I CK 209/04

Sygn. akt I CK 209/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSA Wojciech Kościołek

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie z powództwa P.M.

przeciwko D.A., A.A., J.A. i M.Z.

o zachowek,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8 grudnia 2004 r.,

kasacji powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 października 2003 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 15 października 2003 r. Sąd Apelacyjny

oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Okręgowego oddalającego powództwo

P.M. przeciwko J.A., A.A., M.Z. i D.A. o zasądzenie kwoty 50 000 zł. tytułem

zachowku.

Sądy ustaliły, iż powód jest jednym z trzech spadkobierców ustawowych

L.M., po której spadek na mocy testamentu nabyli po połowie M.Z. i nie żyjący

obecnie J.A. W skład spadku wchodzi zabudowana nieruchomość położona w W.,

składająca się z dwóch działek, której wartość powód określił na kwotę 300 000 zł.,

zaś pozwani nie orientowali się w jej wycenie.

Oddalając powództwo o zachowek Sąd pierwszej instancji stwierdził, że

powód, wbrew wymaganiom art. 6 k.c., nie udowodnił wartości majątku

spadkowego, bowiem dowodem takim nie jest, w ocenie Sądu, gołosłowne

twierdzenie powoda, iż wartość majątku spadkowego wynosi 300 000 zł.

Sąd Apelacyjny oddalając apelację powoda opartą na zarzutach naruszenia art. 6

k.c. oraz art. 278 § 1, art. 224 § 1, art. 227, art. 232 i art. 233 § 1 k.p.c.. stwierdził, iż

w sprawie nie było podstaw do dopuszczenia przez Sąd z urzędu dowodu z opinii

biegłego w celu ustalenia wartości nieruchomości spadkowej, bowiem zgodnie

z art. 6 k.c. to na powodzie spoczywał ciężar udowodnienia tej okoliczności, skoro

pozwani zakwestionowali wysokość należnego mu zachowku. Powód modyfikując

swoje stanowisko w tym przedmiocie zawarte w pozwie, nie zgłosił dowodu z opinii

biegłego, uznając, że powinna to uczynić pozwana, skoro kwestionuje wartość

masy spadkowej i wysokość zachowku, co zdaniem Sądu Apelacyjnego, sprzeczne

jest z zasadami art. 6 k.c. Sąd drugiej instancji oddalił także wniosek dowodowy

powoda zgłoszony w apelacji o dopuszczenie dowodu z załączonej do apelacji

opinii biegłego sądowego wydanej na zlecenie powoda, zawierającej wycenę

spadkowej nieruchomości, uznając ten wniosek za spóźniony, a nadto stwierdzając,

że pozasądowa opinia biegłego jest tylko dokumentem prywatnym i nie ma tego

3

waloru dowodowego, co opinia sporządzona na zlecenie sądu, wobec czego należy

uznać, że powód nadal nie wykazał, jaka jest wartość masy spadkowej.

W kasacji od powyższego wyroku opartej na obu podstawach kasacyjnych

wskazanych w art. 3931

k.p.c., powód w ramach pierwszej podstawy zarzucił

naruszenie art. 6 k.c. przez błędną wykładnię a w ramach drugiej podstawy

zarzucił naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. oraz art. 224 § 1, art. 227, art. 278 § 1, art.

398 § 2 i art. 382 k.p.c., które doprowadziło do nie rozpoznania istoty sprawy.

Wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu

pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o należnych mu kosztach procesu za wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powołany w kasacji przepis art. 6 k.c. ma charakter ogólnej reguły

dowodzenia określającej rozkład ciężaru dowodu przez wskazanie podmiotu, na

którym ciężar dowodzenia spoczywa oraz przedmiotu dowodzenia. Reguluje więc

kwestię tego, kto ma dowodzić i czego ma dowieść. Jako norma ogólna, nie może

stanowić samodzielnej podstawy rozstrzygnięcia a co za tym idzie, co do zasady,

nie może być samodzielną podstawą kasacji. Brak powołania przez powoda

w kasacji zarzutu naruszenia art. 991 k.c. stanowiącego podstawę jego roszczenia

i tym samym odniesienie dla zastosowania zasad dowodowych określonych w art. 6

k.c. sprawia, że sam zarzut naruszenia art. 6 k.c. nie może być uznany za

skuteczny.

Bezskuteczność tego zarzutu nie przesądza jednak o bezskuteczności

kasacji, bowiem uzasadnione są zarzuty oparte na drugiej podstawie kasacyjnej.

W istocie rzeczy w sprawie doszło nie tyle do naruszenia art. 6 w zw. nie

powołanym w kasacji art. 991 k.c., co do naruszenia przepisów postępowania

cywilnego dotyczących przedmiotu i oceny dowodów.

Powód występując z żądaniem zachowku wskazał wartość masy spadkowej

określając wartość jedynego jej składnika - zabudowanej nieruchomości, jak

również powołał ewentualny dowód na tę okoliczność- opinię biegłego, jeśli

pozwani zakwestionują podaną wartość. W toku postępowania przed Sądem

pierwszej instancji zgłosił także na tę okoliczność dowód z zeznań świadka i stron.

4

Pozwani w toku procesu w istocie nie zakwestionowali wskazanej przez powoda

wartości nieruchomości spadkowej, stwierdzili, że nie orientują się w jej wycenie,

a pozwana M.Z. podważyła jedynie wartość spadku i wartość zachowku ze względu

na istniejące, według jej twierdzeń, długi spadkowe, nie podważając podanej przez

powoda wartości nieruchomości spadkowej. W tym stanie rzeczy, stosownie do art.

230 i art. 229 w zw. z art. 227 k.p.c., Sądy powinny ocenić czy wskazana przez

powoda wartość spadkowej nieruchomości może być uznana za fakt przyznany, a

dowodu wymagają tylko zarzuty pozwanej istnienia długów spadkowych, co do

których, zgodnie z zasadami art. 6 k.c. w zw. z art. 991 k.c., bez wątpienia na niej

spoczywał ciężar dowodu, czy też wskazana przez powoda wartość masy

spadkowej nie może być uznana za przyznaną i wymaga dowodu, obciążającego

powoda. Z faktu, że Sąd Okręgowy dopuścił na wniosek powoda dowód z

przesłuchania świadka G.M. oraz stron na okoliczność wartości nieruchomości

wchodzącej w skład masy spadkowej wynika, iż nie uznał wartości nieruchomości

za przyznaną, choć nie uzasadnił swego stanowiska w tym przedmiocie, podobnie

jak i okoliczność tę pominął Sąd Apelacyjny. Brak kasacyjnego zarzutu naruszenia

art. 229 i 230 k.p.c. nie pozwala jednakże na szersze wywody w tym przedmiocie.

Skoro jednak Sądy uznały za konieczne udowodnienie przez powoda wskazanej

wartości masy spadkowej i Sąd pierwszej instancji przeprowadził w tym celu część

ze zgłoszonych przez powoda dowodów, to jego obowiązkiem było dowody te

ocenić, zgodnie z zasadami art. 233 § 1 k.p.c. Tymczasem nie dokonał on żadnej

oceny zeznań świadka G.M., która wskazała stan i wartość nieruchomości

spadkowej oraz szczegółowo podała na jakiej podstawie powód i ona wartość tę

ustalili. Nie ocenił też w sposób odpowiadający wymaganiom art. 233 § 2 k.p.c.

zeznań powoda w tym przedmiocie, poprzestając na stwierdzeniu, że są one

gołosłowne. Taka ocena dowodów, a w istocie jej brak, w rażący sposób narusza

art. 233 §1 k.p.c., co powinien stwierdzić Sąd Apelacyjny przy ocenie apelacyjnego

zarzutu naruszenia tego przepisu. W tym stanie rzeczy za skuteczny musi być

uznany kasacyjny zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c.

Trafnie także skarżący zarzuca naruszenie art. 224 § 1, art. 227 k.p.c. i art.

278 § 1 w zw. z art. 382 k.p.c. w wyniku pominięcia przez Sąd Okręgowy zawartego

w pozwie wniosku dowodowego o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego

5

sądowego celem ustalenia wartości nieruchomości spadkowej i zaakceptowania

tego stanowiska przez Sąd Apelacyjny, mimo zgłoszonych w tym względzie

zarzutów w apelacji. Wbrew stanowisku Sądu odwoławczego, powód nie cofnął

tego wniosku i nawet jeśli wyraził zapatrywanie, że to pozwana powinna zgłosić taki

dowód, jeżeli kwestionuje podaną przezeń wycenę, to Sąd Okręgowy miał

obowiązek wniosek dowodowy rozpoznać i skoro uznał, że na powodzie spoczywał

ciężar udowodnienia tej okoliczności - a dotychczas przeprowadzone na jego

wniosek dowody jej nie wykazały - miał obowiązek zgłoszony dowód dopuścić, albo

uzasadnić, dlaczego wniosek oddala. Nie zajęcie żadnego stanowiska w tym

przedmiocie, a następnie oddalenie powództwa z powodu nie udowodnienia

okoliczności, na udowodnienie której pominięty dowód był zgłoszony, stanowi

naruszenie wskazanych wyżej przepisów, prowadzące do nie wyjaśnienia stanu

faktycznego sprawy i nie rozpoznania jej istoty. Nie uwzględnienie przez Sąd

odwoławczy zgłoszonych w tym zakresie zarzutów apelacyjnych, uzasadnia

kasacyjne zarzuty naruszenia wskazanych wyżej przepisów procesowych.

Trafnie także skarżący zarzuca naruszenie przez Sąd Apelacyjny art. 382

k.p.c. w wyniku oddalenia zawartego w apelacji wniosku dowodowego

o przeprowadzenie dowodu z załączonej opinii pozasądowej biegłego sądowego.

Wprawdzie brak kasacyjnego zarzutu naruszenia przez ten Sąd art. 381 k.p.c. nie

pozwala Sądowi Najwyższemu na ocenę stanowiska Sądu Apelacyjnego

w przedmiocie spóźnionego zgłoszenia tego wniosku, nie mniej w ramach oceny

zarzutu naruszenia art. 382 k.p.c. trzeba stwierdzić, że sąd odwoławczy orzeka na

podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz

w postępowaniu apelacyjnym. Jest sądem samodzielnie rozpoznającym sprawę

merytorycznie po raz drugi i co do zasady może i powinien przeprowadzać

postępowanie dowodowe w pełnym, koniecznym zakresie. Przepis art. 381 k.p.c.

pozwala mu jedynie, w określonej w nim sytuacji, na oddalenie spóźnionego

wniosku dowodowego, jednakże może on również taki wniosek uwzględnić

i powinien to uczynić, jeśli jest to konieczne do merytorycznego rozstrzygnięcia

sprawy. Skoro zatem Sąd Apelacyjny uznał, że powód powinien udowodnić podaną

wartość nieruchomości spadkowej i nie uczynił tego przy pomocy dotychczas

przeprowadzonych dowodów, to oddalenie zgłoszonego w tym przedmiocie

6

w apelacji wniosku, przy istnieniu wskazanych wyżej uchybień w postępowaniu

dowodowym w pierwszej instancji, stanowi naruszenie art. 382 k.p.c.

Błędne jest także stanowisko Sądu Apelacyjnego odmawiające dowodowi

z pozasądowej opinii biegłego mocy dowodowej. Opinia taka stanowi dokument

prywatny, jest dowodem, o którym mowa w art. 245 k.p.c. i jak każdy inny dowód

może służyć do wykazania okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Dezawuowanie takiego dowodu, bez zapoznania się ze stanowiskiem strony

przeciwnej i bez dokonania jego oceny zgodnej z zasadami art. 233 § 1 k.p.c.

narusza wskazane przepisy.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313

§ 1

k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

(art. 108 § 2 w zw. z art. 39319

k.p.c.).