treść wyroku.

Obraza tego przepisu może polegać nie tylko na pominięciu w ramach kontroli

instancyjnej zarzutu odwoławczego, ale także na rozważeniu go, ale w sposób

niewłaściwy. Miało to miejsce w rozpoznanej sprawie, gdyż brak pogłębionej

analizy kwestii podnoszonej w apelacji doprowadził do wydania orzeczenia, którego

trafność skutecznie została z tego powodu podważona w kasacji. Z tych też

względów wyrok w zaskarżonej części został uchylony a sprawa przekazana

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. W tym postępowaniu Sąd ten

powinien jeszcze raz ocenić zarzut apelacji biorąc pod uwagę przedstawione

powyżej rozważania.

Mając to wszystko na względzie Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.