III CZP 14/14

Sygn. akt III CZP 14/14

UCHWAŁA

Dnia 14 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Maria Szulc

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z wniosku D. D.

przy uczestnictwie Z. J. i in., o ustanowienie służebności drogi koniecznej,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 14 maja 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w B.

postanowieniem z dnia 19 grudnia 2013 r.,

"Czy w świetle przepisu artykułu 145 § 1 kodeksu cywilnego

odpowiednim dostępem do drogi publicznej jest zawsze dostęp

pojazdem samochodowym czy też przeciwnie, położenie

nieruchomości władnącej może uzasadniać przyjęcie, że

odpowiednim dostępem do drogi publicznej jest piesze przejście,

w sytuacji, w której wykonanie dojazdu pojazdem samochodowym jest

technicznie możliwe, lecz pociągnie za sobą ingerencję

w nieruchomości obciążone w postaci utraty dotychczasowego

charakteru lub zmiany przeznaczenia?"

podjął uchwałę:

Odpowiedni dostęp do drogi publicznej (art. 145 § 1 k.c.)

powinien obejmować także możliwość przejazdu pojazdów

mechanicznych, chyba że nie uzasadniają tego potrzeby

nieruchomości władnącej, konfiguracja granic, ukształtowanie

terenu lub interes społeczno-gospodarczy.

UZASADNIENIE

2

Nieruchomość wnioskodawcy D. D., stanowiąca działkę nr […] o powierzchni

733 m2

, położona w W., w terenie górzystym, nie ma – ze względu na konfigurację

– dostępu do drogi publicznej. W dziale I księgi wieczystej prowadzonej dla tej

nieruchomości wpisane jest wprawdzie prawo służebności przechodu, przejazdu i

przegonu pasem o szerokości 3 m, wzdłuż południowej granicy działki, jednak

służebność ta – w takim zakresie – nigdy nie była ani urządzona, ani wykonywana.

Obecnie wytyczenie, urządzenie i korzystanie ze szlaku służebnego, zgodnie z

wpisem do księgi wieczystej, zwłaszcza w zakresie przejazdu, nie jest możliwe

także ze względu na częściową zabudowę szlaku.

W rzeczywistości kontakt z nieruchomością i stojącym na niej domem,

wykorzystywanym jako pensjonat z pokojami wynajmowanymi turystom, zapewnia

strome przejście urządzone w latach 70., stanowiące niemal na całym przebiegu

schody składające się ze 140 stopni wykonanych z drewnianych podkładów

kolejowych. Do nieruchomości wnioskodawcy nigdy nie dojeżdżały pojazdy

samochodowe; było i jest to niemożliwe ze względu na ukształtowanie terenu.

Nawet w czasie budowy domu wszystkie materiały budowlane wynoszone były po

istniejących schodach.

Postanowieniem z dnia 24 czerwca 2013 r. Sąd Rejonowy w C.,

uwzględniając wniosek D. D., ustanowił na rzecz przedmiotowej nieruchomości

służebność drogi koniecznej – jednym z wybranych, zaproponowanych szlaków –

zapewniający także dojazd pojazdami samochodowymi.

Rozpoznając apelację uczestniczki M. W., domagającej odmowy

ustanowienia służebności, ewentualnie osadzenia jej na innym, zaprojektowanym

przez biegłego, szlaku, omijającym jej nieruchomość, Sąd Okręgowy w B.

przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące

poważne wątpliwości, przytoczone na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Swobodny dostęp jest naturalnym warunkiem korzystania z nieruchomości;

w klasycznym ujęciu oznacza możliwość dojścia i dojazdu do nieruchomości,

3

a w stosunkach wiejskich także możliwość przegonu (przepędu) bydła.

Pojęcie „dostępu” ewoluuje jednak; dostosowuje się do zmiany stosunków

społeczno-gospodarczych oraz rozwoju cywilizacji i potrzeb człowieka. Jest to

szczególnie wyraźne przy pojmowaniu „dojazdu”, tj. dostawania się (dojeżdżania)

do nieruchomości za pomocą środków lokomocji, a w szczególności samochodów.

Jest oczywiste, że samochód – zarówno osobowy, jak i ciężarowy

(dostawczy) – jest obecnie jednym z najważniejszych elementów systemu życia,

współtworzącym współczesną cywilizację, opartą na technologii i mechanice

(cywilizacja techniczna). Jak się podkreśla, także w judykaturze Sądu Najwyższego,

korzystanie z samochodu stało się standardem cywilizacyjnym i jego funkcja,

zwłaszcza użytkowa, będzie się umacniać (por. np. uzasadnienie uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2011 r., III CZP 5/11,

OSNC 2012, nr 3, poz. 28). Biorąc to pod uwagę, należy stwierdzić,

że współczesna, dynamiczna wykładnia pojęcia „dostęp do nieruchomości” – także

„odpowiedni dostęp do drogi publicznej” w rozumieniu art. 145 § 1 k.c. – musi

obejmować komunikację z nieruchomością za pomocą samochodów, a szerzej – za

pomocą pojazdów mechanicznych służących do przemieszczania się lub przewożenia

towarów. Oznacza to, że obecnie dojazd samochodem (pojazdem mechanicznym)

powinien być co do zasady składnikiem odpowiedniego dostępu nieruchomości do

drogi publicznej.

Taką wykładnię można odnaleźć w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który już

w latach 50. podkreślał, że dostęp, o którym mowa, oznacza łączność nieruchomości

z drogą publiczną, „zarówno kołową, jak i pieszą” (por. orzeczenie z dnia 18 czerwca

1953 r., I C 442/53, OSN 1954, nr 2, poz. 43), a następnie jednoznacznie przyjmował,

iż przez „łączność kołową” należy rozumieć dojazd samochodem lub maszynami

rolniczymi (np. uchwała z dnia 22 grudnia 1983 r., III CZP 67/83, nie publ. lub

postanowienia z dnia 30 listopada 2007 r., IV CSK 276/07, nie publ., z dnia 8 maja

2008 r., V CSK 570/07, nie publ. i z dnia 7 listopada 2012 r., IV CSK 423/12, nie publ.).

Współcześnie należy tę wykładnię potwierdzić i nadać jej trwały prospektywny

charakter.

4

Trzeba jednak pamiętać, że ocena odpowiedniości dostępu do drogi koniecznej

jest dokonywana w ramach służebności gruntowej, czyli ograniczonego prawa

rzeczowego obciążającego, niekiedy dolegliwie, określoną nieruchomość w celu

zwiększenia użyteczności innej nieruchomości. W tym wypadku chodzi służebność

drogi koniecznej, polegającą na obciążeniu – za wynagrodzeniem – nieruchomości

mającej odpowiedni dostęp do drogi publicznej na rzecz nieruchomości, która takiego

dostępu nie ma lub jest on nieodpowiedni (art. 145 § 1 k.c.). Przyjęcie zatem,

że odpowiedni dostęp do drogi publicznej powinien obejmować również możliwość

przejazdu pojazdów mechanicznych nie wyłącza jednak konieczności różnicowania

treści służebności drogi koniecznej zależnie od okoliczności. Unormowanie drogi

koniecznej ma charakter elastyczny, w związku z czym daje sądowi znaczną swobodę

w kształtowaniu treści służebności oraz pozostawia możliwość dostosowania decyzji

do konkretnych czynników stanu faktycznego. Jest to bardzo istotne, zwłaszcza

że „przeprowadzenie” (verbum legis) drogi koniecznej zależy od oceny potrzeb

nieruchomości izolowanej i „możliwości” nieruchomości, która ma być obciążona,

a także od interesu społeczno-gospodarczego. Duże znaczenie mają również

okoliczności obiektywne, techniczne, gdyż przeprowadzenie drogi koniecznej może

być wyłączone albo znacznie utrudnione na skutek zastanego, utrwalonego sposobu

zagospodarowania nieruchomości, niekorzystnego ukształtowania terenu albo

konfiguracji granic, zarówno naturalnych, jak i geodezyjnych.

Znacznym zakresem elastyczności charakteryzuje się przede wszystkim

kluczowe dla konstrukcji drogi koniecznej pojęcie „odpowiedniości” dostępu

nieruchomości do drogi publicznej. Kryterium to zostało celowo ukształtowane

w sposób nieostry, gdyż w takim ujęciu pozwala w każdej konkretnej sytuacji na

ustalenie, czy potrzeby nieruchomości izolowanej wymagają zapewnienia komunikacji

samochodowej, a jeżeli tak, w jakim zakresie – jakimi pojazdami i z jaką

częstotliwością. Istotna jest także wynikająca z art. 145 § 2 zdanie pierwsze k.c.

zasada proporcjonalności, ustawodawca wymaga bowiem, aby przeprowadzenie drogi

koniecznej uwzględniało nie tylko potrzeby nieruchomości izolowanej, ale także zakres

obciążenia nieruchomości odgradzającej dostęp do drogi publicznej. Ustanowienie

więc służebności drogi koniecznej powinno być wynikiem bilansu korzyści i strat

wynikających z przeprowadzenia drogi. Służebność jest prawem na rzeczy cudzej,

5

a jej celem jest m.in. godzenie interesów właścicieli sąsiadujących nieruchomości;

jeżeli interesów tych nie da się pogodzić, mogą zachodzić podstawy do odmowy

ustanowienia służebności.

Kryterium proporcjonalności stanowi także podstawę wyboru tego

z proponowanych i projektowanych wariantów drogi koniecznej, który nie przewiduje

dojazdu do nieruchomości władnącej samochodem lub innym pojazdem

mechanicznym. Stanowisko takie zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 7 listo-

pada 2012 r., IV CSK 423/12 (nie publ.), stwierdzając w konkretnych okolicznościach

sprawy, że ukształtowanie terenu oraz potrzeby nieruchomości izolowanej,

użytkowanej wyłącznie w celach rekreacyjnych i hobbystycznych, nie uzasadniają

przeprowadzenia drogi koniecznej umożliwiającej przejazd pojazdami mechanicznymi;

wystarczające jest przejście.

Należy w końcu pamiętać, że zgodnie z art. 145 § 3 k.c. przeprowadzenie

drogi koniecznej powinno uwzględniać interes społeczno-gospodarczy.

Wymieniony przepis ustanawia klauzulę generalną odsyłającą do reguł pozaprawnych,

obejmujących nie tylko interesy właścicieli sąsiadujących nieruchomości, ale

także interes publiczny. Za pomocą tej klauzuli sąd może korygować oceny

dokonywane na podstawie art. 145 § 2 zdanie pierwsze k.c., odwołując się m.in.

do dobrych obyczajów lub zasad współżycia społecznego, co np. uzasadnia odmowę

ustanowienia służebności drogi koniecznej, jeżeli zagrażałoby to wystąpieniem

konfliktów sąsiedzkich, dekomponowało utrwalone stosunki lokalne,

godziło w utrwalony przez wiele lat sposób gospodarowania, naruszało szanowane

dotychczas zwyczaje albo narażało nieruchomość obciążoną na szczególne

natężenie strat, zarówno majątkowych, jak i niemajątkowych (por. np.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2000 r., III CKN 413/00, nie

publ. i z dnia 5 lutego 2004 r., III CK 37/04, nie publ). Klauzula ta - w węższym

zakresie - może być zatem także argumentem przemawiającym przeciwko

uwzględnieniu w treści służebności drogi koniecznej komunikacji samochodowej.

Nie wolno zapominać, że choć standardy cywilizacji technicznej lokują pojazdy

mechaniczne (scil. samochody osobowe) wśród rzeczy codziennego użytku,

to jednak skutki tej cywilizacji – urbanizacja, zagęszczenie zaludnienia albo

6

zagrożenia dla środowiska naturalnego oraz zdrowia ludzi – uzasadniają pewne

istotne ograniczenia. Właśnie także ze względu na te zagrożenia nie wszystkie

nieruchomości izolowane od sieci dróg publicznych mogą mieć zapewnioną

łączność z tą siecią przy wykorzystaniu komunikacji samochodowej.

Z tych powodów Sąd Najwyższy, syntetyzując przeprowadzoną analizę,

uchwalił, że odpowiedni dostęp do drogi publicznej w rozumieniu art. 145 § 1 k.c.

współcześnie powinien obejmować możliwość przejazdu pojazdów mechanicznych,

chyba że nie uzasadniają tego potrzeby nieruchomości władnącej, konfiguracja

granic, ukształtowanie terenu lub interes społeczno-gospodarczy.