III CK 134/04

Sygn. akt III CK 134/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Józef Frąckowiak

Protokolant Bożena Nowicka

w sprawie z powództwa Zespołu Opieki Zdrowotnej w D.

przeciwko Narodowemu Funduszowi Zdrowia

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 10 grudnia 2004 r.,

na rozprawie

kasacji strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 czerwca 2003 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 11 czerwca 2003 r. Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w K. z dnia 23 stycznia 2003 r. i oddalił powództwo wytoczone w

dniu 19 sierpnia 2002 r. przez Zespół Opieki Zdrowotnej w D. przeciwko

Narodowemu Funduszowi Zdrowia o zasądzenie zwrotu kosztów wykonanych

w 1999 r. świadczeń ponad limit ustalony w umowie o udzielanie świadczeń

zdrowotnych, zawartej w dniu 31 grudnia 1998 r. pomiędzy Regionalną Kasą

Chorych a powodem. Uwzględniając powództwo Sąd pierwszej instancji uznał

za niezasadny, podniesiony przez pozwanego, zarzut przedawnienia. Sąd ten

stanął na stanowisku, że umowa o udzielanie świadczeń zdrowotnych jest

umową nazwaną, uregulowaną w ustawie z dnia 6 lutego 1997 r.

o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym (Dz. U. Nr 28, poz. 153 ze zm.;

dalej – „ustawa o p.u.z.”), wobec czego nie mają do niej zastosowania przepisy

o zleceniu, do których odsyła art. 750 k.c.; nie ma zatem do niej zastosowania

art. 751 k.c., przewidujący dwuletnie przedawnienie niektórych roszczeń

wynikających z umowy zlecenia. Sąd Apelacyjny jednakże nie podzielił tego

poglądu. Jego zdaniem ustawa o p.u.z. zawiera jedynie cząstkową regulację

niektórych zagadnień dotyczących udzielania świadczeń zdrowotnych i przepisy

tej ustawy nie ustanawiają odrębnego typu umowy nazwanej; ze względu na jej

treść umowa ta należy do umów o świadczenie usług, do których – z mocy art.

750 k.c. – stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu. Termin przedawnienia

roszczenia dochodzonego w rozpoznawanej sprawie określa zatem art. 751 pkt

1 k.c., gdyż powód jest niewątpliwie podmiotem, który stale trudni się

świadczeniem usług medycznych. Bieg terminu przedawnienia roszczenia

dochodzonego przez powoda upłynął zatem w dniu 11 lutego 2002 r., ponieważ

stosownie do zawartej umowy jej ostateczne rozliczenie miało nastąpić do dnia

10 lutego 2000 r.

Wyrok wymieniony na wstępie zaskarżył kasacją powód. Podstawę

kasacji stanowi naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe

zastosowanie przepisów kodeksu cywilnego dotyczących umowy zlecenia

3

i przyjęciu, że na podstawie art. 751 pkt 1 k.c. nastąpiło przedawnienie

roszczenia dochodzonego w sprawie. Skarżący wniósł o uchylenie wyroku

Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wprawdzie ustawa o p.u.z. utraciła moc z dniem 1 kwietnia 2003 r. (art.

222 i 224 ustawy z dnia 23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu

w Narodowym Funduszu Zdrowia – Dz. U. Nr 45, poz. 391 ze zm.), ale

ponieważ zawarcie i wykonanie umowy, na tle której doszło do sporu

rozstrzygniętego zaskarżonym wyrokiem, nastąpiło pod rządem tej ustawy, jej

przepisy (i wydanych na jej podstawie aktów wykonawczych) i to w brzmieniu

obowiązującym w chwili zawarcia tej umowy, są miarodajne dla oceny jej

charakteru. Należy zaznaczyć, że ze względu na podobieństwo uregulowania

umowy o udzielanie świadczeń zdrowotnych w powołanej ustawie z dnia

23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu

Zdrowia i w kolejnej ustawie – ustawie z dnia 27 sierpnia 2004 r.

o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych że środków publicznych (Dz.

U. Nr 210, poz. 2135) ocena ta – aczkolwiek nieprzesądzająca – może być

przydatna przy ocenie charakteru umów o udzielanie świadczeń zdrowotnych

zawartych i wykonywanych pod rządem przepisów tych ustaw.

Przed wejściem w życie ustawy z 1997 r. o p.u.z. powszechnie

przyjmowano, że umowy o pełnienie świadczeń leczniczych (lekarskich)

czy o pełnienie opieki pielęgniarskiej, określane ogólnie jako umowy

o świadczenie usług medycznych, są umowami o świadczenie usług

nieuregulowanymi odrębnymi przepisami, a zatem – w myśl art. 750 k.c. –

stosuje się do nich odpowiednio przepisy o zleceniu. Ustawa o p.u.z. w wielu

przepisach mówi o umowie o udzielanie świadczeń zawieranych przez kasy

chorych ze świadczeniodawcami. Ze względu na treść tych przepisów, jak

i przepisów wydanego na podstawie art. 169b tej ustawy rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 27 października 1998 r. w sprawie wymagań i kryteriów, jakim

powinni odpowiadać świadczeniodawcy, oraz zasad i trybu zawierania umów ze

świadczeniodawcami na pierwszy rok działalności Kas Chorych (Dz. U. Nr 134,

poz. 873 ze zm.), umowa ta jawi się jako umowa szczególnego rodzaju,

4

różniąca się od umów tradycyjnie określanych jako umowy o świadczenie usług

medycznych, zawieranych między np. lekarzem lub pielęgniarką i osobą, na

rzecz której usługi miały być świadczone.

Stosownie do art. 4 ustawy o p.u.z. Państwo zagwarantowało

ubezpieczonym udzielanie świadczeń określonych w tej ustawie. Artykuł 6 ust.

1 ustawy powierzył realizację zadań z zakresu ubezpieczenia zdrowotnego

kasom powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego. W art. 31 ust. 1 ustawy

przewidziano, jakie świadczenia przysługują ubezpieczonym, w tym że

ubezpieczonym przysługują świadczenia zdrowotne, przez które – jak stanowi

art. 7 pkt 16 ustawy – rozumie się świadczenia określone w ustawie z dnia

z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz. U. Nr 91, poz. 408

ze zm.). Podstawę do zawierania przez kasy powszechnego ubezpieczenia

zdrowotnego umów o udzielanie świadczeń, o których mowa w art. 31 ust. 1 pkt

1-4 ustawy, stanowił art. 53 ust. 1 tej ustawy. Ustęp 2 tego artykułu stanowił, że

umowy te zawierane są z zakładami opieki zdrowotnej lub lekarzami, w tym

lekarzami podstawowej opieki zdrowotnej (lekarzami rodzinnymi) albo innymi

osobami wykonującymi zawody medyczne poza zakładami opieki zdrowotnej,

których ustawa nazywa „świadczeniodawcami”. Według art. 54 ust. 1 ustawy

zawieranie umów miało odbywać się po uprzednim przeprowadzeniu konkursu

ofert. Artykuł 55 ustawy dopuścił do postępowania w przedmiocie zawarcia

umowy o udzielanie świadczeń z osobą wykonującą zawód medyczny poza

zakładem opieki zdrowotnej przedstawicieli organizacji zrzeszających lekarzy

oraz pielęgniarki i położne, a w art. 61 ustawy przewidziano uprawnienie kasy

powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego do przeprowadzania lub zlecania

kontroli bieżącej realizacji umowy. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia

27 października 1998 r. zastrzegło, że umowy mogą być zawierane ze

świadczeniodawcami, którzy spełniają wymagania określone w przepisach

o zakładach opieki zdrowotnej, o zawodzie lekarza, o zawodach pielęgniarki

i położnej oraz o działalności gospodarczej (§ 1), określiło obowiązki, jakie

powinni spełnić świadczeniodawcy ubiegający się o zawarcie umowy (§ 4) oraz

wskazało dalsze kryteria, które powinni oni spełnić, żeby umowa mogła być

zawarta (§ 5). Według jego § 6 zawarcie umowy następowało w wyniku

rokowań, a w § 7 ust. 1 wymienione zostało w dziesięciu punktach, co

5

w szczególności powinna zawierać umowa. Paragraf 8 stanowił, że w sprawach

nie uregulowanych w rozporządzeniu w zakresie umów i rokowań stosuje się

przepisy kodeksu cywilnego.

W przedstawionym unormowaniu zwraca uwagę specyfika – tak pod

względem podmiotowym, jak i przedmiotowym – umowy, której ono dotyczy.

Reguluje ono bowiem umowę o udzielanie świadczeń ale nie na rzecz

podmiotu, który umowę zawiera, lecz na rzecz osób trzecich – ubezpieczonych.

Stronami tej umowy są podmiot zobowiązany do realizacji zadań z zakresu

ubezpieczenia zdrowotnego (kasa powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego

– kasa chorych) oraz podmiot, który stosownie do przepisów ustawy może być

świadczeniodawcą. Bezpośrednim celem umowy jest przejęcie przez

świadczeniodawcę obowiązku spełnienia określonych świadczeń wobec

ubezpieczonych, tj. – jak mówi się potocznie – „zakontraktowanie świadczeń”.

Dopiero następstwem tego zdarzenia jest obowiązek świadczeniodawcy wobec

ubezpieczonych spełnienia tych świadczeń. Świadczenia te to świadczenia

określone w ustawie, nazwane świadczeniami zdrowotnymi. Poza tym przepisy

określiły wymagania i kryteria, jakim powinni odpowiadać świadczeniodawcy

oraz zasady i tryb zawierania umowy, a także co (jakie elementy) umowa

powinna zawierać. Nie można też pominąć i tego, że już w rozporządzeniu

Rady Ministrów z dnia 27 października 1998 r. i w rozporządzeniu Ministra

Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 27 listopada 1998 r. w sprawie konkursu

ofert na zawarcie przez Kasy Chorych umów o udzielanie świadczeń

zdrowotnych (Dz. U. Nr 148, poz. 978 ze zm.) dla określenia umowy, o której

mowa, posłużono się nazwą „umowa o udzielanie świadczeń zdrowotnych”.

Taka nazwa tej umowy została przyjęta w praktyce i posługuje się nią ustawa

z dnia 23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym

Funduszu Zdrowia. Nieprzypadkowe zapewne jest to, że nazwa umowy to nie

„umowa o świadczenia zdrowotne”, ale „umowa o udzielanie świadczeń

zdrowotnych”. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki

zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych nazywa zaś ją „umową

o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej” (art. 132 i n.).

Uwzględnienie wszystkich cech charakteryzujących umowę o udzielanie

świadczeń zdrowotnych nakazywało, ze względu na treść art. 750 k.c., przede

6

wszystkim rozważenie, czy jest to umowa o świadczenie usług w tradycyjnym

rozumieniu tego pojęcia, a w konsekwencji, czy może być ona – ze względu na

jej charakter umowy o świadczenie usług – umową objętą hipotezą

wymienionego przepisu. Sąd Apelacyjny nie dokonał jednakże oceny umowy

o udzielanie świadczeń zdrowotnych pod tym względem.

Jeżeli umowa o udzielanie świadczeń zdrowotnych jest umową

o świadczenie usług, jej cechy szczególne, charakterystyczne tylko dla tej

umowy, wynikające z rozległego i dotyczącego istotnych jej elementów,

unormowania tej umowy w przepisach ustawy i wydanego na jej podstawie

rozporządzenia wykonawczego, wyróżniają ją spośród innych umów. Jej

samodzielne uregulowanie przepisami ustawy i rozporządzenia wykonawczego

sprawia, że jest to umowa uregulowana tymi przepisami. Formalnym wyrazem

jej odrębności jest nazwa tej umowy. Uzasadnia to przyjęcie, że jest to umowa

„uregulowana innymi przepisami” w rozumieniu art. 750 k.c., a zatem że nie ma

do niej zastosowania ten przepis. Regulacja umowy o udzielanie świadczeń

zdrowotnych, odsyłająca w sprawach nią nieobjętych do przepisów kodeksu

cywilnego, a nie do przepisów tego kodeksu o zleceniu, nie dostarcza

argumentu przeciwnego temu poglądowi. Jego konsekwencją jest, że do

umowy o udzielanie świadczeń zdrowotnych nie znajduje zastosowania art. 751

pkt 1 k.c., dotyczący przedawnienia niektórych roszczeń wynikających z umowy

zlecenia.

Należy zauważyć, że w piśmiennictwie prawniczym wyrażone zostało

zapatrywanie, że umowa o udzielanie świadczeń zdrowotnych należy do umów

nazwanych. Na podkreślenie zasługuje też pogląd, że zbliżona do niej umowa,

tj. umowa o udzielenie zamówienia na świadczenia zdrowotne, o której

stanowią art. 35-35a ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki

zdrowotnej i przepisy rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej

z dnia 13 lipca 1998 r. w sprawie umowy o udzielanie zamówienia na

świadczenia zdrowotne (Dz. U. Nr 93, poz. 592) także stanowi umowę

nazwaną, do której nie stosuje się z mocy art. 750 k.c. przepisów o zleceniu.

Skoro podstawa kasacji kwestionująca zastosowanie do umowy,

stanowiącej podstawę faktyczną dochodzonego w sprawie roszczenia, przepisu

7

art. 751 pkt 1 k.c. okazała się usprawiedliwiona, Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji (art. 39313

§ 1 oraz art. 39319

w związku z art. 108 § 2 k.p.c.).