II PK 216/13

Sygn. akt II PK 216/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Krzysztof Staryk

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. O.

przeciwko Zespołowi Szkół Ponadgimnazjalnych […]

o wynagrodzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 maja 2014 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 4 kwietnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2013 r. oddalił

apelację powódki od wyroku Sądu Rejonowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w W. z dnia 20 grudnia 2012 r., którym oddalono powództwo J. O.

skierowane przeciwko Zespołowi Szkół Ponadgimnazjalnych w M. o wynagrodzenie.

Sąd odwoławczy zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji,

zgodnie z którymi powódka jest nauczycielem mianowanym zatrudnionym u strony

2

pozwanej. Pismem z dnia 26 maja 2010 r. zaproponowano jej ograniczenie

wymiaru zatrudnienia do 14,43 godzin tygodniowo w związku ze zmianami

organizacyjnymi powodującymi zmniejszenie liczby oddziałów w szkole, na co

powódka wyraziła zgodę w dniu 28 maja 2010 r. Dyrektor strony pozwanej pismem

z dnia 31 sierpnia 2010 r. przyznał powódce od 1 września 2010 r. zmniejszone

proporcjonalnie do 14/18 etatu wynagrodzenie w kwocie 2177 zł. Kolejne pismo o

braku możliwości zatrudnienia w pełnym wymiarze zajęć powódka otrzymała 13

kwietnia 2011 r. Zaproponowano jej ograniczenie zatrudnienia od 1 września 2011 r.

do 10,08/18 etatu, na co powódka wyraziła zgodę w dniu 15 kwietnia 2011 r.

Pismem z dnia 31 sierpnia 2011 r. dyrektor strony pozwanej przyznał jej w związku

z tym od 1 września 2011 r. zmniejszone proporcjonalnie do 10/18 etatu

wynagrodzenie w kwocie 1663,89 zł.

Sąd drugiej instancji zgodził się też z oceną prawną tego stanu faktycznego,

dokonaną przez Sąd Rejonowy, podnosząc że na podstawie art. 20 ust. 1 ustawy z

dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r., poz.

191) obniżenie wymiaru zatrudnienia nauczycielowi zatrudnionemu na podstawie

mianowania jest możliwe w sytuacji, gdy z powodu częściowej likwidacji szkoły lub

zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub

zmian planu nauczania nie jest możliwe dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym

wymiarze zajęć. Obniżenie wymiaru zatrudnienia wymaga zgody nauczyciela i

wiąże się z proporcjonalnym zmniejszeniem przysługującego mu wynagrodzenia

(art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela). Skoro zatem u strony pozwanej nastąpiło

zdecydowane zmniejszenie liczby oddziałów, nie było także możliwości

uzupełnienia tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć w innej szkole, a

powódka wyraziła zgodę na ograniczenie zatrudnienia, to przyznanie

wynagrodzenia zmniejszonego proporcjonalnie do realizowanego przez nią

obniżonego wymiaru zajęć było zgodne z obowiązującymi przepisami. Tym samym

jej roszczenie o zasądzenie wynagrodzenia będącego różnicą między

przysługującym za pracę w pełnym wymiarze zajęć a wypłacanym w okresach

ograniczenia zatrudnienia nie zasługiwało na uwzględnienie, jak prawidłowo ocenił

Sąd pierwszej instancji.

3

Powódka wywiodła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego,

zarzucając naruszenie:

1. art. 20 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela, przez błędną

wykładnię polegającą na przyjęciu, że nauczyciel mianowany, wyrażając

zgodę na ograniczenie zatrudnienia wyraża jednocześnie zgodę na

proporcjonalne zmniejszenie swojego wynagrodzenia;

2. art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela, przez błędną wykładnię polegającą na

przyjęciu, że nauczycielowi można skutecznie ograniczyć zatrudnienie bez

łącznego występowania obu przesłanek z tego artykułu w dniu ograniczenia

zatrudnienia (brak możliwości zatrudnienia nauczyciela w pełnym wymiarze

zajęć oraz brak istnienia warunków do uzupełnienia tygodniowego

obowiązkowego wymiaru zajęć dydaktycznych w innej szkole), a także braku

konieczności wykazania tych przesłanek nauczycielowi;

3. art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela, przez błędną wykładnię polegającą na

przyjęciu, że ograniczenia zatrudnienia nauczyciela zatrudnionego na

podstawie mianowania automatycznie wiąże się z proporcjonalnym

zmniejszeniem jego wynagrodzenia;

4. art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela, przez błędną wykładnię polegającą na

przyjęciu, że powódka, wyrażając zgodę w trybie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty w

dniu 28 maja 2010 r. na ograniczenie zatrudnienia w roku szkolnym

2010/2011 (rozpoczynającego się w dniu 1 września 2010 r.) i w dniu 15

kwietnia 2011 r. na ograniczenie zatrudnienia w roku szkolnym 2011/1012

(rozpoczynającego się w dniu 1 września 2011 r.) do wysokości bliżej

nieznanego wymiaru zajęć wyraziła jednocześnie zgodę na odpowiednie

zmniejszenie jej przyszłego wynagrodzenia do wysokości bliżej jeszcze

nieznanej (strona powodowa zaprzecza związkowi między faktem wyrażenia

zgody w dniach 28 maja 2010 r. i 15 kwietnia 2011 r. a stosunkowym

zmniejszeniem jej wynagrodzenia „z art. 22 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela”);

5. art. 84 k.p. w związku z art. 91c ust. 1 Karty Nauczyciela, przez jego

niezastosowanie. Sąd Okręgowy przyjął, że powódka wyrażając zgodę w

trybie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela w dniu 28 maja 2010 r. na

ograniczenie zatrudnienia w roku szkolnym 2010/2011 (rozpoczynającego

4

się w dniu 1 września 2010 r.) i w dniu 15 kwietnia 2011 r. na ograniczenie

zatrudnienia w roku szkolnym 2011/1012 (rozpoczynającego się w dniu 1

września 2011 r.) do wysokości bliżej nieznanego wymiaru zajęć wyraziła

jednocześnie zgodę na odpowiednie zmniejszenie jej przyszłego

wynagrodzenia do wysokości bliżej jeszcze nieznanej. Taka argumentacja

Sądu Okręgowego doprowadziła do faktycznego zrzeczenia się przez

powódkę w bliżej nieokreślonej wielkości wynagrodzenia w chwili wyrażenia

zgody w dniach 28 maja 2010 r. i 15 kwietnia 2011 r., co naruszyło art. 84

k.p. w związku z art. 91c ust. 1 Karty Nauczyciela. Sąd nie zastosował tego

przepisu mimo podstaw do uznania, że taka zgoda a priori byłaby

faktycznym zrzeczeniem się części wynagrodzenia za pracę.

Powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego

go wyroku Sądu Rejonowego i orzeczenie co do istoty sprawy przez zasądzenie od

strony pozwanej na rzecz powódki kwoty 25.789,32 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty, a także zasądzenie od strony pozwanej na

rzecz powódki kosztów postępowania kasacyjnego i apelacyjnego, ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od strony pozwanej na rzecz powódki

kosztów postępowania apelacyjnego i kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Alternatywą rozwiązania stosunku pracy na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2

Karty Nauczyciela jest przeniesienie nauczyciela, na jego wniosek, w stan

nieczynny lub - za jego zgodą - ograniczenie zatrudnienia w trybie określonym w

art. 22 ust. 2 tej ustawy. Według powołanego ostatnio przepisu, zasada

ograniczenia zatrudnienia do wymiaru nie niższego niż ½ obowiązkowego wymiaru

zajęć i proporcjonalnego zmniejszenia wynagrodzenia może być stosowana, gdy z

przyczyn, o których mowa w art. 20 ust. 1, nie ma możliwości zatrudniania

nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć oraz nie istnieją warunki do uzupełnienia

tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub

opiekuńczych w innej szkole. Brak zgody nauczyciela na ograniczenie wymiaru

5

zatrudnienia i proporcjonalne zmniejszenie wynagrodzenia aktualizuje

zastosowanie art. 20 Karty. Sama zasada ograniczenia zatrudnienia nauczyciela i

proporcjonalnego zmniejszenia wynagrodzenia, jak zresztą i tryb jej stosowania,

wynika z ust. 1 art. 22 ustawy. Jej istotą jest kompetencja organu prowadzącego

szkołę do nałożenia na nauczyciela obowiązku podjęcia pracy w innej szkole lub

szkołach na tym samym lub - za jego zgodą - na innym stanowisku, w celu

uzupełnienia tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć dydaktycznych,

wychowawczych lub opiekuńczych w wymiarze nie większym niż ½

obowiązkowego wymiaru zajęć. W wypadku niewyrażenia zgody nauczyciel

otrzymuje wynagrodzenie za część obowiązkowego wymiaru zajęć. Przepis art. 22

Karty Nauczyciela nie konstruuje wprost żadnego obowiązku dyrektora szkoły.

Przepis ten adresowany jest bowiem do innego podmiotu - organu prowadzącego

szkołę. Co jednak istotniejsze, nie nakłada on również na organ prowadzący szkołę

żadnego obowiązku, przyznając mu wyłącznie kompetencję do sformułowania

obowiązku nauczyciela mianowanego, który, w razie odmowy jego wykonania

(braku zgody na jego wykonanie), w sposób dorozumiany godzi się na ograniczenie

wynagrodzenia za pracę proporcjonalnie do ilości świadczonej pracy - wymiaru

zajęć. Nadto, w art. 22 ust. 1 i 2 użyty został termin „może”, a nie „powinien” lub

jakaś inna stanowcza forma czasownika (np. nakłada). Oznacza to, że nałożenie

obowiązku zatrudnienia uzupełniającego jest działaniem fakultatywnym. Poza tym,

zgodnie z art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, zatrudnienie uzupełniające na

innym stanowisku i ograniczenie zatrudnienia wymaga zgody nauczyciela. Zgoda

nauczyciela jest warunkiem skuteczności czynności zmieniających jego status

pracowniczy, stanowiąc reakcję na podjętą już przez organ prowadzący szkołę

decyzję dokonania zmiany (nałożenie obowiązku zatrudnienia uzupełniającego). Z

art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela nie wynika więc bezpośrednio obowiązek

dyrektora szkoły podejmowania czynności zmierzających do ustalenia możliwości

uzupełniającego zatrudnienia nauczyciela mianowanego.

Przepis art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela w związku z jej art. 22 ust. 2

nie przewiduje również obowiązku informowania nauczyciela o możliwości (lub

braku możliwości) zatrudnienia uzupełniającego. Nauczyciele są z definicji

kategorią pracowników dobrze wykształconych, wysoko wykwalifikowanych

6

formalnie, z czego wynikać powinno dostateczne rozeznanie co do przysługujących

im praw. Doświadczenie życia społecznego wskazuje, że tak właśnie jest. Trwałość

stosunku pracy nauczycieli mianowanych chroniona jest w sposób szczególny, o

wiele mocniej niż wielu innych grup zawodowych. Gwarantują ją przede wszystkim

taksatywnie wyliczone, skonkretyzowane przyczyny rozwiązania stosunku pracy.

Nie ma więc ani obiektywnej potrzeby, ani uzasadnienia aksjologicznego dla takiej

wykładni przepisów, która rozszerzałaby tę ochronę poprzez mnożenie obowiązków

dyrektora szkoły w fazie poprzedzającej rozwiązanie stosunku pracy z

nauczycielem z przyczyn uniemożliwiających dalsze jego zatrudnienie z powodów

w znacznym stopniu zobiektywizowanych, niezależnych również od pracodawcy.

Przeciwko stanowisku o obowiązku dyrektora szkoły informowania nauczyciela o

potencjalnej możliwości zatrudnienia uzupełniającego przemawiają również, choć

najmniej ważące dla wyrażonego tu poglądu, względy organizacyjne. Do

zasadniczych obowiązków dyrektora szkoły należy prawidłowe nią kierowanie. Jest

on nie tylko przełożonym służbowym wszystkich jej pracowników, ale też

opiekunem uczniów (art. 7 ust. 1 Karty Nauczyciela). Ponosi odpowiedzialność

przede wszystkim za dydaktyczny i wychowawczy poziom szkoły. Obowiązki

dyrektora powinny więc być podporządkowane realizacji przez szkołę oraz

zatrudnionych w niej nauczycieli zadań dydaktycznych i opiekuńczo -

wychowawczych, które są zasadniczym celem tworzenia i funkcjonowania tych

placówek oświatowych.

W konkluzji należy stwierdzić, że do trybu rozwiązania stosunku pracy na

podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela nie należy zasięgnięcie przez

dyrektora szkoły informacji co do możliwości uzupełniającego zatrudnienia

nauczyciela mianowanego w innej szkole lub innych szkołach prowadzonych przez

ten sam organ. Dyrektor szkoły nie ma obowiązku ustalania możliwości

uzupełniającego zatrudnienia nauczyciela. Przepisy prawa pracy nie nakładają też

na dyrektora szkoły obowiązku informowania nauczyciela mianowanego o

możliwości zatrudnienia uzupełniającego. Do trybu postępowania z art. 20 Karty

Nauczyciela nie należy również kompetencja organu prowadzącego szkołę,

polegająca na możliwości nałożenia na nauczyciela (któremu zatrudniająca szkoła

nie może zapewnić dalszego zatrudnienia w pełnym wymiarze zajęć) obowiązku

7

podjęcia pracy w innej szkole lub szkołach i na tym samym stanowisku lub - za jego

zgodą - na innym stanowisku, w celu uzupełniania obowiązkowego wymiaru zajęć,

w wymiarze nie większym niż ½ obowiązkowego wymiaru zajęć dlatego, że

zawierający przytoczoną treść art. 22 ust. 1 Karty Nauczyciela nie ma charakteru

roszczeniowego wobec organu prowadzącego szkołę, ani tym bardziej wobec

dyrektora szkoły proponującego mu zatrudnienie w ograniczonym wymiarze zajęć

za proporcjonalnie zmniejszonym wynagrodzeniem, który ponadto nie jest

adresatem wymienionej regulacji prawnej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia:

8 grudnia 2005 r., I PK 94/05, OSNP 2006, nr 21-22, poz. 320 i 26 marca 2013 r.,

III PK 37/12, niepublikowany).

Z tych względów nie podstaw do uwzględnienia tych zarzutów skarżącej

odnoszących się do naruszenia art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela, z których wynika,

że nie jest możliwe ograniczenie zatrudnienia nauczyciela mianowanego w trybie

tego przepisu bez wystąpienia przesłanki braku warunków do uzupełnienia

tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć w innej szkole, o czym powinien być

poinformowany nauczyciel, niezależnie od tego, że według ustaleń faktycznych

poczynionych w sprawie, nie było takiej możliwości uzupełniającego zatrudnienia

powódki.

Niezasadne są także pozostałe zarzuty skarżącej dotyczące naruszenia

art. 20 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela i art. 22 ust. 2 tej

Karty, sprowadzające się do zanegowania stanowiska Sądu drugiej instancji, że

wyrażenie przez nauczyciela zgody na ograniczenie zatrudnienia jest jednocześnie

wyrażeniem zgody na zmniejszenie wynagrodzenia proporcjonalnie do

proponowanego wymiaru zajęć.

Skład orzekający podziela dominujące w judykaturze Sądu Najwyższego

stanowisko o całościowej i zupełnej regulacji art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela,

który w razie częściowej likwidacji szkoły albo zmian organizacyjnych

powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania

uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć

uprawnia dyrektora szkoły do rozwiązania z nauczycielem stosunku pracy lub, na

jego wniosek, do przeniesienia go w stan nieczynny, chyba że mianowany

nauczyciel wyrazi zgodę na ograniczenie zatrudnienia do wymiaru nie niższego niż

8

½ obowiązkowego wymiaru zajęć za proporcjonalnie zmniejszonym

wynagrodzeniem (art. 22 ust. 2 tej ustawy). Wobec wyczerpująco uregulowanego

trybu postępowania w okolicznościach wymienionych w art. 20 Karty Nauczyciela,

które wymuszają redukcje lub ograniczenie rozmiarów dalszego zatrudnienia

nauczycieli, do rozwiązania lub zmian nauczycielskich stosunków pracy nie mają

posiłkowego zastosowania przepisy Kodeksu pracy o trybie postępowania i

sposobach rozwiązywania lub modyfikacji umów o pracę (a contrario do art. 91c ust.

1 tej ustawy). Dlatego w razie zmian organizacyjnych lub zmian planu nauczania

uniemożliwiających dalsze zatrudnienie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć nie

stosuje się trybu wypowiedzenia zmieniającego z art. 42 k.p. ze względu na

szczególny i odrębnie wyczerpująco (zupełnie) uregulowany tryb postępowania w

art. 20 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela.

Nauczyciel, który wyrazi zgodę na ograniczenie zatrudnienia do wymiaru nie

niższego niż ½ obowiązkowego wymiaru zajęć, w istocie rzeczy przystaje (godzi się)

na porozumienie zmieniające nauczycielski stosunek pracy w trybie art. 20 ust. 1

pkt 2 w związku z art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela. Treścią tego porozumienia jest w

sposób oczywisty zarówno ograniczenie zatrudnienia, jak i proporcjonalne

zmniejszenie wynagrodzenia, co nie tylko wynika wprost z art. 22 ust. 2 Karty

Nauczyciela, stanowiącego o zasadzie „ograniczenia zatrudnienia nauczyciela

zatrudnionego na podstawie mianowania do wymiaru nie niższego niż ½

obowiązkowego wymiaru zajęć i proporcjonalnego zmniejszenia wynagrodzenia”,

ale i pozostaje w zgodzie z tą zasadą prawa pracy, że wynagrodzenie przysługuje

za pracę wykonaną, a za czas niewykonywania pracy pracownik zachowuje prawo

do wynagrodzenia tylko wówczas, gdy przepisy prawa pracy tak stanowią (art. 80

k.p.). Żadne przepisy prawa pracy nie przewidują zaś, ażeby nauczycielowi, który

za swoją zgodą wykonuje pracę w ograniczonym wymiarze zajęć, przysługiwało

wynagrodzenie za pracę w pełnym wymiarze zajęć, której faktycznie nie świadczy

(por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 2013 r., III PK 37/12,

niepublikowany).

Nie ma też możliwości stwierdzenia, że nauczyciel wyrażający zgodę na

ograniczenie wymiaru zatrudnienia do określonego w piśmie dyrektora szkoły

faktycznie zrzeka się „w bliżej nieokreślonej wysokości wynagrodzenia”, co miałoby

9

naruszać art. 84 k.p. w związku z art. 91c ust. 1 Karty Nauczyciela. Nauczyciel,

wyrażając zgodę na ograniczenie zatrudnienia do konkretnego wymiaru zajęć,

zgadza się bowiem na proporcjonalne do tego wymiaru etatu zmniejszenie

wynagrodzenia, co wyraża się konkretnym ułamkiem, przekładając się na określoną

wysokość wynagrodzenia po przeprowadzeniu bardzo prostej operacji

arytmetycznej.

Z tych względów Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw do uwzględnienia

skargi kasacyjnej powódki, wobec czego orzekł jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).