II CK 225/04

Sygn. akt II CK 225/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Marian Kocon

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa Miasta i Gminy K.

przeciwko Stowarzyszeniu Rozwoju G.

o wydanie i zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 grudnia 2004 r.,

kasacji strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 12 listopada 2003 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 12 listopada 2003 r. oddalił apelację

pozwanego Stowarzyszenia od wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 27 lutego

2003 r., nakazującego wydanie Miastu i Gminie K. urządzeń zaopatrzenia w wodę

we wsi G. o dł. 37.520 mb, przyłączy wodociągowych do posesji w liczbie 756 sztuk

oraz stacji wodociągowej.

Według dokonanych ustaleń Społeczny Komitet Budowy Wodociągu

Wiejskiego w G., po uzyskaniu niezbędnych pozwoleń oraz decyzji

administracyjnych, zawarł w dniu 5 czerwca 1992 r. z Urzędem Miasta i Gminy w K.

umowę na wykonanie robót związanych z budową wodociągu. W protokole odbioru

robót z dnia 29 grudnia 1994 r. Komisja powołana przez Urząd Miasta i Gminy K.

zaznaczyła, że Urząd ten przejmuje do eksploatacji i użytkowania ujęcie

wodociągowe wraz z siecią do czasu zarejestrowania w Sądzie Stowarzyszenia

Rozwoju G., a następnie przekaże przejętą inwestycję do eksploatacji przez to

Stowarzyszenie. Udział Gminy i Urzędu Wojewódzkiego w kosztach budowy

wyniósł 39,72 %. Po zarejestrowaniu Stowarzyszenia, w dniu 1 marca 1996 r.

zawarta została między Gminą K. a Stowarzyszeniem na okres 5 lat umowa na

prowadzenie eksploatacji urządzeń wodnych. Po zakończeniu umowy

Stowarzyszenie podjęło starania o pozostawienie eksploatacji urządzeń na

dotychczasowych warunkach, ale strony nie doszły do porozumienia.

Na podstawie umowy z dnia 22 listopada 1999 r. Stowarzyszenie nabyło

działki, na których usytuowany jest budynek hydroforni wraz z ujęciem wodnym

i transformatorem.

Sąd Apelacyjny podniósł, że zgodnie z art. 100 ustawy z dnia 18 lipca

2001 r. Prawo wodne, dalej jako „Prawo wodne z 1974 r.”, urządzenia zaopatrzenia

w wodę wykonane na koszt budżetu państwa i za zwrotem części kosztów przez

zainteresowanych właścicieli nieruchomości stanowią własność Państwa. Po

3

wejściu w życie ustawy o samorządzie terytorialnym urządzenia wodociągowo -

kanalizacyjne stanowiące do 1990 r. własność państwa stały się z mocy prawa

mieniem gmin. Na podstawie art. 100 Prawa wodnego z 1974 r., stosowanego

przez analogię oraz przepisów art. 7 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 8 marca 1990 r.

o samorządzie terytorialnym, dalej jako „ustawa o samorządzie terytorialnym” (Dz.

U. Nr 16, poz. 95, ze zm.), należało – jak podkreślił Sąd Apelacyjny - wywieść

wniosek, że właścicielem spornych urządzeń zaopatrzenia w wodę była powodowa

Gmina. Była ona stroną umowy podpisanej z wykonawcą wodociągu, uczestniczyła

w odbiorze inwestycji, a następnie przekazała urządzenia w zarząd stronie

pozwanej na okres pięciu lat, co świadczy o właścicielskim charakterze praw

przysługujących Gminie oraz akceptacji tego stany rzeczy przez Stowarzyszenie.

Oceny takiej nie zmienia okoliczność nabycia przez Stowarzyszenie działek, na

których znajduje się ujęcie wody wraz z hydrofornią, bowiem wodociąg - jako że

wybudowany został ze środków własnych Gminy oraz przejęty został do

eksploatacji w ramach działalności komunalnej Gminy - nie stanowił części

składowej gruntu w rozumieniu art. 48 i 191 k.c.

Kasacja pozwanego Stowarzyszenia oparta została na podstawie

naruszenia art. 328 § 2 w z. z art. 391 § 1 k.p.c. przez zaniechanie wskazania

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przepisów ustawy o samorządzie

terytorialnym, które były podstawą rozstrzygnięcia i przesądziły o uznaniu przez

Sąd, że właścicielem spornych urządzeń stała się pozwana Gmina, a także art. 233

§ 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez pominięcie przy ocenie dowodów dokumentów

szczegółowo opisanych w kasacji, co doprowadziło do ustaleń sprzecznych

z zebranym materiałem dowodowym. Strona skarżąca zarzuciła także naruszenie

art. 100 Prawa wodnego z 1974 r. przez jego zastosowanie w drodze analogii,

a ponadto zarzuciła naruszenie art. 48 i 191 k.c. przez ich błędną wykładnię

prowadzącą do uznania, że ujęcie wodne wraz z hydrofornią na działkach

stanowiących obecnie własność strony powodowej, nie stanowiło części

składowych gruntu. Strona pozwana wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Przedstawionemu w ramach podstawy kasacyjnej z art. 3931

pkt 2 k.p.c.

zarzutowi naruszenia art. 233 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez nie

wszechstronną ocenę materiału dowodowego, nie można odmówić słuszności.

Skarżący wykazał, że dokonane przez Sądy obu instancji ustalenie, iż przejęcie do

eksploatacji i użytkowania ujęcia wodociągowego wraz z siecią dokonane zostało

wyłącznie przez Urząd Miasta i Gminy – jest ustaleniem wadliwym, skoro w świetle

pominiętych przez oba Sądy dokumentów, o których mowa w kasacji, przejęcie

dokonane zostało także przez Społeczny Komitet Budowy Wodociągu. Nie można

natomiast podzielić zarzutu naruszenia art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.,

bowiem uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia wymagania określone przez

pierwszy z wymienionych przepisów i wskazuje – wbrew twierdzeniom skarżącego

– podstawę prawną rozstrzygnięcia.

Naruszony został, aczkolwiek nie z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu

kasacji, art. 100 Prawa wodnego z 1974 r. Sąd Apelacyjny stosując ten przepis

przez analogię w istocie uznał, że w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu

faktycznego brak jest regulacji prawnych (luka w prawie). Wskazując na

obowiązywanie tego przepisu do czasu wejścia w życie ustawy z dnia 18 lipca

2001 r. Prawo wodne (Dz. U. Nr 12, poz. 31 ze zm.) dał wyraz przekonaniu, że

obowiązujący w chwili wyrokowania stan prawny nie mógł mieć zastosowania ze

względu na zasadę lex retro non agit. Zakaz wstecznego działania prawa jest

zasadą konstytucyjną (art. 2 Konstytucji). Nie ma on jednak charakteru

absolutnego, a w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego sformułowane zostały

przesłanki, którym powinno odpowiadać wysłowienie nakazu wstecznego

stosowania ustawy. W dniu orzekania przez Sąd Apelacyjny obowiązywał już art.

31 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym

odprowadzaniu ścieków, dalej jako „ustawa” (Dz. U. Nr 72, poz. 747 ze zm.).

Przepis ten przesądza – jako odpowiadający unormowaniu retroaktywności

właściwej - o jego zastosowaniu także do faktów i skutków zaistniałych w okresie

przed wejściem w życie tej ustawy. Celem tego przepisu jest uregulowanie

stosunków finansowych i własnościowych powstałych nawet na wiele lat przed

wejściem w życie tej ustawy. Rozpoznawany spór potwierdza trafność przyjętego

założenia. Osoby, które wybudowały z własnych środków urządzenia wodociągowe

5

i urządzenia kanalizacyjne mogą korzystać z uprawnienia do ich przekazywania,

a gmina może odmówić przejęcia takich urządzeń tylko wówczas, gdy nie

odpowiadają one właściwym warunkom technicznym określonym w odrębnych

przepisach. Pojęcia „urządzenia wodociągowe” oraz „urządzenia kanalizacyjne”

zdefiniowane zostały w art. 2 pkt 16 i pkt 14 omawianej ustawy. Dokonane

w sprawie ustalenia nie pozwalają na jednoznaczną ocenę, czy przedmiotem

roszczenia strony powodowej są właśnie urządzenia wodociągowe i urządzenia

kanalizacyjne. Podnieść należy, że wprawdzie przepis art. 31 ustawy nie zajmuje

się tytułem prawnym tych osób do wybudowanego urządzenia, nie może zatem

stanowić samodzielnie podstawy materialnoprawnej, w oparciu o którą oceniać

można wzajemne prawa i obowiązki stron, związane z nabyciem tytułu prawnego

do takich urządzeń i w jego następstwie rozliczeń poniesionych nakładów, tym

niemniej przyjęta w nim regulacja pozwala stronom na ustalenie tytułu prawnego,

na podstawie którego gmina lub przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne

będzie eksploatowało określone urządzenia stanowiące element jego sieci.

Dokonując w tym zakresie oceny prawnej nie można poprzestać – jak oczekuje

strona skarżąca - na uregulowaniu przyjętym w art. 48 k.c., lecz uwzględnić należy

treść art. 49 k.c. Z reguły urządzenia, o których mowa w art. 49 k.c. wchodzą

w skład przedsiębiorstwa lub zakładu i stanowią wtedy odrębny od gruntu lub

budynku przedmiot własności. Także treść łączących strony stosunków

cywilnoprawnych – na co trafnie zwrócił uwagę Sąd Apelacyjny - może stanowić

kryterium oceny, czy określony przedmiot stanowi część składową rzeczy

(orzeczenie SN z dnia 2 grudnia 1997 r., II CKN 486/97, nie publ.).

Odmiennie natomiast uregulowana została w ustawie kwestia własności

przyłączy wodociągowo-kanalizacyjnych, budowa których jest obowiązkiem osoby

ubiegającej się o przyłączenie do sieci (art. 15 ust. 2 ustawy). Użyte w ustawie

określenie przyłącze kanalizacyjne oznacza – stosownie do art. 2 pkt 5 tej ustawy –

odcinek przewodu łączącego wewnętrzną instalację kanalizacyjną w nieruchomości

odbiorcy usług z siecią kanalizacyjną, za pierwszą studzienką, licząc od strony

budynku, a w przypadku jej braku – od granicy nieruchomości, natomiast przyłącze

wodociągowe stanowi odcinek przewodu łączącego sieć wodociągową

z wewnętrzną instalacją wodociągową w nieruchomości odbiorcy usług wraz

6

z zaworem za wodomierzem głównym. Według art. 15 ust. 2 ustawy przyłącze

kanalizacyjne i wodociągowe wybudowane ze środków własnych, przez osobę

ubiegającą się o przyłączenie do sieci, stanowi własność tej osoby chyba, że

umowa zawiera inne postanowienia w tym przedmiocie. Ocena w zakresie

własności przyłączy wodociągowych, które również objęte są powództwem powinna

być dokonana przy uwzględnieniu powołanych przepisów ustawy.

Z przytoczonych względów należało orzec, jak w sentencji (art. 39313

§ 1

k.p.c.).