III SK 44/13

Sygn. akt III SK 44/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maciej Pacuda (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

Protokolant Ewa Wolna

w sprawie z powództwa V. Spółki z o.o. w W.

przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

z udziałem zainteresowanych: […]

o ochronę konkurencji i nałożenie kary pieniężnej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 15 maja 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w W.

z dnia 19 grudnia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 19 grudnia 2012 r., zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w W. z 11 października 2011 r., w ten sposób, że zmienił decyzję

Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Prezes Urzędu) z 31

2

grudnia 2008 r., obniżając karę pieniężną nałożoną na V. Sp. z o.o. w W. (powód) z

kwoty 42.558 zł do kwoty 10.640 zł, a w pozostałej części oddaliła apelację.

Decyzją RKT-…/2008 Prezes Urzędu uznał za praktykę ograniczającą

konkurencję zawarcie przez Zakłady Chemiczne H.S.A. w C. oraz wymienionych w

decyzji kilkunastu przedsiębiorców, w tym powoda, porozumienia na rynku

krajowym sprzedaży hurtowej farb, lakierów i wyrobów pomocniczych,

polegającego na bezpośrednim ustalaniu cen sprzedaży towarów przez ustalenie w

umowach handlowych dotyczących sprzedaży wyrobów produkowanych i

sprzedawanych przez Zakłady cen sprzedaż tych towarów przez partnerów oraz

nałożył na powoda karę pieniężną w wysokości 42.558 zł.

Powód zaskarżył decyzję odwołaniem, które zostało oddalone przez Sąd

Okręgowy. Uznając decyzję Prezesa Urzędu za prawidłową, Sąd pierwszej instancji

wskazał, że powód brał udział w zakazanym porozumieniu wertykalnym, które

spowodowało naruszenie interesu publicznoprawnego konkurentów i

konsumentów. Porozumienie miało formę pisemną i polegało na ustalaniu w

umowach handlowych między dostawcą a członkami sieci dystrybucji cen

odsprzedaży. Celem porozumienia było wyeliminowanie konkurencji między

członkami sieci dystrybucji poprzez zobowiązanie ich do odsprzedaży wyrobów z

minimalną marżą określoną w umowie handlowej. Dzięki uczestnictwu w

porozumieniu członkowie sieci dystrybucji mogli z dużym prawdopodobieństwem

przewidzieć wysokość cen stosowanych przez konkurentów. Odnosząc się do

uczestnictwa powoda w porozumieniu Sąd Okręgowy wskazał, że zawarł on

umowę handlową z Zakładami Chemicznymi H. S.A. w dniu 2 kwietnia 2003 r. W

braku dowodu wypowiedzenia tej umowy przed wydaniem decyzji, Prezes Urzędu

prawidłowo przyjął, że powód nie zaniechał stosowania niedozwolonej praktyki. Sąd

Okręgowy stwierdził, że udział w porozumieniu należy ujmować szeroko i nawet

gdy przedsiębiorca samodzielnie ustalał wysokość cen należy uznać, że

uczestniczył on biernie w niedozwolonym porozumieniu. Biorąc pod uwagę

wszystkie powyższe okoliczności Sąd Okręgowy uznał, że zasadne było nałożenie

na powoda kary pieniężnej, a jej wysokość jest odpowiednia, ponieważ: 1) powód

dopuścił się naruszenia zakazu z art. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie

konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zm.; dalej jako ustawa); 2)

3

porozumienie, w którym uczestniczył nie było wyłączone spod tego zakazu, co

wskazuje na poważny charakter naruszenia reguł konkurencji; 3) powód nie był

inicjatorem porozumienia; 4) wysokość kary odpowiada funkcji represyjnej oraz

zapobiega podobnym naruszeniom w przyszłości.

Uwzględniając częściowo apelację powoda Sąd drugiej instancji wskazał, że

Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił, iż powód brał udział w zakazanym przez art. 6

ust. 1 pkt 1 ustawy porozumieniu, którego celem było wyeliminowanie konkurencji

między partnerami handlowymi Zakładów przez zobowiązanie ich do odsprzedaży

wyrobów z minimalną marżą określoną w umowie handlowej. Odnosząc się do

zarzutu naruszenia art. 8 ust. 1 pkt 4 ustawy, Sąd Apelacyjny przyjął, że ciężar

udowodnienia okoliczności, o których mowa w art. 8 ust. 1, spoczywa na

przedsiębiorcy. Powód nie przedstawił dowodów na okoliczność twierdzeń

dotyczących zastosowania art. 8 ust. 1 ustawy. Zakaz porozumień ograniczających

konkurencję obejmuje wszelkie formy koordynacji działań miedzy przedsiębiorcami,

które w sposób celowy prowadzą, w wyniku praktycznej współpracy, do

wyeliminowania konkurencji oraz ryzyka gospodarczego i powodują powstanie

warunków sprzecznych z regułami konkurencji. Zakaz z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy

obejmuje nie tylko porozumienia, które wywarły określony skutek, ale także

porozumienia wymierzone w samo dobro objęte ochrona przez ustawę, jakim jest

swobodna konkurencja. W ocenie Sądu drugiej instancji postanowienia ustalające

cenę pozostają w sprzeczności z zasadami konkurencji, a do naruszenia art. 6 ust.

1 ustawy wystarczające jest wykazanie, że celem działań przedsiębiorców było

naruszenie reguł konkurencji na rynku.

Obniżając karę pieniężną Sąd Apelacyjny stwierdził, że nie zachodziły

podstawy do odstąpienia od wymierzenia kary powodowi za udział w

niedozwolonym porozumieniu. Sąd drugiej instancji nie podzielił jednak stanowiska

Sądu pierwszej instancji co do tego, że wysokość wymierzonej kary jest

odpowiednia i nie ma podstaw do jej dalszego miarkowania. W ocenie Sądu

Apelacyjnego, w świetle poczynionych w sprawie ustaleń zasadne było obniżenie

kary pieniężnej, ponieważ Sąd Okręgowy wnikliwie rozważając przesłanki

zastosowania art. 111 ustawy zbyt małą wagę przypisał okolicznościom

prowadzącym do miarkowania kary. Prawidłowe było przyjęcie za podstawę

4

wymiaru kary całego przychodu uzyskanego przez powoda w roku poprzedzającym

nałożenie kary, a nie wyłącznie przychodu z działalności objętej porozumieniem.

Niemniej niewielka skala przychodu z kwestionowanej działalności w stosunku do

całego przychodu powoda winna być w większym stopniu uwzględniona jako

okoliczność łagodząca i znaleźć przełożenie w niższym wymiarze kary. Podobnie

należało ocenić okoliczność, że powód nie był inicjatorem porozumienia, nie

nakłaniał innych przedsiębiorców do uczestniczenia w nim, jak również okresowo

nie realizował zawartej umowy. Ponadto, było to pierwsze naruszenie przez

powoda ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W ocenie Sądu

Apelacyjnego, kara pieniężna, która uwzględni prawidłowo zarówno obciążające,

jak i łagodzące przesłanki wymiaru kary oraz spełni przypisywane jej funkcje,

powinna wynosić ¼ kary wymierzonej zaskarżoną decyzją.

Prezes Urzędu zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w

części, to jest co do pkt I.1 i I.3 oraz pkt III. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił

naruszenie: 1) art. 106 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy, przez

nieuzasadnione uwzględnienie kryterium przychodu związanego z zawartym

porozumieniem cenowym, jako kryterium, które powinno mieć decydujący wpływ na

wymiar kary pomimo ustawowej zasady o miarkowaniu kary w stosunku do

przychodów przedsiębiorcy ogółem; 2) art. 111 ustawy, przez uznanie przy

orzekaniu o poziomie kary pieniężnej nałożonej na powoda kryteriów określenia

wysokości kary wymienionych w tym przepisie za drugorzędne w stosunku do

pułapu przychodu związanego z zawartym porozumieniem cenowym; 3) art. 111

ustawy, przez nałożenie na powoda kary w wysokości niewspółmiernej do stopnia

naruszenia interesu publicznoprawnego, rażąco niskiej w stosunku do przychodów

powoda, a przez to nałożenie jej na poziomie nie spełniającym żadnej z funkcji

kary.

Ponadto Prezes Urzędu zarzucił Sądowi Apelacyjnemu naruszenie art. 328 §

2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez niewskazanie w uzasadnieniu wyroku w

części dotyczącej kary pieniężnej podstawy faktycznej i niewyjaśnienie podstawy

prawnej oraz naruszenie art. 47931a

§ 3 k.p.c. na skutek orzeczenia o zmianie

decyzji w części dotyczącej kary, pomimo że nie istniały ku temu żadne podstawy.

Prezes Urzędu wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku co do zaskarżonej części i

5

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

ewentualnie o uchylenie wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez

oddalenie apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w W.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna Prezesa Urzędu nie ma uzasadnionych podstaw.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutów składających się na

procesową podstawę skargi, Sąd Najwyższy uznaje za oczywiście bezpodstawny

zarzut naruszenia art. 47931a

§ 3 k.p.c. z następujących powodów. Po pierwsze,

przepis art. 47931a

§ 3 k.p.c. adresowany jest do Sądu pierwszej instancji, a

przedmiotem kontroli w postępowaniu kasacyjnym jest sposób procedowania przez

Sąd drugiej instancji. Po drugie, skoro z motywów wydanego rozstrzygnięcia

wynika, że w ocenie Sądu Apelacyjnego istniały podstawy do zmiany orzeczenia

Sądu pierwszej instancji oraz decyzji Prezesa Urzędu, nie można skutecznie

podnosić zarzutu naruszenia art. 47931a

§ 3 k.p.c., przez zmianę decyzji Prezesa

Urzędu. Analogicznie, jak wynika to z utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego

dotyczącego zarzutów naruszenia art. 385 oraz art. 386 k.p.c. (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 3 października 2013 r., III SK 67/12 i powołane tam

orzeczenia), wadliwe zastosowanie art. 47931a

§ 3 k.p.c. w związku z przepisami

dotyczącymi rozstrzygnięć w postępowaniu apelacyjnym mogłoby mieć miejsce

wówczas, gdy Sąd drugiej instancji zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji oraz

decyzję Prezesa Urzędu pomimo uznania apelacji za bezzasadną.

W ocenie Sądu Najwyższego, nieuprawniony jest także zarzut naruszenia

art. 328 § 2 k.p.c., gdyż z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika

jednoznacznie, jakiego rodzaju okoliczności i dlaczego zostały uwzględnione przez

Sąd drugiej instancji przy stosowaniu art. 106 ust. 1 pkt 1 oraz art. 111 ustawy i

decyzji o obniżeniu kary pieniężnej nałożonej na powoda przez Prezesa Urzędu.

Przechodząc do zarzutów dotyczących prawa materialnego, w ramach

których możliwa jest weryfikacja prawidłowości zastosowania powołanych powyżej

przepisów prawa materialnego, Sąd Najwyższy nie znajduje powodów dla ich

uwzględnienia z następujących względów.

6

Stanowisko Sądu Najwyższego w przedmiocie statusu porozumień

wertykalnych polegających na ustalaniu cen odsprzedaży, jako porozumień

ograniczających konkurencję, zostało przedstawione z wielowątkową argumentację

w uzasadnieniu wyroku z dnia 23 listopada 2011 r., III SK 21/11. Sąd Najwyższy

podtrzymuje dokonaną w tym orzeczeniu generalną kwalifikację porozumień

ustanawiających minimalne bądź sztywne ceny odsprzedaży (a także pochodne

ceny odsprzedaży, jak np. wysokość marży) jako porozumień należących do

kategorii określanej mianem „ograniczających konkurencję ze względu na cel”.

Jednakże, wbrew argumentacji Prezesa Urzędu, powyższe kwalifikacja porozumień

tego rodzaju, jak również brak wyłączenia takich porozumień z zakazu porozumień

ograniczających konkurencję w ramach instytucji porozumień bagatelnych, nie

uzasadnia jednolicie rygorystycznego stosowania zakazu z art. 6 ust. 1 pkt 1

ustawy wraz z przewidzianymi w ustawie sankcjami do wszelkiego rodzaju

wertykalnych porozumień cenowych. Zdaniem Sądu Najwyższego, nie w każdym

przypadku porozumienia należącego do tej kategorii dochodzi do zagrożenia

interesu publicznego czy też naruszenia wartości istotnych dla prawa

antymonopolowego, a także aktualizacji – motywowanej każdorazowo potrzebą

realizacji interesu publicznego – konieczności nałożenia kary pieniężnej, a tym

bardziej kary pieniężnej o istotnym poziomie dolegliwości dla przedsiębiorcy –

członka sieci dystrybucji uczestniczącego w takim porozumieniu. Zaskarżony wyrok

Sądu drugiej instancji wychodzi naprzeciw powyższym zapatrywaniom. Z jego

uzasadnienia można odczytać pytanie o publicznoprawny sens nałożenia na

konkretnego uczestnika porozumienia kary pieniężnej, dla wysokości i celów której

głównym (o ile nie jedynym) miernikiem ma być określony procent przychodów

przedsiębiorcy, w sytuacji gdy udział przychodów ze sprzedaży towarów objętych

porozumieniem w przychodach ogółem jest niewielki.

W tym kontekście Sąd Najwyższy nie znajduje podstaw dla uwzględnienia

zarzutu naruszenia art. 106 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy, przez

nieuzasadnione uwzględnienie kryterium przychodu związanego z zawartym

porozumieniem cenowym, jako kryterium decydującego w tej sprawie o wymiarze

kary pieniężnej. Przepis art. 106 ust. 1 ustawy określa górną granicę kary

pieniężnej w wysokości 10% przychodów. Nie narusza tego przepisu przyjęte przez

7

Sąd drugiej instancji założenie, odpowiednio uargumentowane i odniesione do

okoliczności faktycznych sprawy, zgodnie z którym w jej realiach uzasadnione było

obniżenie tej kary w wyniku odniesienia jej do przychodu ze sprzedaży towarów

objętych niedozwolonym porozumieniem. Zaskarżony wyrok uwzględnia w tym

zakresie zapatrywania wyrażone w uzasadnieniach wyroków Sądu Najwyższego z

19 sierpnia 2009 r., III SK 5/09 oraz z 21 kwietnia 2011 r., III SK 45/10. Podkreślić

przy tym należy, że faktyczne znaczenie, jakie należy przypisać wielkości

przychodów uzyskanych ze sprzedaży towarów objętych niedozwolonym

porozumieniem dla oceny proporcjonalności kary pieniężnej oraz realizacji jej

różnych funkcji, zależy od okoliczności konkretnej sprawy i nie prowadzi do jej

automatycznej redukcji względem poziomu kary przyjętego w decyzji Prezesa

Urzędu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 2014 r., III SK 34/13).

Sąd Najwyższy nie podziela także zarzutu naruszenia art. 111 ustawy. Sąd

drugiej instancji nie przypisał przesłankom wymiaru kary pieniężnej wymienionym w

art. 111 ustawy drugorzędnego znaczenia, lecz podkreślił potrzebę odpowiedniego

uwzględnienia – w okolicznościach tej sprawy - tego czynnika rzutującego na ocenę

adekwatności stopnia dolegliwości kary pieniężnej, jakim niewątpliwie jest poziom

przychodów ze sprzedaży towarów objętych porozumieniem. Nie można zgodzić

się z argumentacją Prezesa Urzędu, iż obniżenie przez Sąd Apelacyjny kary

pieniężnej skutkowało nałożeniem na powoda kary w wysokości niewspółmiernej

do naruszenia interesu publicznoprawnego, ani niespełniającej żadnej z funkcji

wymiaru kary, gdy uwzględni się treść porozumienia rzutującą z jednej strony na

poziom szkody wyrządzanej uczestnikom obrotu, z drugiej zaś na poziom korzyści

wynikających z jego realizacji, a także rzeczywiste znaczenie gospodarcze

porozumienia dla powoda (dla którego miarodajny jest poziom przychodów ze

sprzedaży towarów objętych porozumieniem).

Nie można także podzielić argumentacji Prezesa Urzędu, zgodnie z którą w

przypadku wertykalnych porozumień ograniczających konkurencję poziom

wymierzanych uczestnikom porozumienia należącym do określonej kategorii

przedsiębiorców (w niniejszej sprawie członków sieci dystrybucji) kar musi

bezwzględnie odpowiadać określonemu procentowi przychodów jednolitego

(zbliżonego) dla wszystkich. Realizacja takiego zamierzenia odpowiada formalnie

8

realizacji założeń zasady równego traktowania, jeżeli wymierzając kary pieniężne

Prezes Urzędu ustala ich wysokość na zbliżonym poziomie mierzonym ułamkiem

przychodów uzyskiwanych przez uczestników porozumienia. Nie zawsze jednak

zastosowanie takiego kryterium przy wymiarze kary można uznać za przejaw

prawidłowej realizacji zasady równego traktowania, co może mieć zwłaszcza

miejsce w przypadku uczestników porozumienia, dla których przychody z

uczestnictwa w nim mają znikome znaczenie gospodarcze. Preferowana przez

Prezesa Urzędu praktyka wymierzania kar pieniężnych uczestnikom porozumienia

niekoniecznie pozwala także na realizację represyjnej i prewencyjnej funkcji kary

pieniężnej w sposób zgodny z wymogami zasady proporcjonalności.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.