I UK 413/13

Sygn. akt I UK 413/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Romualda Spyt (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania B. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w R.

o wysokość świadczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 27 maja 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 czerwca 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał

ubezpieczonemu B. P. od 1 grudnia 2011 r. prawo do emerytury, stwierdzając

równocześnie brak podstaw do zastosowania 24% kwoty bazowej obowiązującej w

2

dacie powstania prawa do tego świadczenia, bowiem ubezpieczony nie podlegał

przez okres co najmniej 30-miesięcy ubezpieczeniu społecznemu lub

ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym po nabyciu uprawnień do emerytury

przyznanej decyzją z dnia 6 kwietnia 2009 r. Do ustalenia podstawy wymiaru tej

emerytury organ rentowy przyjął podstawę wcześniej przyznanej emerytury,

wskaźnik wysokości podstawy wymiaru 397,61% został ograniczony do 250%.

W odwołaniu B.P. domagał się zmiany zaskarżonej decyzji przez

zastosowanie 24% kwoty bazowej z daty wniosku o emeryturę (2.822,66 zł),

podnosząc, że decyzją z dnia 6 kwietnia 2009 r. nie przyznano mu nowego

świadczenia, ponieważ wypłacane jest nadal świadczenie przyznane decyzją z dnia

7 lipca 2006 r., po którego przyznaniu podlegał (do dnia wydania zaskarżonej

decyzji) przez co najmniej 30 miesięcy ubezpieczeniom społecznym.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie z

przyczyn, które stanowiły podstawę wydania zaskarżonej decyzji.

Sąd Okręgowy ustalił, że organ rentowy decyzją z dnia 19 marca 1985 r.

przyznał ubezpieczonemu emeryturę górniczą bez względu na wiek od 15 września

1984 r., na podstawie art. 10 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym górników i ich rodzin, przyjmując do ustalenia podstawy wymiaru

świadczenia wynagrodzenie od grudnia 1984 r. do listopada 1985 r., przy

wskaźniku wysokości podstawy wymiaru wynoszącym 397,61%. Następnie decyzją

z dnia 7 lipca 2006 r. przyznał od dnia 1 maja 2006 r. emeryturę górniczą, na

podstawie art. 34 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, przyjmując tę samą podstawę wymiaru świadczenia, z

zastosowaniem 24% nowej kwoty bazowej, wobec podlegania przez

ubezpieczonego co najmniej przez 30 miesięcy ubezpieczeniu społecznemu i

ubezpieczeniom emerytalno-rentowym po przyznaniu prawa do emerytury od 15

września 1984 r. Kolejną decyzją z dnia 6 kwietnia 2009 r. przyznano

ubezpieczonemu emeryturę od dnia 1 marca 2009 r., na podstawie art. 32 ustawy z

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń, przyjmując

poprzednią podstawę wymiaru świadczenia, bez zastosowania 24% nowej kwoty

bazowej, wobec niepodlegania przez ubezpieczonego przez co najmniej 30

miesięcy ubezpieczeniom po przyznaniu prawa do emerytury od 1 maja 2006 r.

3

Ubezpieczony zaskarżył decyzję z dnia 13 stycznia 2012 r., którą przyznano

mu od 1 grudnia 2011 r. prawo do emerytury na podstawie art. 27 ustawy z 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

przyjmując dotychczasową podstawę wymiaru świadczenia, bez zastosowania 24%

nowej kwoty bazowej, wobec niepodlegania przez ubezpieczonego przez co

najmniej 30 miesięcy ubezpieczeniom po przyznaniu prawa do emerytury od 1

marca 2009 r.

Ubezpieczonemu faktycznie wypłacana jest emerytura górnicza przyznana

od dnia 1 maja 2006 r. (decyzją z dnia 7 lipca 2006 r.) - jako najkorzystniejsza.

Pozostałe świadczenia są zawieszone, z wyjątkiem pierwotnie przyznanej

emerytury górniczej bez względu na wiek, której wypłata została wstrzymana.

B. P. od 20 czerwca 2006 r. do 30 listopada 2011 r. podlegał

ubezpieczeniom społecznym.

Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd Okręgowy powołał się na art.

53 ust. 3 i 4 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych i stwierdził, że skoro podstawą emerytury przyznanej

ubezpieczonemu w zaskarżonej decyzji, podobnie jak emerytury przyznanej

decyzją z dnia 6 kwietnia 2009 r. była emerytura górnicza przyznana pierwotnie, to

okres 30 miesięcy powinien być liczony w odniesieniu do tejże emerytury (o znaku

KGE), a nie którejkolwiek dalszej emerytury, gdyż ich podstawę stanowiła również

ta emerytura (o znaku KGE). Wskazał, że ocena spełnienia warunku posiadania 30-

miesięcznego okresu ubezpieczenia, przy przyznaniu kolejnych świadczeń,

powinna być zawsze odniesiona do świadczenia pierwotnego, o ile jest ono

obliczone od podstawy wymiaru tej emerytury, z pominięciem świadczeń

późniejszych.

Z tych przyczyn, Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób,

że zobowiązał organ rentowy do obliczenia wysokości emerytury ubezpieczonego z

zastosowaniem do składnika 24% kwoty bazowej w wysokości 2.822,66 zł.

W wyniku apelacji organu rentowego Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 6 czerwca 2013 r. zmienił zaskarżony

wyrok i oddalił odwołanie.

4

W ocenie Sądu Apelacyjnego, co do zasady dopuszczalna jest sytuacja, w

której ubezpieczony, po raz kolejny, może skorzystać z dobrodziejstwa art. 53 ust.

4 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, a zatem obliczenia tzw. socjalnej części świadczenia od nowej kwoty

bazowej. Niemniej jednak pogląd Sądu Okręgowego, że fakt obliczania kolejnych

emerytur od pierwotnej podstawy wymiaru pozwala na sumowanie okresów

ubezpieczenia, poczynając od przyznania najwcześniejszego świadczenia, nie jest

trafny. Sąd drugiej instancji wskazał, że omawiany przepis stanowi, że ust. 3 nie

stosuje się, jeżeli zainteresowany po nabyciu uprawnień do świadczenia, którego

podstawę wymiaru wskazał za podstawę wymiaru emerytury, podlegał, co najmniej

przez 30 miesięcy ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu

i rentowym. Podzielił pogląd organu rentowego, że z normy tej wynika, że 30

miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym każdorazowo ma przypadać po nabyciu uprawnień do

kolejnego świadczenia.

Sąd Apelacyjny zauważył, że art. 53 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest przepisem o charakterze szczególnym,

zatem należy go wykładać ściśle. Z tego punktu widzenia za niedopuszczalną

należy uznać sytuację, w której ubezpieczony mógłby się domagać zastosowania

do części socjalnej świadczenia nowej kwoty bazowej, nawet wówczas, gdyby po

nabyciu uprawnień do kolejnego świadczenia nie podlegał przez 30 miesięcy

ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Skoro

zatem w okresie po nabyciu uprawnień do poprzedniego świadczenia (od 1 marca

2009 r.), B. P. podlegał ubezpieczeniu jedynie od 1 września 2010 r. do 30

listopada 2011 r., łącznie jedynie przez 15 miesięcy, nie może skutecznie ubiegać

się o zastosowanie powyższego przepisu ustawy.

Ubezpieczony zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną, zarzucając mu

naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 53 ust. 3 i ust. 4 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

przez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że decyzją „KGE 2” z

dnia 6 kwietnia 2009 r. ubezpieczonemu przyznano nowe świadczenia emerytalne,

podczas gdy w swej istocie decyzja ta była jedynie kolejnym przeliczeniem

5

emerytury „KGE 1” z dnia 7 lipca 2006 r. W wyniku powyższego błędu Sąd drugiej

instancji uznał, że okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym należy liczyć od daty nabycia prawa do

świadczeń z decyzji „KGE 2” z dnia 6 kwietnia 2009 r., podczas gdy okres ten w

świetle przepisu art. 53 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych należało obliczyć od daty 1 maja 2006 r., gdyż wtedy, w

istocie, ubezpieczony nabył prawo do emerytury.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o jej oddalenie.

W uzasadnieniu wskazano, że z treści art. 53 ust. 3 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynika, że podstawę wymiaru

świadczenia stanowi podstawa wyliczona od kwoty bazowej mającej zastosowanie

przy obliczaniu poprzedniego świadczenia. Natomiast przepis ust. 4 jest przepisem

o charakterze szczególnym i należy wykładać go ściśle, niedopuszczalna jest

interpretacja rozszerzona. Zastosowanie nowej kwoty bazowej dopuszczalne jest

wtedy, gdy ubezpieczony po nabyciu uprawnień do świadczenia podlegał co

najmniej przez 30 miesięcy ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym.

Podkreślono, że pojęcie „nabycie uprawnień do świadczenia” oznacza

nabycie prawa do świadczenia na mocy prawa w chwili spełnienia ustawowych

warunków, a zagadnienie to nie budzi wątpliwości zarówno w nauce prawa

ubezpieczeń jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Przepis ust. 4 ustawy

znajduje zastosowanie, jeżeli po nabyciu uprawnień do świadczenia

zainteresowany podlegał co najmniej przez 30 miesięcy ubezpieczeniu

społecznemu. Nie powinno budzić wątpliwości, że w okresie po nabyciu uprawnień

do poprzedniego świadczenia, tj. od 1 marca 2009 r. ubezpieczony podlegał

ubezpieczeniu jedynie przez 15 miesięcy do dnia 30 listopada 2011 r., a zatem nie

może skutecznie ubiegać się o przyznanie mu świadczenia emerytalnego przy

zastosowaniu nowej kwoty bazowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 53 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

6

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.),

emeryturę, której podstawę wymiaru stanowi podstawa wymiaru świadczenia, o

którym mowa w art. 21 ust. 1 pkt 1 i ust. 2, oblicza się od tej samej kwoty bazowej,

którą ostatnio przyjęto do ustalenia podstawy wymiaru, a następnie emeryturę

podwyższa się w ramach waloryzacji przypadających do dnia nabycia uprawnień do

emerytury. Stosownie zaś do jego ust. 4, przepisu ust. 3 nie stosuje się, jeżeli

zainteresowany po nabyciu uprawnień do świadczenia, którego podstawę wymiaru

wskazał za podstawę wymiaru emerytury, podlegał co najmniej przez 30 miesięcy

ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.

Zarówno zasada ustanowiona w jego ust. 3 powyższego przepisu, jak i jego

wyjątek objęty ust. 4 dotyczy obliczania tzw. części socjalnej (art. 58 ust. 1 pkt 1

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) emerytury

„po emeryturze”. Co do zasady więc do części socjalnej emerytury „po emeryturze”

przyjmuje się kwotę bazową, która służyła do obliczenia uprzedniej emerytury.

Wyjątek zaś dotyczy sytuacji, w której ubezpieczony po nabyciu uprawnień do

uprzedniej emerytury podlegał co najmniej przez 30 miesięcy ubezpieczeniu

społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Ma on wtedy prawo

do obliczenia następnej emerytury od nowej kwoty bazowej w części tzw. socjalnej

wtedy, kiedy po przyznaniu pierwotnej emerytury podlegał co najmniej przez 30

miesięcy ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym. Zauważyć należy, że ustawodawca nie zastrzegł, że okres podlegania

„co najmniej 30 miesięcy ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym” należy odnosić wyłącznie do poprzedniej emerytury w

chronologicznym ujęciu. Nie zaznaczył też, że ten sam okres wykorzystany już raz

do obliczenia emerytury „po emeryturze”, nie może ponownie służyć do obliczenia

części socjalnej od nowej kwoty bazowej każdej następnej emerytury. Wystarczy

zatem, aby tylko raz okres ten przypadł po nabyciu prawa do emerytury, aby każda

kolejna emerytura (np. druga, trzecia) mogła być obliczona z wykorzystaniem nowej

kwoty bazowej, pod warunkiem, że ubezpieczony wskazuje podstawę wymiaru

pierwotnej emerytury.

Przedstawiona wykładnia nie prowadzi do uzyskania „podwójnego”

zwiększenia emerytury z tytułu tego samego okresu podlegania „co najmniej 30

7

miesięcy ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym”, zważywszy na to, że ubezpieczony mimo prawa do dwóch lub więcej

emerytur, pobierać może tylko jedną z nich (art. 95 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych).

Wbrew stanowisku organu rentowego, które zdaje się wynikać z odpowiedzi

na skargę kasacyjną, użyte w ust. 4 art. 53 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych sformułowanie „nabycie uprawnień do

świadczenia” nie oznacza nabycia prawa in abstracto, ale jego potwierdzenie

deklaratoryjną decyzją organu rentowego ustalająca prawo do emerytury i jej

wysokość. Chodzi bowiem o świadczenie, „którego podstawę wymiaru wskazał za

podstawę wymiaru emerytury”, co wprost wskazuje na odniesienie do wcześniejszej

decyzji organu rentowego określającej wysokość emerytury, w tym jej podstawę

wymiaru (którą oblicza się zgodnie z wyborem ubezpieczonego). Ważniejsze jest

jednak to, że omawiany przepis dotyczy części emerytury sprzężonej z kwotą

bazową, którą stanowi 100% przeciętnego wynagrodzenia pomniejszonego o

potrącone od ubezpieczonych składki na ubezpieczenia społeczne, określone w

przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, w poprzednim roku

kalendarzowym (art. 19 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych). Jest ona ustalana na datę wniosku o emeryturę, a nie na datę

nabycia prawa in abstracto (chyba że wniosek na tyle poprzedza nabycie prawa, że

aktualna staje się wyższa kwota bazowa). Skoro w komentowanym przepisie

chodzi o zaktualizowanie kwoty bazowej, to pod uwagę może być brany okres

przypadający nie przed, ale po ustaleniu kwoty bazowej adekwatnej do obliczenia

uprzedniej emerytury. Jeśli po niej ubezpieczony, który rozpoczyna korzystanie z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, bierze nadal udział w jego tworzeniu, ma

prawo do obliczenia następnej emerytury w części socjalnej od aktualnej kwoty

bazowej. W omawianym przepisie nie chodzi więc o okres („podlegania przez co

najmniej przez 30 miesięcy ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym”) między spełnieniem ustawowych warunków

uprzedniego prawa do emerytury a jego potwierdzeniem w decyzji organu

rentowego, ale o okres po jej przyznaniu na podstawie decyzji. Prościej rzecz

ujmując, okres „podlegania przez co najmniej przez 30 miesięcy ubezpieczeniu

8

społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym” liczy się od daty

decyzji przyznającej prawo do uprzedniej emerytury do daty przyznania następnej

emerytury.

Z ustaleń Sądu wynika, że ubezpieczonemu przyznano czterokrotnie prawo

do emerytury. Pierwsza to emerytura górnicza od 15 września 1984 r.,

przysługująca bez względu na wiek (decyzja z dnia 19 marca 1985 r.), przyznana

na podstawie art. 10 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

górników i ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 30, poz.154 ze zm.). Druga

to również emerytura górnicza, przyznana na podstawie art. 34 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych -

od 1 maja 2006 r. (decyzja z dnia 7 lipca 2006 r.), trzecia zaś to emerytura na

podstawie art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (z tytułu pracy w szczególnych warunkach) – od 1 marca 2009 r.

(decyzja z dnia 6 kwietnia 2009 r.). Podstawę prawną ostatniej emerytury stanowił

art. 27 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(emerytura powszechna) i przyznano ją od 1 grudnia 2011 r. (decyzja z dnia 13

stycznia 2012 r.).

Brak natomiast w podstawie faktycznej zaskarżonego wyroku ustalenia, czy

ubezpieczony we wniosku wskazał podstawę wymiaru konkretnej emerytury czy też

wniosek był na tyle niedookreślony, że wymagał wezwania przez organ rentowy do

jego sprecyzowania wraz ze stosownym pouczeniem wynikającym z § 2

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 11 października 2011 r.

w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe (Dz.U. Nr 237, poz.

1412). Trzeba bowiem zaznaczyć, że każda emerytura „po emeryturze”, obliczona

w myśl art. 21 ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń, Społecznych może zostać następnie przeliczona na podstawie art.

110 czy 111 tej ustawy. Wtedy jej podstawa wymiaru nie będzie podstawą wymiaru

pierwotnego świadczenia. Jeśliby taka właśnie emerytura (przeliczona) została

wskazana do obliczenia nowej emerytury, to punktem odniesienia nie byłaby

emerytura pierwotna (jej podstawa wymiaru), ale emerytura „przeliczona”.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji o kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po

9

myśli art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.