II CK 170/04

Sygn. akt II CK 170/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Marian Kocon

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa Banku Spółki Akcyjnej

przeciwko E.Z.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 grudnia 2004 r.,

kasacji pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 7 listopada 2003 r., sygn. akt [...],

oddala kasację i przyznaje adw. Z.K. - prowadzącemu

Kancelarię Adwokacką w K. od Skarbu Państwa - Sądu

Apelacyjnego kwotę 3.600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem

kosztów nie opłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w

postępowaniu kasacyjnym.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 7 listopada 2003 r. oddalił apelację

pozwanego E.Z. od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 29 stycznia 2003 r., na

podstawie którego uchylony został w stosunku do tego pozwanego nakaz zapłaty i

zasądzona została od niego na rzecz strony powodowej kwota 1.060.442,29 z

odsetkami od dnia 20 sierpnia 2001 r. z zastrzeżeniem, że odpowiedzialność E.Z.

jest solidarna z pozwanym D.F.

Według dokonanych ustaleń D.F. na podstawie umowy kredytowej z dnia 27

marca 2000 r. uzyskał w banku będącym poprzednikiem prawnym strony

powodowej kredyt w kwocie 1.000.000 zł z przeznaczeniem na dokończenie

budowy osiedla mieszkaniowego na nieruchomości stanowiącej własność E.Z.

Zabezpieczeniem kredytu był weksel in blanco wystawiony przez D.F., jako

kredytobiorcę, a poręczony przez E.Z. W tym samym dniu pozwani podpisali

deklaracje wekslową, w której wyrazili zgodę na wypełnienie przez powoda weksla

w każdym czasie w razie niespłacenia kredytu zgodnie z warunkami umowy.

Zabezpieczeniem kredytu była także hipoteka zwykła na kwotę 1.000. 000 zł na

nieruchomości E.Z., na której budowane było osiedle mieszkaniowe.

D.F. posiadając pełnomocnictwo udzielone przez E.Z. upoważniające go do

podejmowania wszelkich czynności prawnych, dotyczących wspomnianej

nieruchomości, zawarł z powodowym Bankiem w dniu 25 stycznia 2001 r. aneks do

umowy kredytowej, na mocy którego zobowiązał się do przeprowadzenia

wszystkich transakcji bezgotówkowych poprzez rachunek prowadzony w

powodowym Banku, jak również przyjmowania na ten rachunek należności za

sprzedaż wybudowanych domów. W kilka dni później powodowy Bank wyraził

zgodę na bezobciążeniowe wyłączenie kilku działek z księgi wieczystej

prowadzonej dla nieruchomości, na której budowane było osiedle mieszkaniowe.

Pozwany D.F. sprzedał te działki wraz z wybudowanymi na nich domami nie

przekazując bankowi żadnych kwot. Takie postępowanie pozwanego spowodowało

wystąpienie powodowego Banku z żądaniem, będącym przedmiotem sporu.

3

Sądy obu instancji uznały, że odpowiedzialność pozwanego w stosunku do

strony powodowej wynika wyłącznie z poręczenia wekslowego, objętego regulacją

zawartą w art. 30-32 prawa wekslowego. Dokonując takiej kwalifikacji prawnej Sąd

Apelacyjny nie podzielił stanowiska E.Z., według którego Bank wyrażając zgodę na

zwolnienie od obciążeń hipotecznych gruntów, na których budowane były domy,

wyzbył się zabezpieczenia umożliwiającego uzyskanie zaspokojenia bez potrzeby

żądania wykonania zobowiązania przez E.Z. Okoliczność ta – w ocenie pozwanego

E.Z. – uwalnia go z mocy art. 887 k.c. od odpowiedzialności w stosunku do strony

powodowej. Sąd Apelacyjny podniósł, że zobowiązanie poręczyciela wekslowego

ma charakter abstrakcyjny, niezależny od łączących strony stosunków kauzalnych,

a jego skutki reguluje wyłącznie prawo wekslowe; poręczenia złożonego na

ważnym wekslu nie można zatem traktować jako udzielonego poręczenia cywilnego

w rozumieniu art. 876 k.c. Skutkiem udzielenia poręczenia wekslowego, także na

wekslu gwarancyjnym, jest powstanie zobowiązania awalisty, przy czym jest to

odpowiedzialność samodzielna materialnie, niesubsydiarna, solidarna i jedynie w

ograniczonym stopniu uzależniona od zobowiązania głównego (tzw. akcesoryjność

formalna).

Kasacja pozwanego E.Z. oparta została na podstawie naruszenia art. 227,

233, 4951

§ 1 k.p.c. wskutek odmowy zbadania stosunku podstawowego łączącego

strony, przez co pozwany pozbawiony został możliwości wykazania, że weksel

wypełniony został niezgodnie z deklaracją wekslową. Skarżący zarzucił także

naruszenie art. 10, 17, 30, 32 prawa wekslowego przez błędną ich wykładnię i w

konsekwencji niewłaściwe zastosowanie. Żądał uchylenia zaskarżonego wyroku

oraz wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw. Punktem wyjścia przy ocenie

zarzutów powołanych w ramach obu podstaw kasacyjnych jest określenie

charakteru zobowiązania poręczyciela wekslowego. W doktrynie i judykaturze

jednolicie przyjmuje się, że zobowiązanie poręczyciela wekslowego cechuje się

abstrakcyjnością i bezwarunkowością. Zobowiązanie osoby podpisanej na wekslu

4

jest samodzielne (art. 7 pr. weksl.). Byt prawny poręczenia wekslowego nie zależy

w gruncie rzeczy od istnienia zobowiązania dłużnika głównego. Zależy on od

złożenia podpisu na wekslu. Przez udzielenie poręczenia wekslowego nawiązuje

się stosunek wekslowy między poręczycielem a remitentem, a nie między

poręczycielem a poręczonym (wystawcą), tych ostatnich łączy natomiast stosunek

cywilny, w ramach którego może dojść do rozliczeń. Przytoczonych reguł

charakterystycznych dla poręczenia wekslowego nie można – wbrew stanowisku

zaprezentowanemu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku – przenosić wprost na

stosunek poręczenia wekslowego powstałego wskutek poręczenia na wekslu

gwarancyjnym in blanco. W doktrynie i judykaturze panuje zgoda co do tego, że

w stosunku zachodzącym między wystawcą a pierwszym posiadaczem weksla in

blanco (remitentem) zostaje częściowo złagodzona abstrakcyjność zobowiązania

wekslowego. Oznacza to pewne złagodzenie surowości zobowiązania wekslowego

wystawcy weksla, a zatem także poręczyciela, nie może bowiem odpowiedzialność

poręczyciela być surowsza od odpowiedzialności dłużnika.

Weksle gwarancyjne in blanco wykorzystywane są, między innymi, dla

zabezpieczenia wierzytelności oraz ewentualnych roszczeń o naprawienie szkody

lub roszczeń o zwrot udzielonego kredytu. Najczęściej osoba, której udzielane jest

zabezpieczenie, otrzymuje weksel in blanco (art. 10 pr. weksl.), z upoważnieniem

do jego wypełnienia przez wpisanie w nim kwoty, na którą opiewa zabezpieczona

wierzytelność, jako sumy wekslowej, i dnia wymagalności zabezpieczonej

wierzytelności, jako terminu płatności weksla, oraz innych postanowień,

niezbędnych w myśl art. 1 lub art. 101 pr. weksl. Upoważnienie to stanowi element

porozumienia osoby wręczającej weksel in blanco i jego odbiorcy. Jeżeli

oświadczenie osoby wręczającej weksel in blanco ma formę pisemną, wspomniane

porozumienie nazywane jest zwyczajowo deklaracją wekslową.

W następstwie wypełnienia weksla in blanco zgodnie z porozumieniem co do

jego uzupełnienia powstaje zobowiązanie wekslowe osoby podpisanej na wekslu in

blanco (wręczającej ten weksel) o treści określonej w tekście powstałym na skutek

wypełnienia. Odbiorca weksla in blanco uzyskuje zatem z mocy porozumienia co do

jego uzupełnienia uprawnienie do spowodowania powstania - przez swe,

podejmowane we własnym imieniu działanie - zobowiązania wekslowego osoby,

5

która złożyła podpis na wekslu in blanco. Działanie to ma charakter jednostronnej

czynności prawnej. Wynikająca z porozumienia osoby wręczającej weksel in blanco

i jego odbiorcy ścisła więź pomiędzy zobowiązaniem wekslowym a zobowiązaniem,

z którego wynika podlegająca zabezpieczeniu wierzytelność, przejawia się w tym,

że wierzyciel nie może z mocy weksla uzyskać w zasadzie więcej praw niż

przysługuje mu w ramach stosunku, z którego wynika podlegająca zabezpieczeniu

wierzytelność, a spełnienie jednego z tych zobowiązań powoduje wygaśnięcie

także drugiego (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

7 stycznia 1967 r., mająca moc zasady prawnej, III CZP 19/66, OSNCP 1968, nr 5,

poz. 79, uchwała połączonych Izb Cywilnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 24 kwietnia 1972 r., III PZP 17/70, OSNCP 1973, nr 5, poz. 72, pkt III. 1.c

uzasadnienia, oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 1997 r., I CKN

48/97, OSNC 1997, nr 9, poz. 124, z dnia 5 lutego 1998 r., III CKN 342/97, OSNC

1998, nr 9, poz. 141, z dnia 21 października 1998 r., II CKN 10/98, OSNC 1999, nr

5, poz. 93 i z dnia 18 listopada 1999 r., I CKN 215/98, OSNC 2000, nr 7-8, poz.

128).

Nie budzi wątpliwości, że wypełnienie weksla in blanco zgodnie

z porozumieniem co do jego uzupełnienia nie stanowi przesłanki formalnej. Weksel

in blanco wypełniony niezgodnie z porozumieniem, ale w sposób odpowiadający

wymaganiom co do formy przewidzianym w art. 1 lub art. 101 pr. weksl. musi być

zatem uważany za weksel trasowany lub weksel własny w rozumieniu

wymienionych przepisów. Uzupełnienie weksla in blanco zgodnie z otrzymanym

upoważnieniem warunkuje jedynie odpowiedzialność wekslową osoby na nim

podpisanej.

Przedstawione uwagi konieczne były dla rozważenia kwestii możliwości

podnoszenia przez dłużnika wekslowego, a zatem także poręczyciela wekslowego,

zarzutu wypełnienia weksla in blanco niezgodnie z zawartym porozumieniem. Nie

budzi wątpliwości, że dłużnik wekslowy ma taką możliwość, nie oznacza to – wbrew

zarzutom podniesionym w kasacji - że w razie wypełnienia weksla niezgodnie

z zawartym porozumieniem osoba, która wręczyła weksel in blanco (także

poręczyciel) nie jest w ogóle zobowiązana wekslowo. Przyjąć należy, że w takiej

sytuacji odpowiedzialność wekslowa dłużnika istnieje w takich granicach, w jakich

6

odpowiadałby w razie prawidłowego wypełnienia weksla. Mamy tu do czynienia

z zarzutem w ścisłym tego słowa znaczeniu. Skarżący żadnego z zarzutów, którego

uwzględnienie ograniczałoby zakres jego odpowiedzialności nie zgłosił.

Okoliczność, że powodowy Bank wyzbył się dodatkowego zabezpieczenia, o jakim

mowa w § 9 pkt 4 deklaracji wekslowej, tj. hipoteki zwykłej, nie może stanowić

podstawy formułowania zarzutu wypełnienia weksla niezgodnie z porozumieniem

(deklaracją wekslową). Nawet w przypadku uznania za nieważną - w części

dotyczącej zabezpieczenia spłaty kredytu - zmianę umowy kredytu łączącej strony,

nie można skutecznie podnosić zarzutu wypełnienia weksla niezgodnie

z porozumieniem. Aneks do umowy kwestionowany przez skarżącego w niczym

nie zmienił warunków deklaracji wekslowej, ani – co najistotniejsze – nie

spowodował wypełnienia weksla niezgodnie z tą deklaracją.

Z przytoczonych względów obie podstawy kasacyjne uznać należało za nie

usprawiedliwione, natomiast zaskarżony wyrok, mimo że jego uzasadnienie we

wskazanym zakresie budzi zastrzeżenia, to odpowiada prawu. Kasacja podlegała

więc oddaleniu (art. 39312

k.p.c.). O kosztach nie opłaconej pomocy prawnej

udzielonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym orzeczono na podstawie § 19

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nie

opłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348, ze zm.).