II UK 460/13

Sygn. akt II UK 460/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Staryk

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku M. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G.

o prawo do emerytury pomostowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 maja 2014 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 maja 2013 r.

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 28 maja 2013 r., Sąd Apelacyjny, w sprawie z wniosku M.

B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddziałowi w G. o prawo do

emerytury pomostowej, oddalił apelację pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego

– Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. z dnia 26 września 2012 r., którym

2

zmieniono – uwzględniając odwołanie wnioskodawcy - decyzję organu rentowego z

dnia 8 lutego 2012 r., przyznając odwołującemu się prawo do emerytury

pomostowej od dnia 1 grudnia 2011 r. w oparciu o art. 8 pkt 2 i art. 49 ustawy z dnia

19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze zm.).

Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca (urodzony 9 listopada 1956 r.), w

dniu 27 grudnia 2011 r., złożył wniosek o przyznanie emerytury pomostowej,

legitymując się okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym 31 lat, 10

miesięcy i 2 dni. Organ rentowy odmówił wnioskodawcy ustalenia prawa do

świadczenia, wskazując, że nie udokumentował on wykonywania co najmniej 10 lat

pracy w warunkach szczególnych, a jedynie 8 lat, 9 miesięcy i 26 dni. Organ

rentowy nie zaliczył do pracy w warunkach szczególnych okresów pracy zawartych

za pośrednictwem M. A. G. spółka z o.o. w G. u armatorów zagranicznych w

okresach: od dnia 31 sierpnia 1982 r. do dnia 11 września 1983 r. oraz od dnia 9

listopada 1985 r. do dnia 15 listopada 1986 r. na stanowisku mechanika chłodni.

Według zaświadczenia, wnioskodawca stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

wykonywał pracę na statkach morskich jako pracownik wpisany na listę członków

załogi statków morskich u armatora zagranicznego. W powyższych okresach z

tytułu zatrudnienia za ubezpieczonego odprowadzano składki na ubezpieczenia

społeczne. W ocenie organu rentowego, brak możliwości zaliczenia,

przypadających przed dniem 1 stycznia 2009 r. okresów pracy polskiego marynarza

u armatora zagranicznego, do której został skierowany przez firmę, nie będącą jego

bezpośrednim pracodawcą, jeśli marynarz nie był związany stosunkiem pracy z

firmą kierującą go do pracy za granicą. Firmy tej nie można również uznać za

płatnika składek, o których mowa w art. 2 pkt 2 ustawy o emeryturach

pomostowych oraz, w związku z tym, za podmiot uprawniony do wystawiania

zaświadczeń na podstawie art. 51 tej ustawy. Ponadto w ocenie organu rentowego,

z zaświadczeń przedstawionych przez wnioskodawcę nie wynika, by w trakcie

kontraktów, był on zatrudniony jako rybak morski.

Sąd Okręgowy uznał, że brak podstaw do różnicowania sytuacji prawnej

pracowników tylko ze względu na miejsce świadczenia pracy, a skoro

przeprowadzone w sprawie postępowanie dowodowe, potwierdziło że okresami

zatrudnienia wnioskodawcy wykonywanymi w szczególnych warunkach były także

3

okresy pracy od dnia 31 sierpnia 1982 r. do dnia 11 września 1983 r. oraz od dnia

9 listopada 1985 r. do dnia 15 listopada 1986 r., które - wraz z okresem uznanym

przez organ rentowy - przekraczają wymagane 10 lat pracy w szczególnych

warunkach, został spełniony warunek konieczny do przyznania dochodzonego

świadczenia. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, wnioskodawca we wskazanych

okresach zatrudnienia, stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał prace

wymienione w punkcie 22 załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych -

prace rybaków morskich. Fakt ten potwierdzają dowody w postaci umów zawartych

za pośrednictwem MAG Sp. z o. o. w G., umowy o pracę, oraz zaświadczenie MAG

Sp. z o. o. w G. z dnia 1 czerwca 2012 r. Sąd podkreślił także, że organ rentowy

uwzględnił do pracy wykonywanej w warunkach szczególnych okres zatrudnienia

wnioskodawcy w „D.” S.A. w G. od dnia 22 października 1976 r. do dnia 14

listopada 1991 r. (z wyłączeniem okresów urlopu bezpłatnego), na podstawie

zaświadczenia (z dnia 28 grudnia 2011 r.), z którego wynikało że ubezpieczony w

tym okresie wykonywał pracę w charakterze rybaka morskiego na stanowiskach

asystenta mechanika chłodni i maszynisty chłodni odpowiadające przepisom

ustawy o emeryturach pomostowych - załącznik nr 1 pkt 22. W ocenie Sądu

pierwszej instancji, w wymienionych okresach wnioskodawca wykonywał te same

obowiązki, będąc zatrudnionym w „D.”, nie jest więc zrozumiałe nieuwzględnienie

tych okresów do okresów pracy wykonywanej w warunkach szczególnych.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację organu rentowego, wskazując w

uzasadnieniu, że skoro art. 2 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych, definiuje

pojęcie płatnika składek na Fundusz Emerytur Pomostowych na potrzeby ich

poboru, a obowiązek składkowy powstał od dnia 1 stycznia 2009 r., to błędne jest

stanowisko organu rentowego, iż przepis ten ma zastosowanie do kwalifikacji pracy

w warunkach szczególnych przypadającej przed dniem 1 stycznia 2009 r. W ocenie

Sądu, wbrew stanowisku apelującego, nie zachodziły również przesłanki do

kwestionowania pracowniczego charakteru zatrudnienia wnioskodawcy w spornych

okresach, podzielając w pełni stanowisko Sądu Najwyższego, zgodnie z którym

zaliczenie do okresu pracy w szczególnych warunkach, okresów wykonywania

pracy za granicą u zagranicznych pracodawców prac wymienionych w wykazach

stanowiących załączniki do ustawy o emeryturach pomostowych, zależy od uznania

4

tych okresów za okresy składkowe (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 marca

2003 r. II UK 196/02, OSNP 2004 nr 8, poz. 144 oraz z dnia 1 czerwca 2010 r.,

II UK 5/10, niepublikowany). Sąd drugiej instancji wskazał również, że z treści

zaświadczenia z dnia 11 kwietnia 2012 r. wynikało, że wnioskodawca zatrudniony

za pośrednictwem M.A. w G. (od dnia 1 listopada 1991 r. M.A. G. Sp. z o. o.) u

armatorów zagranicznych w systemie kontraktowym w okresach: od dnia 31

sierpnia 1982 r. do dnia 11 września 1983 r. na statku w/v „A.” na stanowisku

mechanika chłodni, od dnia 30 marca 1984 r. do dnia 1 czerwca 1984 r. na statku

m/v „D.” na stanowisku marynarza i od dnia 9 listopada 1985 r. do dnia 15 listopada

1986 r. na statku m/v „A. K.” na stanowisku mechanika chłodni, stale i w pełnym

wymiarze czasu wykonywał prace w szczególnych warunkach na statkach morskich

w żegludze międzynarodowej - jako pracownik wpisany na listę członków załóg tych

statków, a zatem pracę wymienioną w poz. 4, działu VIII, wykazu A, stanowiącego

załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) oraz zgodnie z wykazem

stanowiącym załącznik do zarządzenia nr 24 Ministra - Kierownika Urzędu

Gospodarki Morskiej z dnia 15 sierpnia 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w

szczególnych warunkach w zakładach pracy resortu gospodarki morskiej (Dz.Urz.

Urzędu Gospodarki Morskiej nr 3, poz. 26, zwanego dalej zarządzeniem).

Jednocześnie prace na statkach żeglugi morskiej figurują pod pkt 23 wykazu prac w

szczególnych warunkach, stanowiącego załącznik nr 1 do ustawy o emeryturach

pomostowych. Natomiast w zaświadczeniu z dnia 1 czerwca 2012 r. dotyczącym

tych samych okresów zatrudnienia wnioskodawcy, M. A. G. Sp. z o.o. wskazała, że

wnioskodawca był zatrudniony za pośrednictwem MAG w G. u armatorów

zagranicznych w systemie kontraktowym i wykonywał stale i w pełnym wymiarze

czasu pracy pracę w szczególnych warunkach jako pracownik wpisany na listę

członków załogi statków w okresach od dnia 31 sierpnia 1982 r. do dnia 11

września 1983 r. na statku „A.” i od dnia 9 listopada 1985 r. do dnia 15 listopada

1986 r. na statku „A. K.” w charakterze mechanika chłodni jako rybak morski,

wymienioną w poz. 4, działu IV, wykazu B, stanowiącego załącznik do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Natomiast okres

5

zatrudnienia za pośrednictwem MAG w G. od dnia 30 marca 1984 r. do dnia 1

czerwca 1984 r. na statku handlowym „D.” w charakterze marynarza, określono

jako wykonywaną stale i w pełnym wymiarze czasu pracę w szczególnych

warunkach, wskazaną w rozporządzeniu w sprawie wieku emerytalnego w pkt 4,

działu VIII, wykazu A, co odpowiada pracy w szczególnych warunkach wymienionej

w pkt 23 załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych. Sąd Apelacyjny

uznał także, że wnioskodawca zaliczał się do grupy pracowników mechanicznych i

nie brał czynnego udziału w łowieniu ryb. Wykonywał prace mechaniczne związane

z procesem zamrażania ryb, polegające na obsłudze i konserwacji urządzeń

chłodniczych. Pracując w tych okresach u pracodawców zagranicznych pracował

na takich samych statkach-przetwórniach jak w Przedsiębiorstwie Połowów

Przetwórstwa i Handlu „D.” w G., wykonując takie same czynności. Wobec

powyższego Sąd drugiej instancji uznał, że wnioskodawca wykonywał w tych

okresach pracę na stanowiskach w dziale służby mechanicznej, które nie stanowią

pracy na stanowisku rybaka morskiego, lecz podlegają zakwalifikowaniu do prac

rybaków morskich, powołując się w tej mierze na wyrok Sądu Najwyższego z dnia

26 maja 2011 r. w sprawie II UK 356/10 (niepublikowany). Zdaniem Sądu

wnioskodawca wykonywał we wskazanych okresach prace rybaków morskich,

wobec czego świadczył pracę w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 3 ust. 1

ustawy o emeryturach pomostowych (poz. 22 wykazu prac w szczególnych

warunkach, stanowiącego załącznik nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych).

Tym samym łączny okres pracy wnioskodawcy, o której mowa w poz. 22 wykazu

prac w szczególnych warunkach na dzień 1 stycznia 2009 r. wyniósł 10 lat, 10

miesięcy i 15 dni, a zatem więcej niż wymagany okres co najmniej 10 lat,

wynikający z art. 8 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku, zaskarżając go w całości,

pełnomocnik organu rentowego zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego

- art. 49 w związku z art. 4 pkt 1-5 i 7 oraz art. 8 ustawy o emeryturach

pomostowych poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że wnioskodawca spełnił

wymóg wykazania 10 lat pracy w warunkach szczególnych na stanowisku rybaka

morskiego, uwzględniając okresy pracy wykonywanej za pośrednictwem M. A. G. u

armatorów zagranicznych jako mechanik chłodni oraz art. 51 w związku art. 2 pkt 2

6

i pkt 3 oraz art. 3 i art.15 ustawy o emeryturach pomostowych poprzez

uwzględnienie okresów pracy wykonywanej za pośrednictwem M. A. G. u

armatorów zagranicznych jako pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu

przepisów ustawy o emeryturach pomostowych. Wskazał także na naruszenie

przepisów prawa procesowego – art. 233 k.p.c. poprzez dokonanie błędnej oceny

dowodów w zakresie wykazania przez wnioskodawcę okresu pracy w szczególnych

warunkach i pominięcie przy ocenie charakteru pracy wnioskodawcy, wykazu B

dział IV poz. 4 zarządzenia nr 24 Ministra - Kierownika Urzędu Gospodarki Morskiej

z dnia 15 sierpnia 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych

warunkach w zakładach pracy resortu gospodarki morskiej. Pełnomocnik organu

rentowego wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania, ewentualnie zmianę zaskarżonego wyroku i

rozstrzygnięcie co do istoty sprawy, wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, pełnomocnik wnioskodawcy wniósł o

oddalenie skargi kasacyjnej wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania, w tym

kosztach zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach skargi kasacyjnej (jej podstaw) i jest związany ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera

zarzutu naruszenia przepisów postępowania (bądź jeżeli taki zarzut okaże się

niezasadny). Wobec tego, że w skardze kasacyjnej podniesiono zarzut naruszenia

przepisu postępowania - art. 233 k.p.c., trzeba zauważyć, że zgodnie z art. 3983

§ 3

k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów

lub oceny dowodów. Oznacza to jednoznaczne określenie funkcji Sądu

Najwyższego jako sądu prawa, który rozpoznając skargę kasacyjną, w granicach jej

podstaw, jest związany z mocy art. 39813

§ 2 k.p.c. ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Wyłączenie w art. 3983

§ 3

k.p.c. z podstaw skargi kasacyjnej zarzutów dotyczących oceny dowodów pozbawia

skarżącego możliwości powoływania się na zarzut naruszenia zasady swobodnej

7

oceny dowodów wskazany w art. 233 k.p.c. W tej części skarga kasacyjna

wnioskodawcy nie została więc oparta na ustawowej podstawie (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 24 lutego 2006 r., II CSK 136/05, niepublikowany).

Niemniej jednak zasadny okazał się podniesiony w ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej zarzut naruszenia art. 49 w związku z art. 4 pkt 1-5 i 7 oraz

art. 8 ustawy o emeryturach pomostowych w związku z pkt 22 załącznika do tej

ustawy.

Rozważania w tej kwestii wypada rozpocząć od przypomnienia, że emerytury

pomostowe, zostały wprowadzone do systemu ubezpieczeń społecznych przez

ustawę z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych, która weszła w

życie w dniu 1 stycznia 2009 r. i dotyczą ubezpieczonych zatrudnionych w

szczególnych warunkach i szczególnym charakterze (urodzonych po dniu 31

grudnia 1948 r.). Zastąpiły one emerytury w niższym wieku przyznawane na

podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS pracownikom zatrudnionym w

szczególnych warunkach pracy lub w szczególnym charakterze, ograniczając, w

stosunku do wcześniejszej regulacji, krąg osób uprawnionych do tego świadczenia.

W art. 3 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych wskazuje się, że prace w

szczególnych warunkach to prace związane z czynnikami ryzyka, mogące z

wiekiem z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwale uszkodzenie zdrowia,

wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowanych

siłami natury lub procesami technologicznymi, stawiające przed pracownikami -

mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i medycznej -

wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w wyniku procesu

starzenia się jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego, w stopniu

utrudniającym ich pracę na dotychczasowym stanowisku. Wykaz tych prac określa

załącznik nr 1 do ustawy. Z kolei definicję prac o szczególnym charakterze zawiera

art. 3 ust. 3 ustawy, pojęciem tym obejmując prace wymagające szczególnej

odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość

należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w

tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku

emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z

procesem starzenia się. Wykaz prac o szczególnym charakterze określa załącznik

8

nr 2 do ustawy. Jak przyjmuje się w orzecznictwie (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 13 marca 2012 r., II UK 164/11, OSNP 2013 nr 5-6, poz. 62), wykaz prac

określonych w art. 3 ust. 1 i 3 jest zamknięty i nie podlega uzupełnieniu, co

oznacza, że cech pracy „o szczególnym charakterze” lub „w szczególnych

warunkach” nie mogą posiadać inne prace, choćby sposób ich wykonywania i ich

jakość mogła obniżyć się z wiekiem.

Warunkiem skutecznego ubiegania się o emeryturę pomostową w świetle

art. 4 i 49 ustawy, jest legitymowanie się określonym stażem pracy w warunkach

szczególnych lub w szczególnym charakterze (w rozumieniu ustawy o emeryturach

pomostowych lub dotychczasowych przepisów) oraz kontynuowanie pracy w tych

warunkach po wejściu w życie ustawy, a więc po 1 stycznia 2009 r. W przypadku,

gdy osoba ubiegająca się o to świadczenie nie kontynuuje pracy w warunkach

szczególnych lub szczególnym charakterze i legitymuje się w związku z tym jedynie

stażem pracy „szczególnej” według poprzednio obowiązujących przepisów, może

nabyć prawo do „nowego” świadczenia jedynie wówczas, gdy dotychczasowy staż

pracy (okres prac) można kwalifikować jako prace w warunkach szczególnych w

rozumieniu dziś obowiązujących przepisów (art. 3 ust. 1 ustawy) lub o szczególnym

charakterze (art. 3 ust. 3 ustawy). Jednocześnie w ust. 7 art. 3 ustawy o

emeryturach pomostowych wskazano, że za pracowników wykonujących prace w

szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze uważa się również osoby

wykonujące przed dniem wejścia w życie ustawy (a więc przed 1 stycznia 2009 r.)

prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art.

3 ust. 1 i 3 ustawy lub art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Zgodnie z art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych, prawo do tego świadczenia

przysługuje pracownikowi, który urodził się po 31 grudnia 1948 r.; ma okres pracy w

szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wynoszący co najmniej 15

lat; osiągnął wiek wynoszący co najmniej 55 lat dla kobiet i co najmniej 60 lat dla

mężczyzn; ma okres składkowy i nieskładkowy, ustalony na zasadach określonych

w art. 5 - 9 i art. 11 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo-

łecznych, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla

mężczyzn; przed 1 stycznia 1999 r. wykonywał prace w szczególnych warunkach

lub prace w szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o

9

emeryturach pomostowych lub art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; po 31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w

szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1

i 3 ustawy o emeryturach pomostowych; nastąpiło z nim rozwiązanie stosunku

pracy. Ustawa o emeryturach pomostowych dopuściła odstępstwa od przesłanki

wymienionej w jej art. 4 pkt 6, wskazując w art. 49, że prawo do emerytury

pomostowej przysługuje również osobie, która po dniu 31 grudnia 2008 r. nie

wykonywała pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w

rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3, spełniła warunki określone w art. 4 pkt 1- 5 i 7 i art. 5-12,

oraz w dniu wejścia w życie ustawy miała wymagany w przepisach, o których mowa

w pkt 2, okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w

rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3.

Z brzmienia art. 49 pkt 3 ustawy pomostowej jasno wynika, że w przypadku

osób, które nie spełniają wymogu określonego w art. 4 pkt 6 ustawy, do okresów

pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze uprawniających

do emerytury pomostowej, uwzględnia się jedynie okres pracy w szczególnych

warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3, z

wyłączeniem okresów pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze w rozumieniu art. 32 i art. 33 ustawy emeryturach i rentach z FUS.

Dalsze warunki prawa do emerytury pomostowej określają art. 5-12 omawianej

ustawy, odnoszące się do pracowników wykonujących prace w szczególnych

warunkach lub szczególnym charakterze, wymienionych w tych przepisach. I tak w

art. 8, mającym zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, prawo do emerytury

pomostowej przysługuje pracownikowi wykonującemu przez okres co najmniej 10

lat prace w szczególnych warunkach, wymienione w punkcie 20, 22 i 32 załącznika

nr 1 do ustawy, który spełnia warunki określone w art. 4 pkt 1 oraz 4 - 7 oraz

ukończył 55 lat życia w przypadku mężczyzny. W punkcie 22 załącznika nr 1

zostały wymienione prace rybaków morskich. W ustalonym stanie faktycznym

sprawy, wnioskodawca, mający ukończone 55 lat życia, niespornie spełniał

przesłanki o jakich mowa w art. 4 pkt 1, 4, 5 i 7 ustawy o emeryturach

pomostowych. Kwestia oceny spełnienia przez niego warunku określonego w art. 8

pkt 2 w związku z art. 49 tej ustawy wymagała natomiast dokonania wykładni

10

pojęcia prac rybaków morskich, użytego w punkcie 22 załącznika nr 1, a w

szczególności rozważenia, czy rozciąga się ono również na pracę mechanika

chłodni, którą to pracę wykonywał wnioskodawca we wskazanych wyżej okresach.

Z zaświadczenia z dnia 11 kwietnia 2012 r. wynika, że wnioskodawca zatrudniony

za pośrednictwem M. A. w G. (od dnia 1 listopada 1991 r. M. A. G. Sp. z o. o.) u

armatorów zagranicznych w systemie kontraktowym w okresach: od dnia 31

sierpnia 1982 r. do dnia 11 września 1983 r. na stanowisku mechanika chłodni, od

dnia 30 marca 1984 r. do dnia 1 czerwca 1984 r. na stanowisku marynarza i od

dnia 9 listopada 1985 r. do dnia 15 listopada 1986 r. na stanowisku mechanika

chłodni, stale i w pełnym wymiarze czasu wykonywał prace w szczególnych

warunkach na statkach morskich w żegludze międzynarodowej - jako pracownik

wpisany na listę członków załóg tych statków, a zatem pracę wymienioną w poz. 4,

działu VIII, wykazu A, stanowiącego załącznik do rozporządzenia w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) oraz zgodnie z wykazem

stanowiącym załącznik do zarządzenia z dnia 15 sierpnia 1983 r. w sprawie prac

wykonywanych w szczególnych warunkach w zakładach pracy resortu gospodarki

morskiej. Prace na statkach żeglugi morskiej są wymienione w pkt 23 wykazu prac

w szczególnych warunkach, stanowiącego załącznik nr 1 do ustawy o emeryturach

pomostowych. Natomiast w zaświadczeniu z dnia 1 czerwca 2012 r., dotyczącym

tych samych okresów zatrudnienia wnioskodawcy, M. A. G. Sp. z o.o. wskazała, że

był on zatrudniony za pośrednictwem MAG w G. u armatorów zagranicznych w

systemie kontraktowym i wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, pracę

w szczególnych warunkach jako pracownik wpisany na listę członków załogi

statków w okresach od dnia 31 sierpnia 1982 r. do dnia 11 września 1983 r. i od

dnia 9 listopada 1985 r. do dnia 15 listopada 1986 r. w charakterze mechanika

chłodni jako rybak morski, wymienioną w poz. 4, działu IV, wykazu B, stanowiącego

załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Natomiast

okres zatrudnienia za pośrednictwem MAG w G. od dnia 30 marca 1984 r. do dnia

1 czerwca 1984 r. w charakterze marynarza, określono jako wykonywaną stale i w

pełnym wymiarze czasu pracę w szczególnych warunkach, wskazaną w

rozporządzeniu w sprawie wieku emerytalnego w pkt 4, działu VIII, wykazu A, co

11

odpowiada pracy w szczególnych warunkach wymienionej w pkt 23 załącznika nr 1

do ustawy o emeryturach pomostowych. Według niezakwestionowanych ustaleń

faktycznych, wnioskodawca zaliczał się do grupy pracowników mechanicznych i nie

brał czynnego udziału w łowieniu ryb. Wykonywał prace mechaniczne związane z

procesem zamrażania ryb, polegające na obsłudze i konserwacji urządzeń

chłodniczych. Sąd drugiej instancji uznał, że chociaż wnioskodawca wykonywał w

tych okresach pracę na stanowiskach w dziale służby mechanicznej, które nie

stanowią pracy na stanowisku rybaka morskiego, to podlegają one

zakwalifikowaniu do prac rybaków morskich, wobec czego wnioskodawca świadczył

pracę w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 3 ust. 1 ustawy o emeryturach

pomostowych (poz. 22 wykazu prac w szczególnych warunkach).

Ustawa o emeryturach pomostowych nie zawiera definicji prac rybaków

morskich. Jednak, mając na uwadze konieczność ustalenia zakresu pojęcia pracy

rybaka morskiego, w wypadku kwalifikacji pracy wykonywanej w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, jeżeli zachodzą wątpliwości co do

charakteru wykonywanej pracy, konieczne jest posłużenie się resortowym wykazem

stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach, tym

bardziej gdy dany rodzaj prac został wymieniony w obu wykazach załącznika do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze. W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, że

wykazy resortowe mają charakter informacyjny, techniczno-porządkujący i

uściślający, w szczególności wówczas, gdy w wykazie stanowiącym załącznik do

rozporządzenia nie wymienia się określonych stanowisk, lecz operuje się pojęciem

ogólnym (por. np. wyroki z dnia 21 kwietnia 2004 r., II UK 337/03, OSNP 2004 nr

22, poz. 392; z dnia 20 października 2005 r., I UK 41/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz.

306; z dnia 25 lutego 2009 r., II UK 227/08, LEX nr 736740; z dnia 25 lutego

2010 r., II UK 218/09, LEX nr 590247; z dnia 24 listopada 2010 r., I UK 128/10, LEX

nr 707405). Tym bardziej posłużenie się resortowym wykazem stanowisk jest

uzasadnione, gdy dany rodzaj prac został wymieniony w obu wykazach załącznika

do rozporządzenia jedynie ogólnie, bez wskazania jakiegokolwiek kryterium

zakwalifikowania go do jednego z wykazów, jak to ma miejsce w przypadku prac

12

rybaków morskich, wymienionych zarówno w wykazie A (dział VIII, poz. 9) jak i w

wykazie B (dział IV, poz. 4) – por. stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w

wyrokach z dnia 26 maja 2011 r., II UK 356/10 (niepublikowany) oraz z dnia 11

czerwca 2013 r., II UK 377/12 (niepublikowany).

Za rozważaniami zawartymi w ostatnio przywołanych judykatach, warto

powtórzyć, że z takiego określenia prac nie może wynikać, iż chodzi o takie same

stanowiska pracy u tych samych pracodawców, gdyż rozróżniając przesłanki

uprawniające do nabycia emerytury w wieku obniżonym prawodawca kierował się

niewątpliwie stopniem uciążliwości i szkodliwości prac w szczególnych warunkach.

Wynika to jednoznacznie z odmiennego określenia warunków uprawniających do

nabycia wcześniejszej emerytury w zależności od tego, czy praca wykonywana w

szczególnych warunkach mieściła się w wykazie A, czy też w wykazie B załącznika

do rozporządzenia, co było spowodowane różną oceną szkodliwości dla zdrowia

oraz stopnia uciążliwości prac wymienionych w każdym z tych wykazów. W

przypadku prac rybaków morskich, dla ustalenia, jakiego rodzaju prace

ustawodawca zaliczył do poszczególnych wykazów, konieczne jest posłużenie się

resortowymi wykazami stanowisk. Odwołując się zatem do treści zarządzenia nr 24

Ministra - Kierownika Urzędu Gospodarki Morskiej z dnia 15 sierpnia 1983 r. w

sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach w zakładach pracy resortu

gospodarki morskiej (Dz. Urz. Urzędu Gospodarki Morskiej nr 3, poz. 26), w tym do

jego załącznika zawierającego szczegółowe wykazy prac w szczególnych

warunkach, zauważyć należy, że za prace rybaków morskich zaliczone do wykazu

A załącznika do zarządzenia uznane zostały prace wykonywane na wszystkich

stanowiskach zajmowanych przez pracowników wpisanych na listę członków załogi

statku, niezależnie od zatrudniającego ich podmiotu (wykaz A, dział VIII, poz. 9, pkt

1 zarządzenia), natomiast za prace rybaków morskich wymienione w wykazie B

załącznika do rozporządzenia uznane zostały prace wykonywane nie tylko w

określonych podmiotach, ale również wyłącznie na stanowiskach wymienionych w

wykazie B, dziale IV, poz. 4 pkt 1-19 zarządzenia. Najogólniej ujmując, do wykazu

B zostały zaliczone prace rybaków morskich w służbie pokładowej, a do wykazu A

prace rybaków morskich w służbie mechanicznej, zgodnie z podziałem

wynikającym z § 58 i § 62 ust. 1 i § 64 ust. 3 rozporządzenia Ministra Żeglugi z dnia

13

30 października 1971 r. w sprawie kwalifikacji zawodowych członków załóg polskich

statków morskich (Dz.U. Nr 33, poz. 299 ze zm.), w § 54, 58 i 61 ust. 3

rozporządzenie Ministra - Kierownika Urzędu Gospodarki Morskiej z dnia 17

sierpnia 1983 r. w sprawie kwalifikacji zawodowych członków polskich statków

morskich (Dz.U. Nr 52, poz. 232 ze zm.), w § 26, 27, 30 i 31 rozporządzenie z dnia

23 maja 1992 r. Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej w sprawie kwalifikacji

zawodowych i składu załóg polskich statków morskich (Dz.U. Nr 49, poz. 227 ze

zm.) oraz § 38 i § 49 rozporządzenia Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z

dnia 24 sierpnia 2000 r. w sprawie wyszkolenia i kwalifikacji zawodowych, pełnienia

wacht oraz składu załóg statków morskich o polskiej przynależności (Dz.U. Nr 105,

poz. 1117). Oceniając powyższą regulację w aspekcie prawa do emerytury z tytułu

pracy w warunkach szczególnych, Sąd Najwyższy w wyżej powoływanym wyroku z

dnia 26 maja 2011 r., II UK 356/10, wyraził trafny pogląd, że w świetle omówionych

przepisów nie można utożsamiać wszystkich prac rybaków morskich z pracą na

stanowisku rybaka morskiego ujętą w wykazie B załącznika do rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Wynika

z tego, że wykaz B dotyczy prac niewymienionych w wykazie A, zaś prace

zaliczone do obu tych wykazów nie mogą być traktowane zamiennie. Natomiast w

taki właśnie zamienny sposób potraktowano okresy pracy wnioskodawcy w

przedstawionych zaświadczeniach z dnia 11 kwietnia 2012 r. oraz z dnia 1 czerwca

2012 r. wystawionych przez MAG. W ocenie Sądu Najwyższego zarządzenie

resortowe (zarządzenie nr 24 Ministra Kierownika Urzędu Gospodarki Morskiej z

dnia 15 sierpnia 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach

w zakładach pracy resortu gospodarki morskiej) uznaje za prace rybaków morskich,

zaliczone do wykazu A załącznika do rozporządzenia, prace wykonywane na

wszystkich stanowiskach zajmowanych przez pracowników wpisanych na listę

członków załogi statku, niezależnie od zatrudniającego ich podmiotu (wykaz A,

dział VIII, poz. 9, pkt 1 zarządzenia), natomiast za prace rybaków morskich

wymienione w wykazie B załącznika do rozporządzenia - prace wykonywane nie

tylko w określonych podmiotach, ale - co istotniejsze - wyłącznie na stanowiskach

wymienionych w wykazie B, dziale IV, poz. 4 pkt 1-19 zarządzenia.

14

Wobec powyższego należy uznać, że wnioskodawca, pracując na

stanowisku mechanika chłodni, wykonywał prace zakwalifikowane, jako prace

rybaków morskich, wymienione w wykazie A dziale VIII pod pozycją 9 załącznika do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze oraz zarządzenia nr 24 Ministra - Kierownika Urzędu

Gospodarki Morskiej z dnia 15 sierpnia 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w

szczególnych warunkach w zakładach pracy resortu gospodarki morskiej.

Zróżnicowanie kwalifikacji do uprawnień emerytalnych z tytułu pracy w

warunkach szczególnych w zależności od wykonywania pracy rybaka morskiego

ujętej w wykazie A lub B załącznika do tego rozporządzenia ma bezpośrednie i

przesądzające znaczenie dla oceny nabycia prawa do emerytury pomostowej,

bowiem wykonywanie pracy rybaka morskiego, wymienionej w wykazie A

załącznika do tego rozporządzenia nie stanowi wykonywania pracy rybaka

morskiego w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach pomostowych, a

odmienne stanowisko Sądu Apelacyjnego nie zasługuje na aprobatę. Przemawiają

za tym określone w art. 8 ustawy o emeryturach pomostowych przesłanki nabycia

prawa do tego świadczenia (tożsame z warunkami nabycia prawa do emerytury z

tytułu pracy w warunkach szczególnych wymienionymi w § 8 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze). Nie

ulega wątpliwości, biorąc pod uwagę art. 3 ust. 7 ustawy o emeryturach

pomostowych, że przesłankę posiadania przez wnioskodawcę, co najmniej 10-

letniego okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze

analizować należy przez pryzmat przepisów art. 3 ust. 1 ustawy o emeryturach

pomostowych, jak i (w stosunku do okresów przypadających przed dniem wejścia w

życie tej ustawy) art. 32 i 33 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych i w konsekwencji za prace rybaków morskich uznawać

jedynie prace rybaków wymienionych w wykazie B załącznika do cytowanego

rozporządzenia. W okolicznościach sprawy, należy w związku z tym uznać, że

wnioskodawca, gdy chodzi o prace wymienione w pkt 22 zał. nr 1 do ustawy

pomostowej, nie legitymuje się 10-letnim okresem pracy w szczególnych

15

warunkach określonej w wykazie B, dziale IV, poz. 4 tego zarządzenia, a jeśli

chodzi o prace wskazane w pkt 23 zał. nr 1 nie spełnił warunku wieku - ukończenia

60 lat oraz wykazanie 15 letniego okresu pracy w warunkach szczególnych na

stanowiskach wymienionych w wykazie A, dziale VIII, poz. 9.

Na marginesie należy też wspomnieć, że Sąd Najwyższy podziela

stanowisko Sądu drugiej instancji, iż dla oceny prawa wnioskodawcy do emerytury

pomostowej, nie ma przesądzającego znaczenia fakt, że M. A. G. Spółki z o.o. w

G. nie można uznać za płatnika składek, o którym mowa w art. 2 ustawy

pomostowej oraz za podmiot uprawniony do wystawienia zaświadczenia o jakim

mowa w art. 51 ustawy o emeryturach pomostowych (aczkolwiek nie podziela

wykładni tych przepisów dokonanej przez Sąd Apelacyjny). Zaświadczenie takie

służy do ustalenia tzw. faktów ubezpieczeniowych - okresów pracy w szczególnych

warunkach lub o szczególnym charakterze przypadających przed dniem 1 stycznia

2009 r. i stanowi podstawę do przyjęcia, że okresy pracy w nim podane są

okresami pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze, przy

czym dla uzyskania uprawnienia do emerytury pomostowej istotne znaczenie ma

fakt wykazania (udokumentowania) pracy w warunkach szczególnych, zaś

mniejsze znaczenie ma to czy zaświadczenie o pracy w takich warunkach wystawił

płatnik składek, będący pracodawcą w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy o

emeryturach pomostowych. W ocenie Sądu Najwyższego, w przypadku

pracowników kierowanych do pracy za granicą, rolę właściwego i wystarczającego

dowodu wykazującego wymienione wyżej okoliczności (okresy pracy w warunkach

szczególnych) mogą spełniać odpowiednie zaświadczenia wydawane przez

jednostki kierujące obywateli polskich do pracy za granicą.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

O kosztach orzeczono po myśli art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.