V CK 288/04

Sygn. akt V CK 288/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Ewa Zawisza

w sprawie z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej w K.

przeciwko Gminie Miejskiej P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 2 grudnia 2004 r.,

kasacji strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 grudnia 2003 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 3 lipca 2001 r. Sąd Okręgowy w Ś. zasądził od pozwanej

Gminy Miejskiej P. na rzecz powodowej Spółdzielni Mieszkaniowej w K. kwotę

429.398, 85 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 14 października 1998 r., dalej

idące powództwo o zapłatę oddalił.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym.

Strona pozwana sprzedała powódce na cele budownictwa mieszkaniowego

nie zabudowane nieruchomości, które wyposażone były w urządzenia infrastruktury

lub posiadały możliwość połączenia do tych urządzeń, takich jak utwardzona droga,

sieć energetyczna, sieć wodociągowa, sieć kanalizacyjna, sieć gazowa. Powódka

wybudowała na zakupionym terenie sześć budynków mieszkalnych oraz sieć

wodno-kanalizacyjną. Zrealizowane urządzenia wodno-kanalizacyjne łączą

instalacje wewnętrzne budynków w sieć w obrębie zabudowanego terenu, która

została włączona do sieci będącej w eksploatacji Zakładu Wodociągów i

Kanalizacji. Strona powodowa zwróciła się do tych Zakładów o zwrot nakładów

poniesionych na budowę sieci wodno-kanalizacyjnej i deszczowej określając ich

ogólny koszt na kwotę 395.668 zł. Ostatecznie domagała się tej kwoty wraz z

ustawowymi odsetkami za opóźnienie w jej zapłacie, to jest łącznie kwoty

453.511,40 zł.

Sąd Okręgowy uznał, że przedstawione przez powódkę dowody w postaci

projektu zewnętrznej sieci wodno-kanalizacyjnej, obejmującej opis techniczny tego

projektu oraz w postaci korespondencji między stronami, w której pozwana nigdy

nie kwestionowała faktu wybudowania przez powódkę sieci wodno - kanalizacyjnej

uzasadniają przyjęcie, że powódka wykazała ten fakt oraz poniesienie związanych

z tym kosztów. Dowód z opinii biegłego potwierdził natomiast fakt podłączenia

wybudowanej sieci do sieci Zakładu Wodociągów i Kanalizacji. Z tą chwila, na

podstawie art. 49 k.c., stała się ona własnością pozwanej Gminy, a w konsekwencji

3

powódka może domagać się od pozwanej zwrotu poniesionych na budowę

kosztów, w oparciu o art. 405 k.c. Sąd Okręgowy przyjął, że uzyskana przez

pozwaną korzyść majątkowa odpowiada wartości przejętego mienia, wskazał przy

tym, że pozwana nie kwestionowała twierdzeń powódki, iż wartość wybudowanych

urządzeń jest równa wyłożonym na ich budowę kosztom.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając sprawę po raz pierwszy, oddalił apelację

pozwanej od powyższego wyroku. Na skutek kasacji pozwanej Sąd Najwyższy

uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego

rozpoznania. Podzielając stanowisko, że pozwana Gmina stała się właścicielem

urządzeń wybudowanych przez Spółdzielnię z chwilą ich połączenia z istniejącą

siecią wodociagowo-kanalizacyjną Zakładu Wodociągów i Kanalizacji - jednostki

budżetowej Gminy P. - wskazał równocześnie, że oba sądy orzekające nie określiły

granic tego prawa oraz wartości ewentualnego wzbogacenia Gminy i wartości

ewentualnego zubożenia Spółdzielni na skutek wybudowania sieci, która stała się

własnością Gminy. Stwierdził nadto, że w okolicznościach sprawy nie można

utożsamiać uzyskania własności urządzeń przez pozwaną z jej bezpodstawnym

wzbogaceniem, uzyskanie tego prawa następuje bowiem na podstawie

obowiązujących przepisów, jednak nabycie ex lege własności nie oznacza

wyłączenia możliwości dokonania oceny zmiany stanu majątkowego każdej ze

stron w związku z kosztem wybudowania cudzej rzeczy oraz powiększeniem się

przedsiębiorstwa w wyniku wejścia w jego skład pewnych rzeczy ruchomych.

Ocena ta - jak wskazał Sąd Najwyższy - uwzględniać musi po stronie Spółdzielni

nie tylko umniejszenie majątku spowodowane poniesieniem kosztów budowy, ale

także zwiększenie się wartości nieruchomości przez wyposażenie jej w sieć wodno-

kanalizacyjną, zaś w odniesieniu do Gminy ocenić należy o ile zwiększył się jej

majątek na skutek zwiększenia się należącego do niej przedsiębiorstwa i czy w

związku z tym nie zwiększyły się jej pasywa.

Zaskarżonym obecnie wyrokiem Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji

pozwanej, zmienił wyrok Sądu Okręgowego i oddalił powództwo oraz orzekł o

kosztach procesu stosownie do jego wyniku.

4

W jego uzasadnieniu stwierdził, iż konieczność ponownego rozpoznania

przesłanek bezpodstawnego wzbogacenia Gminy przy uwzględnieniu wskazań co

do wykładni art. 405 k.c., zawartych w wyroku Sądu Najwyższego, nie oznacza

obowiązku przeprowadzania przez sąd z urzędu niezbędnego, praktycznie nowego,

postępowania dowodowego. Obowiązuje wszak zasada procesowa

kontradyktoryjności (art. 3 k.p.c.), a ciężar udowodnienia poszczególnych faktów

obciąża stronę, która z tych faktów wywodzi skutki prawne ( art. 6 k.c.). Wszystkie

przesłanki bezpodstawnego wzbogacenia pozwanej Gminy powinna więc

udowodnić powódka. Powodowa Spółdzielnia, po uchyleniu wyroku Sądu

Apelacyjnego, nie złożyła jednak żadnego pisma procesowego zawierającego jej

twierdzenia i wnioski dowodowe, a jedynie jej pełnomocnik „łaskawie” nie sprzeciwił

się wnioskowi dowodowemu strony pozwanej o przeprowadzenie dowodu z opinii

biegłego w celu oszacowania wartości sieci wodociągowo - kanalizacyjnej. Wnioski

dowodowe strony pozwanej Sąd Apelacyjny oddalił jako zbędne, a po części

chybione oraz stwierdził, iż inicjatywy dowodowej oczekiwał od strony powodowej,

wobec bezczynności której roszczenie jej nie zostało udowodnione, co skutkuje

oddaleniem powództwa.

W kasacji strona powodowa przytoczyła obie ustawowe podstawy

zarzucając:

1/ naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynika sprawy,

a to:

- art. 232 k.p.c. oraz art. 217 § 2 k.p.c. poprzez błędne zastosowanie w wyniku

bezzasadnego przyjęcia, że ciężar udowodnienia okoliczności wskazanych

w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 lipca 2003 r. spoczywa w postępowaniu

przed Sądem Apelacyjnym na stronie powodowej i w konsekwencji oddalenie

wniosku strony pozwanej o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na

okoliczność wartości uzyskanego przez nią przysporzenia majątku,

- art. 39317

k.p.c. w sytuacji gdy o istnieniu po stronie pozwanej Gminy

wzbogacenia przesądził Sąd Najwyższy poprzez przyjęcie interpretacji art. 49

k.c. w zw. z art. 191 k.c., zgodnie z którą wchodzące w skład przedsiębiorstwa

5

infrastruktura wodno - kanalizacyjna staje się własnością przedsiębiorcy o ile

strony nie postanowiły inaczej, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca;

2/ naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie art. 6 k.c. poprzez przyjęcie, że na stronie powodowej ciążył

obowiązek udowodnienia w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym

wszystkich przesłanek art. 405 k.c., podczas gdy:

- na ustalenie wysokości bezpodstawnego wzbogacenia składa się szereg

różnych jednostkowych faktów, zaś art. 6 k.c. w z. z art. 405 rozstrzyga, które

z nich ma udowodnić każda ze stron,

- stroną wnosząca apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji była strona

pozwana, jako zainteresowana ewentualną zmianą wyroku Sądu Okręgowego

i inicjatywa dowodowa należała przede wszystkim do tej strony, tym bardziej że

Sąd Najwyższy uznał za konieczne uzupełnienie poczynionych ustaleń, których

skutki mogłyby być ewentualnie korzystne na tym etapie postępowania

wyłącznie dla strony pozwanej.

We wnioskach kasacyjnych powódka domagała się uchylenia zaskarżonego

wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu,

przy uwzględnieniu koszów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Konsekwencją uchylenia wyroku sądu drugiej instancji przez Sąd Najwyższy

jest powrót sprawy do takiego stanu jaki istniał przed wydaniem wyroku przez sąd

drugiej instancji. Sąd, któremu sprawa został przekazana przez Sąd Najwyższy do

ponownego rozpoznania kieruje się w dalszym jej toku ogólnymi zasadami

postępowania apelacyjnego, jest przy tym związany zawartymi w wyroku Sądu

Najwyższego wskazaniami co do wykładni prawa (art. 39317

k.p.c.). Określony

wskazanym przepisem zakres związania, wbrew zarzutowi skarżącej nie został

przez Sąd Apelacyjny naruszony. Respektując pogląd Sądu Najwyższego co do

wykładni art. 405 k.c. Sąd ten oddalił bowiem dochodzone roszczenie jako nie

udowodnione.

6

Sąd apelacyjny rozpoznający sprawę ponownie może uwzględnić nowe fakty

i dowody, których strona nie mogła powołać przed sądem pierwszej instancji, lub

których potrzeba powołania wynikła później (art. 381 k.p.c.). Potrzeba powołania

nowych dowodów może powstać dopiero w następstwie zajęcia przez Sąd

Najwyższy odmiennego stanowiska co do wykładni prawa, niż zajęte w uchylonym

wyroku sądu drugiej instancji. Sytuacja taka powstałą w przedmiotowej sprawie

w związku z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 25 lipca 2003 r. W świetle

motywów tego wyroku istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia nabrały bowiem

fakty, których doniosłości, przy przyjętej błędnej wykładni art. 405 k.c. nie

dostrzegły poprzednio sądy orzekające. W takim stanie rzeczy pozwana Gmina,

która nie kwestionował - zgodnie z przetoczonym uprzednio uzasadnieniem wyroku

Sądu Okręgowego - że powódka poniosła koszty wybudowania sieci wodno -

kanalizacyjnej jak i ich wysokości a także że zmniejszenie się majątku powódki

odpowiada kosztom jej wybudowania, uprawniona była w związku z wykładnią art.

405 k.c. dokonaną przez Sąd Najwyższy dowodzić w ponownym rozpoznaniu

sprawy, że zwiększenie się jej majątku - odmiennie niż twierdziła to strona

powodowa - nie odpowiada zmniejszeniu się majątku powódki. Zgłoszony przez nią

nowy dowód z opinii biegłego realizował jej uprawnienie do obrony zmierzającej

do zwalczenia odmiennego stanowiska strony powodowej w tym zakresie,

odnośnie do którego pozwana nie pozostawała dotychczas w sporze. Teza

dowodowa określająca okoliczność, której wykazaniu dowód ten miał służyć,

chociaż nie całkiem chybiona, to jednak zważywszy cel dowodzenia, nie jest dość

precyzyjna.

Jednak dostrzeżone przez Sąd Apelacyjny uchybienia zasadom

profesjonalnego wykonywania zastępstwa procesowego stron w odniesieniu do ich

powinności wynikającej z art. 6 k.c. nie zwalniało Sądu, przy podjętej przez nie

częściowej inicjatywie dowodowej, od obowiązku wyjaśnienia sprawy. Po

dokonanych ustawą z dnia 1 marca 1996 r. (Dz.U. Nr 43, poz. 189) zmianach

w przepisach art. 3 k.p.c., 213 k.p.c. i art. 232 k.p.c., zwiększających

kontradyktoryjność postępowania sądowego, obowiązek przedstawiania dowodów

spoczywa przede wszystkim na stronach, a ciężar udowodnienia faktów mających

istotne znaczenie spoczywa na tej stronie, która z faktów tych wywodzi skutki

7

prawne. Sąd nie jest jednak pozbawiony inicjatywy dowodowej, która obecnie

oparta jest na jego uznaniu, a nie obowiązku ustawowym. Także po kolejnej

nowelizacji k.p.c. ustawą z dnia 24 maja 2000 r. (Dz.U. Nr 48, poz. 554)

niezmienione pozostały przepisy art. 5. 207 § 2, 339 § 2 k.p.c. w świetle których

widoczne jest, że ustawodawca nie zrezygnował z powinności czuwania przez sąd

nad przestrzeganiem form postępowania cywilnego tak, by w konsekwencji

doprowadziły one do prawidłowych ustaleń faktycznych. Przy istotnym wzmocnieniu

zasady kontradyktoryjności zachowany został cel postępowania cywilnego

w postaci dążenia do wydania orzeczenia zgodnego z zastosowaną norma prawną,

to jest takiego, które odpowiada rzeczywistym okolicznościom sprawy.

Z powyższych względów uzasadniona okazała się podstawa kasacyjna

naruszenia przepisów postępowania odnośnie sformułowanych w niej zarzutów

naruszenia art. 217 § 2 k.p.c. i art. 232 k.p.c. oraz w zakresie uprzednio

wskazanym zarzut naruszenia art. 6 k.c., co prowadzi do uchylenia zaskarżonego

wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 39313

§ 1 k.p.c. i art.

108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.).