II CK 235/04

Sygn. akt II CK 235/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bronisław Czech

SSN Jan Górowski

Protokolant Anna Jasińska

w sprawie z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej "P."

przeciwko Bank […] Spółce Akcyjnej

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 14 grudnia 2004 r.,

kasacji strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 maja 2003 r., sygn. akt […],

oddala kasację i nie obciąża powódki kosztami postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Spółdzielnia Mieszkaniowa „P." domagała się ustalenia, że jest nadal

związana z pozwaną Bankiem S.A. § 4 ust. 2 umowy z dnia 16 czerwca 1989 r. o

następującym brzmieniu: „Wysokość rat kwartalnych ustala spółdzielnia

mieszkaniowa na zasadach określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia

30 grudnia 1988 r.".

Wyrokiem z dnia 2 września 2002 r., Sąd Okręgowy w G. oddalił powództwo,

ustalając, że w dniu 16 czerwca 1989 r. strony zawarły umowę kredytu bankowego,

która miała zostać przeznaczona na wzniesienie budynków mieszkalnych

wielorodzinnych w G. Strony postanowiły, że spłata kredytu nastąpi na warunkach

określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1988 r. w sprawie

ogólnych zasad udzielania kredytu bankowego na cele mieszkaniowe. Umowa była

czterokrotnie zmieniana, gdyż podwyższano kwotę kredytu. Żadna ze zmian nie

dotyczyła zasad i warunków spłaty kredytu. W 2001 r. pozwany Bank wezwał

powódkę do uiszczenia kwoty 44.111, 96 zł jako uzupełnienie raty kredytu za trzeci

kwartał 2001 r. Poinformował, że wysokość należnych rat ustalono w oparciu o tzw.

metodę ilorazową wprowadzoną art. 11 ustawy z dnia 30 listopada 1995 r.

o pomocy państwa w spłacie niektórych kredytów mieszkaniowych, refundacji

bankom wypłaconych premii gwarancyjnych oraz zmianie niektórych ustaw.

Powódka nie uiściła tak obliczonej raty kredytu.

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo wskazując na brak interesu

prawnego po stronie powódki. Uznał, że ma ona możliwość wystąpienia

z powództwem opozycyjnym (art. 840 § 1 k.p.c.). Ponadto zauważył, że także

merytorycznie powództwo nie zasługuje na uwzględnienie. Przyjął, że od chwili

wejścia w życie art. 11 ustawy z 1995 r. przepis ten znajduje zastosowanie do

istniejących umów kredytowych. Jeżeli bowiem ustawa nowa nie reguluje

odmiennie zakresu obowiązywania określonych przepisów, do trwających

stosunków prawnych znajdują zastosowanie przepisy ustawy nowej. Powołał się na

uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 grudnia 1997 r., K 22/96

3

(OTK 1997, nr 5-6, poz. 71), w którym Trybunał wskazał, że w szczególnych

okolicznościach dopuszcza się ingerencję ustawodawcy w treść ukształtowanych

stosunków prawnych, w tym też umów kredytowych.

Apelacja powódki została przez Sąd Apelacyjny oddalona. Sąd ten wskazał

jedynie na nietrafność stanowiska Sądu pierwszej instancji, że powódka nie ma

interesu prawnego uzasadniającego wytoczenie powództwa o ustalenie. Podzielił

natomiast stanowisko dotyczące dopuszczalności ingerowania przez ustawodawcę

w treść ukształtowanych stosunków prawnych. Za trafny uznał także pogląd

o stosowaniu zasady bezpośredniego działania nowej ustawy do umowy kredytu.

Za takim stanowiskiem przemawiają art. XXVII § 1, art. XXVIII , XLI § 1, art. XLVIII

i art. L p.w.k.c. Bez znaczenia pozostaje okoliczność, że w art. L p.w.k.c. umowa

kredytu nie została wymieniona.

Kasacja powódki oparta została na podstawie naruszenia prawa

materialnego (art. 3931

pkt 1 k.p.c.). Podnosi się w niej zarzut naruszenia art. 11

ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 1995 r. o pomocy państwa w spłacie niektórych

kredytów mieszkaniowych przez jego zastosowanie do umów kredytowych

zawartych wcześniej; art. L p.w.k.c oraz art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie.

W odpowiedzi na kasację pozwany Bank wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie podstawowym zagadnieniem jest dopuszczalność

stosowania reguł spłaty kredytów mieszkaniowych wynikających z ustawy z dnia

30 listopada 1995 r. o pomocy państwa w spłacie niektórych kredytów

mieszkaniowych, udzielaniu premii gwarancyjnych oraz refundacji bankom

wypłaconych premii gwarancyjnych (Dz.U. nr 5, poz. 32; tekst jedn. Dz.U. z 2003 r.,

nr 119, poz. 1115 ze zm.) do umów kredytowych zawartych przed wejściem w życie

ustawy, tj. przed dniem 1 stycznia 1996 r. W toku sprawy zostały bowiem

zaprezentowane dwa rozbieżne poglądy: zgodnie z pierwszym, prezentowanym

przez powódkę, przepisy wskazanej ustawy znajdują zastosowanie jedynie do

umów zawartych po jej wejściu w życie; według drugiego, wyrażonego przez oba

Sądy orzekające, zastosowanie znajduje zasada bezpośredniego działania ustawy

nowej. Dla uzasadnienia swego stanowiska Sądy odwołały się do treści art. L

4

p.w.k.c.

Dla rozstrzygnięcia przedstawionej kontrowersji niezbędne jest sięgnięcie

w pierwszej kolejności do przepisów ustawy z 1995 r. Wprawdzie bowiem wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 grudnia 1997 L, K 22/96 (OTK ZU 1997, nr 5-

6, poz. 71) art. 11 ustawy o pomocy państwa w spłacie niektórych kredytów

mieszkaniowych (…) został uznany za niezgodny z art. 2 Konstytucji RP ponieważ

przez wejście w życie z mocą wsteczną oraz brak odpowiedniego okresu

przygotowawczego narusza wynikające z zasady demokratycznego państwa

prawnego zasady pewności prawa, zaufania obywateli do państwa i niedziałania

prawa wstecz, ale wyrok ten został oddalony przez Sejm. Zaś, jak wskazał Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 29 kwietnia 2003 r., V CKN 143/01 (nie publ), chociaż

orzeczenie o niezgodności ustawy z Konstytucją ma nieodwracalny skutek i ustala

po stronie wszystkich organów obowiązek traktowania go jako niekonstytucyjnego,

a odrzucenie orzeczenia Trybunału przez Sejm nie prowadzi do konwalidacji

przepisu, to jednak niekonstytucyjny przepis pozostaje w systemie prawa, nie

zostaje pozbawiony mocy obowiązującej.

Z treści samego art. 11 ustawy z 30 listopada 1995 r., a także innych

uregulowań nie wynika wprost, czy znajduje on zastosowanie do umów

kredytowych zawartych przed dniem 1 stycznia 1996 r. Odwołać się jednak należy

do celu, jaki ustawodawca zamierzał osiągnąć. Celem tym było uporządkowanie,

a także urealnienie zasad spłaty kredytów mieszkaniowych, w odniesieniu do

których państwo przyjęło na siebie obowiązek pomocy wyrażający się przejściowym

wykupieniem ze środków budżetu odsetek od kredytów mieszkaniowych,

umorzeniem części zadłużenia kredytobiorców z tytułu przejściowego wykupienia

odsetek od kredytów mieszkaniowych, a także wykupieniem ze środków budżetu

państwa części zadłużenia kredytobiorców z tytułu skapitalizowanych odsetek.

Z tych tytułów następowały rozliczenia z bankiem dokonywane przez ministra

właściwego do spraw budownictwa, gospodarki przestrzennej i mieszkaniowej (art.

4 ustawy).

Takie założenia ustawodawcy pociągają za sobą konieczność ingerencji

w istniejące już umowy kredytowe. Ingerencja taka może być uzasadniona, jak

5

wskazał Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu powoływanego wyroku z dnia

17 grudnia 1997 r., K 22/96, gdy wymaga tego konieczność utrzymania równowagi

budżetowej i zdolności państwa do wywiązywania się ze swoich podstawowych

obowiązków. Przyjęte przez ustawodawcę rozwiązanie może przy tym prowadzić

do przejściowego pogorszenia sytuacji materialnej członków spółdzielni

mieszkaniowych.

W sprzeczności z powyższym stanowiskiem nie pozostają reguły tzw. prawa

międzyczasowego, określające czasowe granice obowiązywania norm prawnych.

Zgodnie z powszechnie przyjętym poglądem, zbiór takich zasad, w braku odrębnej

ustawy, zawarty został w ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy

wprowadzające kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 94 ze zm.). Przyjmuje się

w związku z tym, że uregulowania tam zawarte należy odnosić nie tylko do kodeksu

cywilnego, ale także do przepisów innych ustaw regulujących stosunki

cywilnoprawne, chyba że co innego wynika z przepisów przechodnich

wspomnianych ustaw.

Trafnie zatem Sąd Apelacyjny odwołał się do art. L p.w.k.c. Z przepisu tego

można bowiem wywieść zasadę, że do umownych stosunków prawnych

o charakterze ciągłym bezpośrednie zastosowanie znajduje ustawa nowa.

Wprawdzie przepis ten nie wymienia umowy kredytowej, ale należy mieć na

uwadze, że jego uregulowanie obejmuje stosunki ciągłe wykreowane zawarciem

jednej z umów unormowanych w kodeksie cywilnym (kontraktacja, najem,

dzierżawa, rachunek bankowy, ubezpieczenie, renta, dożywocie). Kodeks cywilny

nie zawiera przepisów dotyczących umowy kredytowej, a więc nie było możliwe

wymienienie tej umowy w art. L p.w.k.c. Nie pozbawia to jednak zasadności

twierdzenia, że do stosunków o charakterze ciągłym zastosowanie znajduje zasada

bezpośredniego działania ustawy nowej.

Z powyższego wynika, że nie znajdują uzasadnienia zawarte w kasacji

powódki zarzuty naruszenia art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 1995 r. oraz

art. L p.w.k.c. Co zaś tyczy zarzutu naruszenia art. 5 k.c. przez jego nie

zastosowanie to należy przypomnieć, iż przepis ten pozwala odmówić ochrony

osobie, która wykonuje swoje prawo podmiotowe w sposób sprzeczny z zasadami

6

współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa.

W rozpoznawanej sprawie to nie pozwany Bank domagał się ochrony swoich praw

podmiotowych, a więc nie było żadnych podstaw, aby odwołać się do konstrukcji

nadużycia prawa.

Z tych względów Sąd Najwyższy oddalił kasację jako pozbawioną

usprawiedliwionych podstaw (art. 39312

k.p.c.). O kosztach orzeczono zgodnie

z art. 102 k.p.c.