IV CK 203/04

Sygn. akt IV CK 203/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 1 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Filomena Barczewska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bronisław Czech

SSN Marek Sychowicz

Protokolant Izabela Czapowska

w sprawie z powództwa A.K.

przeciwko P. w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie

w Izbie Cywilnej w dniu 17 listopada 2004 r.,

kasacji powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 grudnia 2003 r., sygn. akt [...],

oddala kasację i zasądza od powoda na rzecz pozwanej

kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód domagał się zasądzenia od pozwanej kwoty 152.426,29 zł

tytułem odszkodowania za szkodę jakiej doznał wskutek tego, że pozwana nie

przekazała komornikowi zajętej wierzytelności, a złożyła ją do depozytu

sądowego.

Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa podnosząc, że złożenie do

depozytu było spowodowane powstaniem wątpliwości co do osoby wierzyciela

z uwagi na inne zajęcia, jak i dokonane cesje wierzytelności.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 29 listopada

2002 r. oddalił powództwo. Rozstrzygnięcie to oparł na następujących

ustaleniach. Prawomocnym nakazem zapłaty z dnia 7 sierpnia 2002 r.

[...] nakazano „G.” Spółce z o. o. uiszczenie na rzecz powoda kwoty

138.776,04 zł z odsetkami. W postępowaniu egzekucyjnym, wszczętym na

wniosek powoda celem wyegzekwowania tej należności, komornik w dniu 30

sierpnia 2001 r. dokonał zajęcia wierzytelności przysługującej Spółce „G.” od

pozwanej z tytułu wynagrodzenia za roboty wykonane na jej rzecz przez tą

Spółkę. Pismem z dnia 6 września 2001 r. pozwana poinformowała komornika,

że posiada wobec Spółki „G.” zobowiązanie przewyższające egzekwowaną

należność oraz, że przekazanie środków na jego rzecz nastąpi w dniu

15 listopada 2001 r. to jest w dniu wymagalności tej wierzytelności. Pismem

z dnia 15 listopada 2001 r. pozwana zawiadomiła komornika o dalszych

zajęciach oraz, że została zawiadomiona o tym, iż Spółka „G.” dokonała

siedmiu cesji wierzytelności na łączną kwotę 426.257,60 zł. W następnym dniu

pozwana wystąpiła do Sądu Rejonowego w K. o zezwolenie na złożenie do

depozytu sądowego kwoty 449.593 zł należnej Spółce „G.” za wykonane roboty

podnosząc, że do tej kwoty komornik zgłosił zajęcie na rzecz kilku wierzycieli, a

ponadto została zawiadomiona o dokonaniu przelewu na siedmiu różnych

uprawnionych. Suma wszystkich tych roszczeń znacznie przewyższa należną

Spółce „G.” kwotę.

3

Mając to na uwadze oraz treść art. 886 § 3 k.p.c. w związku z art. 415

k.c. i 361 k.c. Sąd uznał, że brak jest podstaw do uwzględnienia powództwa,

ponieważ nie można się dopatrzyć podstawowego elementu odpowiedzialności

deliktowej to jest winy. Pozwana nie naruszyła obowiązków z art. 886 k.c.,

a złożenie wierzytelności do depozytu sądowego miało oparcie w treści art. 467

pkt 3 k.c.

Apelacja powoda wniesiona od powyższego wyroku została oddalona

przez Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 11 grudnia 2003 r. Sąd ten uznał za

prawidłowe ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd I instancji i przyjął je za

własne, podkreślając również, iż nie były one kwestionowane. Nadto Sąd

podkreślił, iż wobec tego, ze powód opierał swoje roszczenie na przepisie art.

886 § 3 k.p.c. jego obciążał ciężar dowodu, że na skutek naruszenia przez

pozwaną obowiązków wynikających z zajęcia wierzytelności poniósł on szkodę,

że miedzy szkodą a zaniedbaniem obowiązków zachodzi związek przyczynowy

oraz, że zaniedbanie obowiązków było zawinione po myśli art. 415 k.c.

Sąd Apelacyjny podzielił ocenę Sądu I instancji, że powód nie wykazał

przesłanek odpowiedzialności pozwanej i to zarówno w zakresie winy

polegającej na naruszeniu obowiązków wynikających z zajęcia, wysokości

szkody, a także w zakresie związku przyczynowego między działaniem

pozwanej a szkodą. Z nie kwestionowanych ustaleń faktycznych, wynikało

jednoznacznie, że do momentu wymagalności zajętej wierzytelności, nastąpiły

kolejne zajęcia komornicze, a ponadto pozwana będąca poddłużnikiem

otrzymała szereg zawiadomień o przelewie na różne podmioty tej

wierzytelności. Suma zgłoszonych wierzytelności przekraczała kwotę należną

od pozwanej. W istocie zaistniał więc spór, kto jest wierzycielem (Spółka „G.”

czy inne osoby), a zatem zachodziła podstawa do zastosowania art. 467 pkt 3

k.c. Wystąpienie więc niezwłoczne przez pozwaną do Sądu o zezwolenie na

złożenie należności do depozytu, nie może być uznane za niezgodne

z przepisami dotyczącymi postępowania egzekucyjnego, ani tym bardziej za

zawinione. O tym czy świadczenie stosownie do art. 896 § 1 k.p.c. ma być

przelane na konto komornika czy złożone do depozytu, komornik decyduje

wówczas, gdy złożeniu do depozytu nakazują przepisy o postępowaniu

egzekucyjnym. Natomiast, gdy istnieje spór, co do osoby wierzyciela, to

4

stosownie do art. 467 pkt 1 k.c. decyzja należy do poddłużnika, gdyż dotyczy

realizacji uprawnień z prawa materialnego. Złożenie przedmiotu do depozytu

sądowego nie może być traktowane na równi z odmową realizacji zajęcia.

Istnienie przesłanek uzasadniających złożenie przedmiotu świadczenia do

depozytu sądowego dowodzi braku winy po stronie pozwanej w nieprzekazaniu

zajętej wierzytelności komornikowi.

Okoliczność, że została ogłoszona upadłość Spółki „G.”

i w konsekwencji umorzenie postępowania egzekucyjnego przeciwko tej

Spółce nie pozostaje w związku przyczynowym, w rozumieniu art. 361 k.c.,

z działaniem pozwanej polegającym na złożeniu należności do depozytu

sądowego. Ogłoszenie upadłości dłużnika powoda – Spółki „G.” – nie może

skutkować odpowiedzialności pozwanej za ewentualną niewypłacalność

upadłego.

Powód zgłosił swą wierzytelność w postępowaniu upadłościowym,

a ponadto wystąpił o wypłatę z depozytu, wznowienie więc o szkodzie jest co

najmniej przedwczesne.

Mając to wszystko na uwadze Sąd Apelacyjny w pełni podzielił

stanowisko Sądu I instancji co do braku podstaw do przyjęcia

odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanej wobec powoda.

Powód w kasacji powołując się na podstawę z art. 3931

pkt 1 k.p.c.

zarzucił naruszenie art. 467 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie oraz

naruszenie art. 888, art. 882, art. 885, art. 886 § 3 oraz art. 896 § 1 pkt 2 k.p.c.

przez ich błędną wykładnię. Powołując się na powyższe zarzuty skarżący

wnosił o zmianę wyroku i uwzględnienie powództwa oraz zasądzenie kosztów

procesu za wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sądy obu instancji zasadnie przyjęły, że przesłankami odpowiedzialności

odszkodowawczej dłużnika zajętej wierzytelności są: bezprawne i zawinione

zachowanie się poddłużnika, zaistnienie szkody w majątku wierzyciela

egzekwującego i istnienie związku przyczynowego między zachowaniem się

poddłużnika a szkodą wierzyciela egzekwującego. Również trafnie przyjęto, że

5

ciężar dowodu, iż wystąpiły wszystkie trzy przesłanki odpowiedzialności

odszkodowawczej obciąża wierzyciela egzekwującego.

Zakres obowiązków dłużnika wierzytelności zajętej w trybie art. 255

k.p.c., na który powołał się komornik, zajmując na wniosek powoda

wierzytelność przysługującą dłużnikowi od pozwanej, są podobne do

obowiązków pracodawcy w przypadku egzekucji skierowanej do wynagrodzenia

za pracę, w tym że są sformułowane bardziej ogólnikowo. Zgodnie z treścią art.

302 k.p.c. do skutków zajęcia stosuje się odpowiednio art. 885, 887 i 888 k.p.c.,

a do skutków niezastosowania się do wezwania komornika oraz do obowiązków

wynikających z zajęcia art. 886 k.p.c. Komornik zajmując wierzytelność

w pierwszej kolejności zobowiązuje poddłużnika aby należnego od niego

świadczenia nie uiszczał dłużnikowi egzekwowanemu (art. 896 § 1 pkt 2 k.p.c.)

oraz aby udzielił informacji przewidzianych w art. 896 § 2 k.p.c. Jednocześnie

stosownie do art. 896 § 1 pkt 2 k.p.c. na dłużnika zajętej wierzytelności

nakładany jest obowiązek przekazania świadczenia komornikowi lub złożenia

do depozytu sądowego.

Wbrew stanowisku skarżącej Sądy trafnie przyjęły, że między innymi

w sytuacji gdy zaistnieje spór co do tego, kto jest wierzycielem (dłużnik

egzekwowany czy inna osoba) poddłużnik ma obowiązek złożenia przedmiotu

świadczenia do depozytu sądowego (art. 896 § 1 pkt 2 k.p.c. w związku z art.

467 k.c.). Stanowisko takie prezentowane też jest w piśmiennictwie

prawniczym.

Stanowisko to, wbrew zarzutom podnoszonym w kasacji, nie jest

sprzeczne z uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

5 grudnia 1986 r. III CZP 62/86 (OSNCP 1987, poz. 146).

Problem, kiedy o zgłoszeniu do depozytu sądowego decyduje komornik,

a kiedy dłużnik, był już przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego

w uzasadnieniu wyroku z dnia 14 stycznia 1998 I CKN 406/97 (Lex nr 50606).

Sąd ten nawiązując do powołanej wyżej uchwały składu siedmiu sędziów z dnia

5 grudnia 1986 r. podniósł, że na gruncie postępowania cywilnego mogą istnieć

dwie grupy depozytów sądowych. Do pierwszej grupy należą depozyty

składane w oparciu o podstawę uregulowaną w art. 467 k.c., do realizacji której

na zastosowanie tryb przewidziany w art. 692-693 k.p.c. i w przepisach

6

rozporządzenia wykonawczego. Druga grupa depozytów to depozyty składane

i pozostawione tam dla celów postępowania egzekucyjnego przewidzianych

w art. 808, art. 852 § 1 i 2, art. 862 § 1, art. 881 § 1, art. 1024 § 1 pkt 4, art.

1029 § 1, art. 1033 § 1 i art. 1042 k.p.c. Złożenia do depozytu na podstawie

tych przepisów dokonuje komornik, a nie dłużnik. Sąd ten podkreślił, że

w przypadku zajęcia wierzytelności złożenie przedmiotu świadczenia do

depozytu sądowego na podstawie art. 467 k.c. w związku z art. 896 § 1 ust. 2

k.p.c. jest instytucją prawa materialnego, uprawnienie w tym zakresie ma

dłużnik, oczywiście jeżeli zachodzi jedna z przesłanek przewidzianych w art.

467 k.c.

W niniejszym przypadku złożenie należności do depozytu sądowego

nastąpiło na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia 15 lutego

2002 r., którym zezwolono pozwanej na złożenie do depozytu należności

przypadającej od poddłużnika dłużnikowi egzekwowanemu w kwocie 445 593 zł

za wykonane roboty. W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd stwierdził, że

dłużnik nie ze swej winy nie wie kto jest wierzycielem (art. 467 § 1 pkt 3 k.c.)

albowiem nie jest uprawniony do rozstrzygania skuteczności dokonanych

przelewów wierzytelności przez Spółkę „G.”, w kontekście zajęć komorniczych

stosownie do art. 902 k.p.c. w związku z art. 885 k.p.c.

Należy przy tym podkreślić, że przelew wierzytelności nie wymaga zgody

dłużnika (art. 509 k.c.), data zawiadomienia o przelewie nie jest równoznaczna

z datą przelewu (z zawiadomienia przekazanego pozwanej nie wynikała data

przelewu), pozwana zaś nie miała dostatecznych instrumentów pozwalających

na weryfikację zawiadomień o przelewie przedkładanych przez dłużnika

egzekwowanego.

W sprawie o złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego

sąd wprawdzie nie bada prawdziwości twierdzeń zawartych we wniosku

ograniczając się do oceny czy stosownie do przytoczonych okoliczności

złożenie do depozytu jest prawnie uzasadnione.

W niniejszym procesie powód nawet nie twierdził, że aby pozwana we

wniosku o zezwolenie na złożenie świadczenia do depozytu powołała się na

nieprawdziwe twierdzenia. Uzasadnienie prawne złożenia przedmiotu

7

świadczenia do depozytu sądowego zostało zatem przesądzone powołanym

prawomocnym postanowieniem sądu.

Mając powyższe na uwadze należy podzielić ocenę Sądu II instancji, że

złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego nie może być uznane

za niezgodne z przepisami normującymi postępowanie egzekucyjne, a już

w żadnym razie za zawinione.

Jeżeli chodzi o kwestię winy dłużnika zajętej wierzytelności, to wobec

tego, że pojęcie winy nie jest zdefiniowane w kodeksie cywilnym, to przy ocenie

w tym przedmiocie należy odwołać się do doktryny prawa cywilnego. Podkreśla

się w niej – najogólniej rzecz ujmując – że wina w sensie normatywnym

sprowadza się do możliwości postawienia sprawcy zarzutu nagannego

zachowania się. Przesłanką winy jest bezprawność działania. Aby więc przyjąć

winę należałoby móc postawić sprawcy zarzut za czyn wywołujący szkodę, jest

sprzeczny z obowiązującym porządkiem prawnym. Charakter bezprawny ma

bowiem postępowanie stanowiące nadużycie prawa podmiotowego.

Uwzględniając, że przedmiotowe świadczenie pozwana złożyła do

depozytu sądowego na podstawie postanowienia sądu, wyklucza przyjęcie

bezprawności jej działania, a tym samym przypisania jej winy w rozumieniu art.

415 k.c.

Brak tej zasadniczej przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej

pozwanej, pozwala na przyjęcie, że oddalenie apelacji było uzasadnione. W tym

stanie zbędne byłoby rozważenie co do istnienia, czy też braku, pozostałych

przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej.

Z tych wszystkich względów, wobec braku usprawiedliwionych podstaw,

kasacja podlegała oddaleniu na mocy art. 39312

k.p.c.

O kosztach procesu orzeczono na mocy art. 98 i 108 § 1 k.p.c.