II CSK 345/13

Sygn. akt II CSK 345/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa E. K.

przeciwko E. Z.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 maja 2014 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 19 grudnia 2012 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od pozwanej na rzecz powoda koszty

postępowania kasacyjnego w kwocie 1.800 (jeden tysiąc

osiemset) złotych;

3. zasądza od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego

na rzecz radcy prawnego B. B. kwotę 1.800 (jeden tysiąc

osiemset) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i

2

usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

pozwanej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

3

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 25 lipca 2012 r. Sąd Okręgowy w S. uchylił wyrok zaoczny

z dnia 14 marca 2011 r. i zasądził od pozwanej E. Z. na rzecz powoda E. K. kwotę

160.000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 5 maja 2011 r. do dnia zapłaty oraz

koszty procesu, oddalając powództwo w pozostałym zakresie. Sąd ten ustalił, że

powód – ojciec pozwanej był najemcą komunalnego lokalu mieszkalnego

położonego w S. przy ul. K. […]. W 2000 r. powód nabył od Gminy S. prawo

odrębnej własności tego lokalu za 8.750 zł wykorzystując bonifikatę przysługującą

długoletnim najemcom, przy czym cenę nabycia sfinansował częściowo z pieniędzy

przekazanych mu przez pozwaną i jej męża. Mieszkanie to było następnie

wynajmowane, a czynsz najmu pobierała pozwana. W dniu 11 kwietnia 2007 r. E. K.

udzielił pozwanej notarialnego pełnomocnictwa upoważniającego córkę do zarządu

i administrowania oraz rozporządzania opisanym wyżej lokalem mieszkalnym, w

tym do jego zbycia za cenę i na warunkach według uznania pozwanej jako

pełnomocnika oraz do odbioru i pokwitowania ceny. W dniu 16 lipca 2007 r. E. Z.

jako pełnomocnik E. K. sprzedała opisany lokal małżonkom D. i B. C. za cenę

160 000 zł. Nie przekazała ojcu tej kwoty. Umową w formie aktu notarialnego z dnia

17 sierpnia 2007 r. pozwana i jej mąż nabyli do majątku wspólnego zabudowaną

nieruchomość rolną położoną w S., składającą się z działek nr 40/3 i 40/1. Cena

nabycia została sfinansowana z pieniędzy powoda uzyskanych w zamian za

sprzedane mieszkanie. E. K. o zakupie nieruchomości w S. i przeznaczeniu na ten

cel kwoty 160 000 zł pochodzącej ze sprzedaży swojego mieszkania dowiedział się

już po jej nabyciu - w październiku 2007 r. W listopadzie 2007 r. zamieszkał z

rodziną pozwanej w tej nieruchomości. Zgodne początkowo relacje powoda i

rodziny pozwanej ( powód pomagał w remoncie budynków) zaczęły się psuć z

uwagi na nadużywaniu alkoholu i agresywne zachowania powoda, a także z uwagi

na pretensje pozwanej i jej męża, że powód nie partycypuje w kosztach utrzymania

i ogrzewania budynków, skutkujące odcięciem dostaw wody, energii elektrycznej

i ciepła do zajmowanego przez powoda budynku. Po pojawieniu się nieporozumień

powód zaczął zgłaszać córce wyraźne żądania zwrotu kwoty 160.000 zł,

ewentualnie nabycia dla niego osobnego lokalu mieszkalnego lub przekazania mu

4

któregoś z dwóch mieszkań pozwanej i jej męża położonych w S. W dniu 5 maja

2010 r. E. K. odwołał pełnomocnictwo notarialne udzielone córce. Powód nadal

mieszka w nieruchomości w S. w złych warunkach bytowych. Na podstawie tych

ustaleń faktycznych Sąd pierwszej instancji uznał, że pozwana E. Z. nie udowodniła

twierdzenia, że powód dokonał darowizny na jej rzecz pieniędzy pochodzących ze

sprzedaży mieszkania. Uznał, że pozwana dopuściła się czynu niedozwolonego

polegającego na przywłaszczeniu pieniędzy ojca i stąd na podstawie art. 415 k.c.

zasądził na rzecz powoda dochodzoną pozwem kwotę.

Apelacja pozwanej wywiedziona od tego orzeczenia została oddalona

wyrokiem Sądu Apelacyjnego, który podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez

Sąd Okręgowy, ale dokonał ich odmiennej oceny prawnej. Sąd Apelacyjny przyjął

bowiem, że pozwana nie udowodniła zawarcia przez strony umowy darowizny

spornej kwoty, natomiast ustalone okoliczności faktyczne wskazują, że strony

łączyła umowa depozytu nieprawidłowego przewidziana w art. 845 k.c. z tym, że

strony nie ustaliły terminu zwrotu przechowywanych przez pozwaną pieniędzy

powoda. Powód zażądał zwrotu 160.000 złotych w czerwcu 2010 roku, tak więc

jego roszczenie nie było przedawnione w dacie złożenia pozwu (12 grudnia 2012

roku).

W skardze kasacyjnej pozwana zarzucając naruszenie prawa materialnego -

art. 845 k.c., art. 888 § 1 k.c. i art. 118 k.c., a także przepisów postępowania, tj. art.

227 k.p.c. i art. 381 oraz art. 382 k.p.c. domagała się uchylenia zaskarżonego

wyroku i zmiany wyroku Sądu pierwszej instancji przez oddalenie powództwa

w całości z uwzględnieniem kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozważenie zasadności skargi kasacyjnej pozwanej rozpocząć należy od

zarzutów sformułowanych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej. Związanie Sądu

Najwyższego ustaleniami faktycznymi Sądu drugiej instancji nie wyłącza bowiem

kontroli zgodności z prawem procesowym postępowania, w którym ustalenia te

zostały dokonane (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2008 r., I CSK

500/07, niepubl.), zaś ocena sformułowanych w skardze zarzutów

materialnoprawnych odnosić się może wyłącznie do stanowiącego podstawę

5

faktyczną zaskarżonego wyroku niewadliwego stanu faktycznego ustalonego przez

Sąd Apelacyjny.

Pozwana zarzuciła w skardze kasacyjnej naruszenie art. 381 k.p.c. przez

nieuwzględnienie przez Sąd drugiej instancji zgłoszonych przez nią w apelacji

wniosków dowodowych, łącząc to uchybienie z zarzutem naruszenia art. 382 k.p.c.

przez oparcie przez Sąd Apelacyjny rozstrzygnięcia na niepełnej podstawie

faktycznej. Tymczasem zarzut naruszenia art. 381 k.p.c. nie poddaje się kontroli

kasacyjnej z uwagi na nie złożenie przez profesjonalnego pełnomocnika

procesowego skarżącej zastrzeżenia z art. 162 k.p.c. do protokołu rozprawy

apelacyjnej w dniu 5 grudnia 2012 roku wobec wydanego przez Sąd drugiej

instancji postanowienia o oddaleniu tych wniosków jako częściowo nieistotnych dla

rozstrzygnięcia sprawy a częściowo spóźnionych. Kontestując zgodność tego

postanowienia z prawem procesowym pełnomocnik skarżącej powinien był wnieść

do protokołu rozprawy zastrzeżenie ze wskazaniem przepisów postępowania,

którym Sąd Apelacyjny uchybił (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada

2013 r. V CSK 544/12, niepubl.). W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko

zgodnie z którym strona nie może skutecznie zarzucać w apelacji lub w skardze

kasacyjnej naruszenia przez sąd pierwszej lub drugiej instancji przepisów

postępowania, polegającego na wydaniu postanowienia, które może być zmienione

lub uchylone stosownie do okoliczności, jeżeli nie zwróciła uwagi sądu na to

uchybienie w toku posiedzenia, a w razie nieobecności - na najbliższym

posiedzeniu, chyba że niezgłoszenie zastrzeżenia nastąpiło bez jej winy (por.

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2005 r., III CZP 55/05, OSNC

2006, nr 9, poz. 144 i z dnia 27 czerwca 2008 r., III CZP 50/08, OSNC 2009, nr 7-8,

poz. 103, wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 14 września 1998 r., I PKN 322/98,

OSNP 1999, nr 20, poz. 641, z dnia 20 sierpnia 2001 r., I PKN 580/00, OSNP 2003,

nr 14, poz. 332, z dnia 30 września 2004 r., IV CK 710/03, niepubl., z dnia 10

grudnia 2004 r., III CK 90/04, niepubl., z dnia 10 sierpnia 2006 r., V CSK 237/06,

niepubl., z dnia 12 stycznia 2007 r., IV CSK 340/06, niepubl., z dnia 15 czerwca

2007 r., II CSK 96/07, niepubl., z dnia 26 lutego 2009 r., IV CSK 409/08, niepubl.

oraz z dnia 3 czerwca 2009 r., IV CSK 96/09, niepubl.).

6

Wbrew zarzutowi skargi nie doszło także do pozbawienia skarżącej

możności obrony jej praw (art.379 punkt 5 k.p.c.) skutkującej nieważnością

postępowania przed sądem drugiej instancji przez brak uprzedzenia stron przez

Sąd Apelacyjny o możliwości przyjęcia przez ten Sąd odmiennej podstawy prawnej

rozstrzygnięcia. W myśl ugruntowanego w orzecznictwie i doktrynie stanowiska

pozbawienie strony możności obrony jej praw ma miejsce wówczas, gdy z powodu

wadliwych czynności procesowych sądu lub strony przeciwnej nie mogła ona brać

i nie brała udziału nie tylko w toku całego postępowania, ale także w jego istotnej

części, przy czym chodzi o całkowite faktyczne pozbawienie możności obrony (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2002 r., II CKN 399/01,

niepubl., postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 1998 r., III CKN 34/98,

niepubl.). W odniesieniu do argumentacji pozwanej należy wskazać, że na

powodzie spoczywa obowiązek sformułowania żądania oraz wskazania faktów

konstruujących jego podstawę faktyczną (art.187 § 1 k.p.c.), natomiast ocena

prawna zgłoszonych faktów należy do sądu, zgodnie z zasada iura novit curia.

Z okoliczności sprawy nie wynika, aby Sąd Apelacyjny orzekł o czym innym i na

podstawie innych okoliczności faktycznych niż podniesione przez powoda, zasądził

bowiem na rzecz powoda należne mu pieniądze pochodzące ze sprzedaży

mieszkania stanowiącego własność powoda w sytuacji, gdy pozwana nie

udowodniła jakichkolwiek przesłanek niweczących to roszczenie. Sąd Apelacyjny

orzekł o obowiązku zapłaty oceniając, że nie oddanie przez pozwaną na wezwanie

powoda wskazanej kwoty stanowiło nienależyte wykonanie zobowiązania. Nie było

natomiast naruszeniem powszechnie obowiązującego porządku prawnego bądź

zasad współżycia społecznego w sposób uzasadniający przypisanie pozwanej

popełnienie czynu niedozwolonego, jak to przyjął Sąd pierwszej instancji. W myśl

zasady da mihi factum dabo tibi ius Sąd uwzględnia roszczenie zgłoszone

w pozwie, jeśli jest ono uzasadnione w świetle wyników postępowania, chociażby

powód nie wskazał podstawy prawnej. Sąd Apelacyjny kwalifikując ustalone przez

Sąd pierwszej instancji fakty, w tym bezsporną okoliczność odmowy przez pozwaną

zwrotu na rzecz ojca pieniędzy pochodzących ze sprzedaży jego mieszkania mimo

jego zdecydowanego żądania, jako podlegające subsumpcji pod normę art. 471

w związku z art. 845 k.c., nie dopuścił się naruszenia tych przepisów, skoro

7

w istocie wskazaną wyżej zasadę należy rozumieć jako powinność wydania przez

sąd orzeczenia czyli realizowanie wymierzania sprawiedliwości (ius), a nie jako

regułę przesądzającą o wyborze właściwej kwalifikacji zdarzenia w ramach ustawy

czyli lex. Pozwana mimo znanych jej wyników postępowania dowodowego przed

Sądem pierwszej instancji oraz treści jego rozstrzygnięcia kontynuowała w apelacji

przyjętą przez siebie linię obrony przed roszczeniem powoda podnosząc, że brak

jest podstaw do zwrotu na rzecz powoda spornej kwoty na jakiejkolwiek podstawie

faktycznej i prawnej wywodzonej czy to z zasad odpowiedzialności deliktowej czy

kontraktowej i podtrzymując, że brak było podstaw do odwołania przez ojca

poczynionej na jej rzecz darowizny spornych pieniędzy. W tej sytuacji przyjęcie

przez Sąd Apelacyjny innej podstawy prawnej odpowiedzialności pozwanej

( kontraktowej a nie deliktowej) nie naruszyło w żadnej mierze jej praw i gwarancji

procesowych oraz pozostawało w istocie bez znaczenia dla jej interesów, skoro

zwalczała ona roszczenie powoda wyłącznie argumentami opartymi na istnieniu

rzekomej umowy darowizny pieniędzy i braku podstaw do jej odwołania na

podstawie art. 898 § 1 k.c.. Nie są także uzasadnione pozostałe sformułowane

w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego. Opierają się one na

konsekwentnym twierdzeniu pozwanej, że powód dokonał darowizny spornej kwoty

na jej rzecz, co pozwana łączy z zarzutem naruszenia art. 888 § 1 k.c. przez jego

nie zastosowanie w sprawie. Tymczasem powtórzyć należy, że zarówno Sąd

Okręgowy, jak i Sąd Apelacyjny dokonały wnikliwej oceny zgormadzonego

w sprawie materiału dowodowego dochodząc do zgodnej konkluzji, że pozwana

nie udowodniła faktu zawarcia przez strony umowy darowizny spornej kwoty.

Zarzuty dotyczące oceny dowodów i prawidłowości ustaleń faktycznych są

niedopuszczalne na etapie postępowania kasacyjnego, a Sąd Najwyższy pozostaje

związany ustaleniami faktycznymi Sądu drugiej instancji, z których jednoznacznie

wynika, że powód nie darował pozwanej kwoty pochodzącej ze sprzedaży jego

mieszkania (art. 3983

§ 3 i art. 39813

§ 2 k.p.c.). Tych ustaleń faktycznych pozwana

nie może aktualnie kwestionować zarzutem naruszenia prawa materialnego, a to

wskazanego wyżej art. 888 § 1 k.c. Jak to już także wyżej akcentowano - Sąd

drugiej instancji może dokonać odmiennej kwalifikacji prawnej ustalonych faktów

i dokonać wyboru adekwatnej podstawy prawnej dochodzonego roszczenia, stąd

8

Sąd Apelacyjny kwalifikując ustalone przez Sąd pierwszej instancji fakty, w tym

bezsporną okoliczność odmowy przez pozwaną zwrotu na rzecz ojca pieniędzy

pochodzących ze sprzedaży jego mieszkania mimo jego zdecydowanego żądania,

jako podlegające subsumcji pod normę art. 471 w związku z art. 845 k.c. nie

dopuścił się naruszenia tych przepisów. W tej sytuacji niezasadny jest także zarzut

naruszenia art. 118 k.c. przez zaniechanie zbadania przez Sąd Apelacyjny

roszczenia powoda pod kątem świadczenia okresowego, albowiem z całą

pewnością dochodzone przez powoda roszczenie nie ma takiego charakteru.

W tym stanie rzeczy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego w odniesieniu do pełnomocnika

pozwanej z urzędu znajduje oparcie w art. art. 223

ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. 2010.10.65 j.t.) oraz § 2 ust. 3 i § 12 ust. 4

pkt 2 w związku z § 6 punkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę

prawnego ustanowionego z urzędu (tekst jedn.: Dz. U. 2013, nr 490 - j.t.).

O kosztach postępowania kasacyjnego na rzecz powoda, który wniósł odpowiedź

na skargę kasacyjną, orzeczono na podstawie art. 98 i art. 99 w związku z art. 108

w związku z art. 39821

k.p.c.