III CK 523/03

Sygn. akt III CK 523/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 listopada 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Maria Grzelka

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa A.P. i R.R.

przeciwko L. sp. z o.o.

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 3 listopada 2004 r.,

na rozprawie

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 kwietnia 2003 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania pozostawiając temu

Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 10 grudnia 2002 r. zasądził od

pozwanego L. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na rzecz powodów A.P. i

R.R. kwotę 96.096,43 zł jako nieuiszczoną przez pozwaną Spółkę prowizję.

Strony zawarły w dniu 12 maja 1999 r. umowę o świadczenie usług, do

której mają odpowiednie zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego dotyczące

umowy zlecenia (art. 734 i 750 k.c.). Powodowie zobowiązali się do wyszukiwania

najemców całości lub części nieruchomości położonej w K., przy ul L. 23, będącej w

czasie zawierania umowy w budowie, przygotowywania niezbędnych dokumentów i

negocjowania wstępnych warunków najmu. Warunkiem wypłaty wynagrodzenia

było doprowadzenie do zawarcia umów najmu (pkt 4 umowy), a wysokość

wynagrodzenia uzależniona została od stawki rocznego czynszu oraz okresu, na

jaki umowa najmu będzie zawarta.

Sąd Okręgowy uznał żądanie powodów za uzasadnione. Stwierdził, że

warunkiem wypłaty wynagrodzenia miało być doprowadzenie do zawarcia umowy

najmu. Warunek ten został spełniony, gdyż powodowie doprowadzili do zawarcia

umowy najmu z B. S.A. Znajdujące się w umowie stron zastrzeżenie, że

wynagrodzenie zostanie wypłacone z pierwszych wpływów czynszowych Sąd uznał

za nieważne, traktując to zastrzeżenie jako warunek sprzeczny z zasadami

współżycia społecznego. Zdaniem Sądu warunek, który pozbawia przedsiębiorcę

wynagrodzenia za spełnione należycie świadczenie narusza zasady współżycia

społecznego. Dodatkowo Sąd wskazał, że nawet gdyby potraktować przytoczone

postanowienie umowy jako warunek ważny i dopuszczalny, to pozwana Spółka

przeszkodziła w jego ziszczeniu się nie występując na drogę sądową celem

przymuszenia B. do zapłaty należności czynszowych. Ponadto pozwane L. nie

oddało budynku do eksploatacji w terminie i to spowodowało odstąpienie od umowy

najmu przez najemcę. W takiej sytuacji powodom należy się umówione

wynagrodzenie.

Apelacja pozwanej została oddalona. Sąd Apelacyjny dokonał jednak nieco

3

odmiennej oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego. Przyjął, że umowa

zawarta pomiędzy stronami była umową agencyjną, a nie umową zlecenia.

W umowie agencyjnej agentowi należy się prowizja od umów zawartych z jego

udziałem. Podpisana przez strony w dniu 12 maja 1999 r. umowa określała

obowiązki powodów w sposób właściwy dla umowy agencyjnej. Ponadto, w pkt 4

strony ustaliły, że wynagrodzenie należy się za doprowadzenie do zawarcia umowy

najmu. Pozwane L. zapewniło, że budynek zostanie oddany do eksploatacji nie

później niż do końca sierpnia 2000 r. oraz że to ono poniesie wszelkie

konsekwencje opóźnienia tego terminu. Odstąpienie najemców od umowy

z powodu opóźnienia nie pozbawia powodów prawa do wynagrodzenia.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że w sprawie bezsporne jest, iż w konsekwencji

starań powodów pozwana Spółka zawarła umowę najmu z B. S.A. oraz, że nie

oddała budynku do eksploatacji do końca sierpnia 2000 r. Najemca powiadomił w

związku z tym o odstąpieniu od umowy z powodu niedotrzymania umówionego

terminu wydania lokalu (lipiec 2000 r.). Nie ma istotnego znaczenia, czy była to

rzeczywista przyczyna odstąpienia od umowy, skoro fakt zwłoki jest bezsporny, a

najemca nie zgodził się na podpisanie aneksu przesuwającego termin wydania

lokalu na dzień 1 września 2000 r.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego zawarte w umowie stron postanowienie, że

zleceniodawca zapłaci powodom wynagrodzenie z pierwszych wpływów

czynszowych, z zaliczki lub zadatku wpłaconych przy zawieraniu umów

przedwstępnych najmu, nie było warunkiem wypłaty wynagrodzenia, lecz terminem,

w którym zapłata powinna nastąpić. Wszelkie rozważania Sądu pierwszej instancji

odnoszące się do warunku są zatem bezprzedmiotowe. Nawet zaś gdyby przyjąć,

że strony uzależniły zapłatę prowizji od uiszczenia czynszu przez najemcę,

a zapłata nie nastąpiła z powodu odstąpienia najemcy od umowy, to bez znaczenia

są przyczyny opóźnienia wydania lokalu przez pozwaną. Faktem jest, że strona

pozwana nie dotrzymała terminu oddania budynku do eksploatacji. Uzależnianie

zapłaty prowizji od uiszczenia czynszu przez najemcę mogłoby doprowadzić do

sytuacji, że agent zostałby pozbawiony wynagrodzenia, a to jest sprzeczne

z art. 758 § 1 k.c.

4

Kasacja strony pozwanej oparta została na obu podstawach z art. 3931

k.p.c.

W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego skarżąca Spółka wskazuje

art. 116 § 1 w związku z art. 89 k.c. przez ustalenie, że uzależnienie zapłaty

prowizji od uiszczenia czynszu przez najemcę było terminem, a nie warunkiem oraz

art. 455 i 457 w związku z art. 761 § 3 i art. 758 § 1 k.c. przez przyjęcie, że

roszczenie o zapłatę prowizji stało się wymagalne. W ramach podstawy naruszenia

przepisów postępowania - art. 382 i 233 k.p.c. przez orzekanie na podstawie

materiału dowodowego, który nie został rozszerzony mimo żądania strony

pozwanej; art. 378 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. przez brak merytorycznego

doniesienia się Sądu Apelacyjnego do większości zarzutów zawartych w apelacji;

art. 387 § 1 w związku z art. 328 § 2 i art. 391 k.p.c. przez brak uzasadnienia

nieuwzględnienia zarzutów apelacyjnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie sposób odmówić trafności większości zarzutów podniesionych przez

pozwaną Spółkę. W szczególności, trafny jest zarzut nie odniesienia się przez Sąd

Apelacyjny do zarzutów zawartych w apelacji strony pozwanej oraz zarzut

orzekania w oparciu o niepełny materiał dowodowy. Sąd drugiej instancji nie

dokonał bowiem analizy treści całej umowy zawartej przez strony w dniu 12 maja

1999 r., a jedynie wybranego jej fragmentu. Tymczasem, co podnoszone było

w apelacji, z treści umowy zdaje się wynikać, że zamiarem stron było rozłożenie

ryzyka gospodarczego pewnego przedsięwzięcia. Rozłożenie to miało się wyrażać

m.in. uzależnieniem wypłaty prowizji powodom od uzyskania przez pozwaną

Spółkę pierwszych wpływów z umów najmu zawartych w wyniku starań powodów.

Kwestia ta nie była przedmiotem głębszej analizy Sądu orzekającego.

Trafne są także zarzuty sformułowane w ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej. Przede wszystkim, nie znajduje podstaw prawnych stanowisko Sądu

Apelacyjnego, że znajdujące się w umowie postanowienie, zgodnie z którym

powodowie otrzymają prowizję po wpłynięciu należności z tytułu czynszu najmu,

jest terminem a nie warunkiem. Termin, zgodnie z powszechnym rozumieniem tego

pojęcia, to określona data lub inne zdarzenie, które z pewnością nastąpi, a od

nadejścia którego strony uzależniają powstanie lub ustanie skutków prawnych

5

dokonywanej czynności. Jako termin traktowane jest przy tym zarówno określenie

daty, jak i inne zdarzenie, którego nadejście musi być jednak pewne. Warunek

natomiast to zdarzenie przyszłe, pozbawione jednak cechy pewności - zdarzenie

przyszłe i niepewne. Także od takiego zdarzenia (jego wystąpienia lub

niewystąpienia) strony mogą uzależnić powstanie lub ustanie skutków prawnych

dokonywanej czynności.

Postanowienie zawarte w pkt 4 umowy stron, do którego oba Sądy

przywiązały istotne znaczenie, uzależnia wypłatę należności z tytułu prowizji na

rzecz powodów od dwóch zdarzeń: zawarcia umowy najmu w wyniku starań

powodów oraz dokonania wpłaty czynszu przez najemcę „znalezionego" przez

powodów. Oba te zdarzenia mają, dokonując oceny według chwili zawierania

umowy, charakter zdarzeń przyszłych i niepewnych. Są to zatem warunki

o charakterze zawieszającym. Nie sposób zatem traktować, jak czyni to Sąd

Apelacyjny, jednego z opisanych zdarzeń jako warunku (doprowadzenie do

zawarcia umowy), a drugiego (wpłata czynszu przez najemcę) - jako terminu

dokonania zapłaty przez pozwaną. Nawiasem mówić Sąd Apelacyjny wykazuje

pewną niekonsekwencję, gdyż nawet przy traktowaniu wpływu należności

czynszowych jako terminu zapłaty prowizji, to - w niespornym w tym zakresie stanie

faktycznym sprawy - termin ten jeszcze nie nadszedł.

Reasumując, uzależnienie zapłaty prowizji przez dającego zlecenie od

uzyskania przez niego pierwszych wpłat czynszowych, jest warunkiem

zawieszającym. Dodanie takiego warunku do umowy agencyjnej należy uznać za

dopuszczalne, nie pozostające w sprzeczności ani z ustawą, ani z zasadami

współżycia społecznego. Możliwość uzależnienia wypłaty prowizji od wykonania

umowy zawartej z jego udziałem przewidywał - przed dokonaniem zmian ustawą

z dnia 26 lipca 2000 r. - art. 761 § 3 k.c. Zgodnie z tym przepisem agent miał

jednak prawo do prowizji, jeżeli nie wykonanie umowy nastąpiło z przyczyn

dotyczących dającego zlecenie. W obecnym stanie prawnym zasadą jest

uzależnienie nabycia przez agenta prawa do prowizji od nadejścia chwili, w której

dający zlecenie powinien był, zgodnie z umową z klientem, spełnić świadczenie,

albo faktycznie je spełnił, albo też swoje świadczenie spełnił klient. Strony mogą

jednak zawrzeć w umowie odmienne postanowienia (art. 7613

§ 1 k.c.).

6

Postanowienia umowy uzależniającego wypłatę prowizji od spełnienia

świadczenia przez klienta nie sposób także uznać, w okolicznościach

rozpoznawanej sprawy, za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Jako

dopuszczalną należy ocenić możliwość rozłożenie ryzyka gospodarczego pewnego

przedsięwzięcia pomiędzy strony umowy agencyjnej. Powodowie, będąc

profesjonalistami, powinni mieć świadomość skutków prawnych zawarcia umowy

określonej treści. Uzależnienie wypłacenia prowizji należnej agentowi od spełnienia

świadczenia przez stronę umowy zawartej z jego udziałem, nie jest przy tym, jak

przyjmowały to Sądy orzekające, pozbawieniem agenta wynagrodzenia. Może

natomiast, w określonych okolicznościach, powodować odwleczenie się uzyskania

należności za spełnione świadczenie, bądź też - w skrajnych sytuacjach - czynić

bezskutecznym jego prawo do wynagrodzenia.

Z tych względów zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu a sprawa

przekazaniu do ponownego rozpoznania (art. 3933

§ 1 k.p.c.).