II CK 221/04

Sygn. akt II CK 221/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 listopada 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z powództwa „L." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością - następcy

prawnego E.P. i L.P. właścicieli Przedsiębiorstwa Handlowo - Usługowego „L."

przeciwko S.H.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 10 listopada 2004 r.,

kasacji pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 grudnia 2003 r., sygn. akt [...],

oddala kasację i nie obciąża pozwanego S.H. kosztami

postępowania za instancję kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny oddalił – zaskarżonym wyrokiem – apelację pozwanego S.H.

i orzekł o kosztach procesu w oparciu o dokonane ustalenia faktyczne, z których

wynika, że dnia 16 maja 2000 r. strona powodowa sprzedała pozwanemu środek

do produkcji rolnej o nazwie Hydro NFK 16-16-16/B o wartości 47.726 zł. Nabywca

S.H. podpisał dokumenty magazynowe „Wz” własnym imieniem i nazwiskiem. Poza

tymi danymi odbiorcę towaru określono przez wskazanie jego miejsca

zamieszkania. Nawóz został dostarczony do magazynów firmy „M.”, której

członkiem zarządu był pozwany. Wystawione i wysłane dwie faktury VAT nr [...], na

kwotę 23.376 z. i nr [...], na kwotę 24.350 zł nie zostały przez pozwanego

podpisane. Dnia 5 sierpnia 2000 r. Spółka „M.” zapłaciła powodowi kwotę 23.376 zł

z adnotacją na poleceniu przelewu, iż płaci tytułem „Hydro NPK Wz Nr 2088”,

kolejna zapłata przez wymienioną Spółkę na rzecz strony powodowej wynosiła

kwotę 24.350 zł z adnotacją tytułem „Hydro NPK 16-16-16B/B 25 ton z dn.

17.05.2000 r.” Spółka „M.”, była zadłużona – z tytułu innych, wcześniejszych

dostaw, na kwotę 505.459,75 zł, strona powodowa – wobec braku oświadczenia, że

płaci za dług S.H. – zaliczyła dokonane wpłaty na najdalej wymagalny dług. Sądy

obu instancji wyraziły zapatrywanie, ze kontrahentem i dłużnikiem zbywcy w

odniesieniu do zawartej dnia 16 maja 2000 r. umowy był pozwany S.H., a nie

Spółka „M.”, i dlatego nie przysługiwały jej uprawnienia z art. 451 § 1 k.c., do

wskazania własnego długu, który chce zaspokoić spełniając dane świadczenie. Nie

istnieją też podstawy do przyjęcia wygaśnięcia wierzytelności na skutek spełnienia

świadczenia pieniężnego przez osobę trzecią (art. 356 k.c.).

Kasację złożył pozwany S.H.

Skarżący – bez wyodrębnienia podstaw kasacji – zaskarżonemu wyrokowi

zarzucił:

1) naruszenie prawa materialnego art. 451 § 1 k.c. w związku z art. 356 § 2 k.c.

poprzez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na

przyjęciu, że w wyniku zapłaty za towar w postaci nawozu Hydro NPK,

3

dokonanej przez spółkę „M.” sp. z o.o., nie zostały wykonane zobowiązanie

wobec powoda,

2) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik

sprawy:

a) art. 386 § 2 k.p.c. poprzez nie uwzględnienie nieważności postępowania

przed sądem I instancji, polegającej na pozbawieniu strony pozwanej

możności dopozwania spółki „M.” wskutek naruszenia przepisów art. 485

k.p.c. w związku z art. 486 § 1 k.p.c. i art. 495 § 4 k.p.c. i zaniechanie

skierowania sprawy do rozpoznania w trybie zwykłym,

b) art. 381 k.p.c. poprzez przyjęcie, że pozwany powołuje nowy fakt polegający

na nieotrzymaniu faktur VAT, w sytuacji, gdy materiał sprawy wykazuje, że

powód nigdy nie przedstawił dowodu na okoliczność, że faktury te doręczył,

a pozwany od początku podnosił zarzut braku biernej legitymacji,

c) art. 382 k.p.c. w związku z art. 233 § 1 k.p.c. i art. 232 k.p.c. poprzez

niewłaściwą ocenę dowodów zebranych w postępowaniu w I instancji

polegającą na przyjęciu, że:

- to na pozwanym spoczywał obowiązek wykazania, że faktury VAT nr [...] i

[...] nie zostały mu doręczone,

- o tym, kto był stroną umowy kupna nawozu sztucznego, może

decydować treść dokumentu wewnętrznego WZ, wytworzonego przez

powoda, oraz wystawiony na jego podstawie dokument rozliczeniowy

w postaci faktury VAT.

Wskazując na powyższe skarżący wnosił o:

uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku sądu I instancji i przekazanie

sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania przy uwzględnieniu kosztów

postępowania kasacyjnego jako części kosztów procesu.

Powodowe „L. ” Spółka z o.o. w złożonej odpowiedzi na kasacji wnosiło o jej

oddalenie z zasądzeniem kosztów procesu za instancję kasacyjną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Najdalej idącym jest zarzut nieważności postępowania dotyczący

postępowania przed sądem pierwszej instancji, którego sformułowanie – jak

wyjaśnił autor kasacji – wskazujące na obrazę przez sąd odwoławczy art. 386 § 2

k.p.c. – zmierza do uwzględnienia stanowiska Sądu Najwyższego (powołanego

w kasacji) stwierdzającego, że instancja kasacyjna nie jest uprawniona do badania,

czy postępowanie przed sądem pierwszej instancji było dotknięte nieważnością,

której skarżący nie zarzucał w toku postępowania apelacyjnego. Jako przyczynę

nieważności postępowania wskazał skarżący, także w uzasadnieniu kasacji art. 379

pkt 5 k.p.c., który dotyczy szczególnie poważnych i rażących uchybień oraz

wadliwości postępowania ze strony sądu lub działań strony przeciwnej,

w następstwie których skarżąca strona pozbawiona została możności obrony swych

praw. Współzależność tego zarzutu od charakteru postępowania apelacyjnego jest

oczywista. Oczywistym jest zawarty w art. 378 § 1 zd. pierwsze k.p.c. nakaz

rozważenia wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 sierpnia 2003 r., III CKN 392/01 –

OSNC 2004, nr 10, poz. 161 i powołane tamże dalsze orzecznictwo). Przyjęcie

w polskim procesie cywilnym modelu apelacji tzw. pełnej sprawia, że postępowanie

apelacyjne – chociaż jest postępowaniem odwoławczym i kontrolnym zachowuje

charakter postępowania rozpoznawczego (por. uzasadnienie uchwały składu

7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98, mającej moc

zasady prawnej, OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124).

Sąd pierwszej instancji ustalił, że kontrahentem transakcji dokonanej dnia

16 maja 2000 r., przedmiotem której był określony w pozwie środek do produkcji

rolnej, był pozwany S.H. i on jest wyłącznie biernie legitymowany w przedmiotowej

sprawie. Sąd Apelacyjny aprobował te ustalenia, co przesądzało o nie istnieniu

podstaw do zastosowania przepisów umożliwiających naprawienie błędów

niewłaściwego, podmiotowego określenia granic postępowania, bądź braku

legitymacji procesowej występującej po stronie pozwanej. Obszerne wywody

kasacji mające dowodzić, że następstwem uchybień w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym było pozostawienie pozwanego nadal w tym procesie jako

biernie legitymowanego nie przystają do niepodważonych ustaleń faktycznych

5

i okoliczności sprawy obejmujących także funkcję sprawowaną przez pozw. S.H.

we wskazywanej przez niego jako biernie legitymowanej Spółce „M.”.

W odniesieniu do zarzutów i przepisów mających wypełniać podstawę z art.

3931

pkt 2 k.p.c. należy wskazać, że podstawę ustaleń faktycznych, w Sądzie

drugiej instancji stanowi:

- materiał zebrany w toku postępowania w pierwszej instancji,

- materiał zebrany przez Sąd drugiej instancji oczywiście z zachowaniem

reguł przewidzianych w powołanym w kasacji art. 381 k.p.c. i 368 § 1 pkt

4 k.p.c. ograniczających dopuszczalność powołania nowych faktów

i dowodów, mających uzupełnić materiał zgromadzony w instancji niższej,

- fakty powszechnie znane (art. 213 § 1, 228 § 2 k.p.c.), fakty znane

sądowi z urzędu (art. 228 § 1 k.p.c.), fakty przyznane (art. 229 k.p.c.),

fakty nie zaprzeczone (art. 230 k.p.c.), domniemania prawne (art. 234

k.p.c.).

Strona powodowa w treści pozwu wskazała (k. 1) „…Faktury pozwanemu

wysłano pocztą i dlatego nie ma na nich podpisu pozwanego”.

Pozwany S.H. nie zaprzeczył w toku postępowania tego faktu, a dopiero w

apelacji (k. 83) zarzucił, że strona powodowa nie przedstawiła dowodu na tę

okoliczność.

Podzielić należy w całości odmowę prowadzenia w instancji odwoławczej

postępowania dowodowego co do zasadności tego twierdzenia celem włączenia go

do podstawy faktycznej zaskarżonego wyroku.

Chybiona jest powzięta w kasacji próba wykazania, że strona pozwana zachowała

uprawnienie z art. 381 k.p.c. przez sam fakt zgłaszania zarzutu braku biernej

legitymacji procesowej. Oczywistym jest, że zarówno zgłaszany i argumentowany

innymi danymi i przesłankami wniosek o oddalenie powództwa, jak też wymieniony

zarzut braku legitymacji, nie może być taktowany, jako materiał dostarczony

Sądowi drugiej instancji i pozwalający bez naruszenia treści art. 381 k.p.c. pominąć

ograniczenia tam zawarte, które mają zapobiegać przesuwaniu punktu ciężkości

rozpoznania sprawy z sądu pierwszoinstancyjnego do sądu drugiej instancji oraz

6

przeciwdziałaniu przewlekłości postępowania. Sąd Apelacyjny nie przekroczył

swoich uprawnień. Zwalczający to stanowisko pomija nakaz konstytucyjny

rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki (art. 45 ust. 1 Konstytucji)

i jednoznaczne postanowienia zawarte w ustawie z dnia 17 czerwca 2004 r.

o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu

sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz.U. Nr 179, poz. 1843). Stwarza to

także dla współuczestników postępowania sądowego (stron, uczestników

postępowania, pełnomocników i biegłych) nowe wymagania co do potrzeby

koncentrowania materiału procesowego. Istnienie tej świadomości wyklucza

posługiwanie się – w omawianym zakresie – argumentacją przytoczoną w kasacji.

Realizacja ostatnio powołanej ustawy wywołuje skutki nie tylko finansowe, lecz

przede wszystkim prestiżowe dla każdego sędziego sądu i wymiaru

sprawiedliwości.

Nie zasługują na uwzględnienie także dalsze zarzuty pozwanego,

zmierzające do podważenia ustaleń faktycznych, a dotyczące naruszenia art. 233

§ 1 k.p.c. i art. 232 k.p.c. przez niewłaściwą ocenę dowodów zebranych

w postępowaniu pierwszoinstancyjnym. Jeżeli w kasacji zgłoszony został zarzut

naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., to Sąd Najwyższy jako instancja kasacyjna nie

dokonuje powtórnej oceny, o której mowa w powołanym przepisie art. 233 § 1

k.p.c., lecz sprawdza, czy nie zostały przekroczone granice uprawnień osądu

sędziowskiego w tym przepisie określone. W orzecznictwie sądowym wskazane

zostały kryteria i sposób realizacji tych uprawnień (por. w szczególności

uzasadnienie orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 29 października 1996 r.,

III CKN 8/96 – III CKN 1997, nr 3, poz. 30 i orz. z dnia 14 stycznia 2000 r., I CKN

1169/99 – OSNC 2000, nr 7-8, poz. 139 i z dnia 10 kwietnia 2000 r., V CKN

17/2000 – OSNC 2000, nr 10, poz. 189). Odmienna interpretacja dowodów

wskazana w kasacji lub też, inne, korzystne dla skarżącego wnioski z tych

dowodów wyprowadzone, nie mogą przesądzać o wadliwości ustaleń faktycznych

przyjętych za podstawę orzeczenia.

Jak to już wskazano, Sąd orzekający przytoczył dostateczne uzasadnienie do

przyjęcia za prawdziwe twierdzeń strony powodowej zawartych w pozwie, których

strona pozwana nie zaprzeczyła (art. 230 k.p.c.). Skarżący nie wykazał, aby

7

zachodziły okoliczności wykluczające fakt wysłania faktur pocztą. Prawidłowość

ustaleń co do tego faktu i wniosków z niego wynikających nie została podważona.

Sąd orzekający nie miał obowiązku zbierania dalszych dowodów z urzędu, skoro

zebrany w sprawie materiał okazał się dostateczny do jej rozstrzygnięcia. Jest to

utrwalona linia orzecznictwa (por. m.in. orz. Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca

1980 r., I CR 75/80 – OSNCP 1981, nr 2-, poz. 36). Ostatnie zmiany k.p.c.,

poczynając od ustawy z dnia 1 marca 1996 r. (Dz.U. Nr 13, poz. 189) potwierdzają

kierunek zmierzający do zwiększenia kontradyktoryjności postępowania sądowego

i odpowiedzialności stron procesowych za wynik procesu cywilnego (por. art. 3

k.p.c.).

Dla oceny przez Sąd Najwyższy, rozpoznający kasację, trafności zarzutu

naruszenia – powołanych w kasacji przepisów – prawa materialnego miarodajny

jest niepodważony stan faktyczny sprawy, będący podstawą zaskarżonego wyroku.

Skoro kasacja zarzut naruszenia prawa materialnego opiera na przepisach

nieadekwatnych do tych ustaleń, to podstawa kasacji przewidziana w art. 3931

pkt 1

k.p.c. nie może być uznana za usprawiedliwioną (art. 39312

k.p.c.). Dlatego kasacja

podlega oddaleniu. O kosztach procesu za instancję kasacyjną orzeczono na

podstawie art. 39319

, 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 i 102 k.p.c. biorąc za

podstawę okoliczności ustalone przez Sąd Apelacyjny w postępowaniu

międzyinstancyjnym pozwalające na zastosowanie ostatnio wymienionego przepisu

w stosunku do pozwanego.

Z powyższych przyczyn i na podstawie przytoczonych przepisów orzeczono

jak w sentencji wyroku.