II CK 238/04

Sygn. akt II CK 238/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

SSN Bronisław Czech (sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

Protokolant Anna Jasińska

w sprawie z powództwa J.M.

przeciwko P. Spółce Akcyjnej

o ukształtowanie ,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 grudnia 2004 r.,

kasacji powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w P.

z dnia 12 grudnia 2003 r., sygn. akt […],

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu

w P. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach procesu za

instancję kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Powód J.M. zawarł w dniu 1 grudnia 1975 r. z poprzednikiem prawnym

pozwanego umowę ubezpieczenia na życie. Według umowy suma ubezpieczenia

wynosi 50.000 starych zł., okres ubezpieczenia, liczony od 1 grudnia 1975 r. miał

trwać 35 lat, a składka miesięczna wynosiła 105 starych zł. W każdym następnym

roku obowiązywania umowy suma ubezpieczenia wzrastała o 1,2 % czyli o 600

starych złotych, a od 1 stycznia 1981 r. - o 1,5 % rocznie. Według § 9 przedmiotowej

umowy ubezpieczony może w każdym czasie wypowiedzieć umowę ubezpieczenia i

gdy składki opłacane były przez okres co najmniej 2 lat, wykupić ubezpieczenie.

Okoliczności powyższe są niesporne.

Powód w pozwie z dnia 12 lutego 2003 r. zażądał zmiany sumy ubezpieczenia

z kwoty 6,98 zł na kwotę 11.000 zł, powołując się na zjawisko inflacji, jaka wystąpiła

po zawarciu umowy i twierdząc, że po zwaloryzowaniu tej sumy zamierza

wypowiedzieć umowę i wykupić ubezpieczenie, albowiem pieniądze są mu potrzebne

na pokrycie kosztów operacji.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa twierdząc, że jest ono przedwczesne,

albowiem „umowa jest wymagalna” dopiero w 2010 r.

Sąd Rejonowy w P. wyrokiem z dnia 15 lipca 2003 r. zmienił sumę

ubezpieczenia wynikającą z przedmiotowej umowy z kwoty 6,98 zł na kwotę

11.000 zł.

Zdaniem Sądu Rejonowego roszczenie powoda oparte jest o przepis art. 3581

§ 3 k.c. W okresie po zawarciu umowy zaszła istotna zmiana siły nabywczej

pieniądza po powstaniu zobowiązania. Umowę ubezpieczenia na życie powód zawarł

z pozwanym 1 grudnia 1975 r. na wypadek śmierci w okresie do 1 grudnia 2010 r.

oraz na wypadek dożycia do dnia 1 grudnia 2010 r. Z uwagi na rodzaj umowy

ubezpieczenia, powód jest wierzycielem co do ewentualnej wypłaty sumy

ubezpieczeniowej na wypadek dożycia, natomiast uposażony zostaje wierzycielem

jeżeli nastąpi zgon ubezpieczonego w okresie ubezpieczenia. Art. 3581

§ 3 k.c. nie

warunkuje waloryzacji od wymagalności zobowiązania, stanowi jedynie,

że waloryzację świadczenia uzasadnia istotna zmiana siły nabywczej pieniądza po

powstaniu zobowiązania, stąd zarzut przedwczesności roszczenia, wysunięty przez

pozwanego jest za chybiony.

3

Waloryzując sumę ubezpieczenia Sąd Rejonowy posłużył się wskaźnikiem

przeciętnego wynagrodzenia i kwotę zwaloryzowaną wyliczył w sposób następujący:

Przeciętne miesięczne wynagrodzenie w 1975 roku wynosiło 3 913 zł, a tym

samym suma ubezpieczenia 50 000 zł odpowiadała 12,8 średnim miesięcznym

wynagrodzeniom. Przeciętne wynagrodzenie z pierwszego kwartału 2003 roku,

wynosi 2228,68 zł (brutto). W celu dokonania przyrównania do wynagrodzenia

z 1975 roku Sąd dla ustalenia jego wartości netto, odjął od wartości brutto, to jest

kwoty 2 228,68 zł składkę dla ZUS. Z uzyskanej kwoty odjął koszty uzyskania

przychodu i 19 % podatku dochodowego od osób fizycznych, co dało kwotę

obecnego, przeciętnego wynagrodzenia netto 1 526,06 zł. Sumę tę Sąd przemnożył

przez wskaźnik 12,8 i otrzymał wynik 19 533,57 zł.

Powód ma obecnie 61 lat, jest technikiem budowy dróg i mostów. Zamieszkuje

samotnie w M. w domu po rodzicach. Nie pracuje, otrzymuje rentę w wysokości 651

zł netto oraz 2 000 zł miesięcznie jako czynsz za wydzierżawienie gruntu o pow. 4,1

ha, ma samochód osobowy peugeot rocznik 1998. Przed wytoczeniem powództwa

uzyskał informację, że po waloryzacji świadczenia przez PZU mógłby otrzymać

kwotę około 3 000 zł, która go nie zadawala. Powód ma poddać się operacji nóg

polegającej na wszczepieniu dwóch endoprotez stawów. Koszt jednej endoprotezy

wynosi od 3 000 do 7 000 zł.

Rozkładając ciężar ryzyka inflacyjnego na powoda 30% i na pozwanego 70%,

Sąd Rejonowy miał na względzie aktualną sytuację majątkową powoda oraz fakt,

iż pozwany zawodowo trudni się działalnością ubezpieczeniową, z którą winien

zakładać ryzyko zmian gospodarczych. Nadto Sąd podkreślił, że waloryzacja

następuje przy uwzględnieniu interesów obu stron i zgodnie z zasadami współżycia

społecznego.

Na skutek apelacji pozwanego Sąd Okręgowy w P., wyrokiem zaskarżonym

kasacją, zmienił wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że powództwo oddalił i

zasądził od powoda na rzecz pozwanego koszty procesu za obie instancje.

Sąd Okręgowy uznał, że błędne jest stanowisko Sądu Rejonowego,

iż zobowiązanie pozwanego do wypłaty świadczenia powstało w dniu zawarcia

umowy ubezpieczenia (1 grudzień 1975 r.). Sąd Okręgowy nie podzielił również

stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w uchwale z dnia 24 stycznia 1996 r.,

III CZP 196/95 (OSNC 1996, nr 6, poz. 78), wedle której w przypadku wypowiedzenia

4

umowy ubezpieczenia, do powstania po stronie ubezpieczyciela zobowiązania

wypłaty świadczenia dochodzi już pierwotnie w chwili zawarcia umowy, samo

roszczenie o wykup sumy ubezpieczenia wypływa z umowy, a z momentem

wypowiedzenia staje się ono tylko wymagalne. Według Sądu Okręgowego,

odwołującego się do glosy krytycznej do wymienionej uchwały, że zobowiązanie do

wypłaty świadczenia przez zakład ubezpieczeń powstaje dopiero z chwilą

wygaśnięcia umowy wskutek dokonanego wypowiedzenia (m.in. Adam Szpunar,

glosa i do w/w uchwały SN z dnia 24.01.1996 r., III CZP 196 ). Za poglądem tym

przemawia argument, że wypowiedzenie jako uprawnienie, wywołuje skutki tylko na

przyszłość (ex nunc) i to właśnie jego jednostronna realizacja, a nie stosunek prawny

z którego wypływa, powoduje powstanie określonych roszczeń - w tym roszczenia

o wypłatę przez ubezpieczyciela sumy ubezpieczenia w wypadku jej wykupu przez

ubezpieczonego. Powód dochodzi roszczenia w całkowitym oderwaniu od

uprawnień, których realizacji mógłby domagać się na gruncie stosunku

ubezpieczenia łączącego go z pozwanym. Powód nie żąda zapłaty sumy

ubezpieczenia z tytułu jej wykupu, bowiem nie wypowiedział jeszcze umowy, zatem

i jego ewentualne roszczenie w tym zakresie byłoby i tak przedwczesne. Powód

domaga się natomiast podwyższenia sumy ubezpieczenia określonej w umowie

z dnia 1 grudnia 1975 roku w ramach powództwa o ukształtowanie i to przed

realizacją uprawnienia kształtującego, które dopiero powoduje powstanie

określonego zobowiązania po stronie ubezpieczyciela. Zgodnie z art. 3581

§ 3 k.c.

zmiana siły nabywczej pieniądza - będąca przesłanką waloryzacji - musi nastąpić po

powstaniu zobowiązania. W niniejszej sprawie zobowiązanie P. S.A. do wypłaty

sumy ubezpieczenia w ramach jej wykupu jeszcze nie powstało, choć pomiędzy

stronami istnieje stosunek prawny ubezpieczenia, zawiązany umową z dnia 1 grudnia

1975 roku. Według Sądu Okręgowego, czym innym jest zobowiązanie pozwanego do

objęcia ochroną ubezpieczeniową i wypłaty kwot w razie zajścia w okresie

przewidzianym umową wypadku ubezpieczeniowego, a czym innym jego

zobowiązanie do wypłaty świadczenia z tytułu wykupu ubezpieczenia. Pierwsze

powstało z chwilą zawarcia umowy, a drugie dopiero powstanie na skutek jej

wypowiedzenia. Wszelkie próby waloryzacji świadczenia o wypłatę sumy

ubezpieczenia za okres przed wypowiedzeniem umowy byłyby waloryzacją

świadczenia jeszcze nieistniejącego. Zdaniem Sądu Okręgowego powództwo jest

5

zatem przedwczesne i dlatego –– podlega oddaleniu. Powód będzie mógł domagać

się waloryzacji świadczenia w ramach art. 3581

§ 3 k.c. po realizacji przysługującemu

mu uprawnienia kształtującego, tj. wypowiedzenia umowy ubezpieczenia.

Powód w kasacji zarzucił naruszenie art. 3581

§ 3, art. 805 oraz art. 813 § 1

k.c. przez ich błędną wykładnię i wniósł o „zmianę zaskarżonego wyroku poprzez

uwzględnienie powództwa i zasądzenie na rzecz powoda kosztów procesu”,

ewentualnie - o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi drugiej

instancji do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przytoczona podstawa kasacji jest usprawiedliwiona. Istotna kwestia, która

decyduje o zasadności powództwa w sprawie niniejszej, związana jest z odpowiedzią

na pytanie, z jaką chwilą powstaje zobowiązanie ubezpieczyciela do wypłacenia

świadczenia z tytułu tzw. wykupu sumy ubezpieczenia, a mianowicie, czy jest nią

chwila zawarcia umowy, czy jej wygaśnięcia wskutek dokonanego wypowiedzenia?

Zarówno w judykaturze, jak i w doktrynie zarysowały się dwa poglądy w tym

przedmiocie. Według pierwszego z nich, w wymienionej sytuacji zobowiązanie

ubezpieczyciela powstaje z chwilą zawarcia umowy ubezpieczenia, jeżeli strony

inaczej nie postanowiły. Poglądowi temu dał wyraz Sąd Najwyższy m.in. w uchwale

z dnia 2 grudnia 1996 r., III CZP 196/95 (OSNC 1996, nr 6, poz. 78), w wyroku z dnia

2 grudnia 1999 r., III CKN 489/98 (OSNC 2000, nr 7-8, poz. 130) oraz w wyroku

z dnia 29 listopada 2001 r., V CKN 489/00 (OSNC 2002, nr 7-8, poz. 104) i pogląd

ten, z argumentacją przytoczoną w wymienionych orzeczeniach, podziela skład

rozpoznający kasację w sprawie niniejszej. Pogląd odmienny wyrażony, np. w nie

publikowanych wyrokach Sadu Najwyższego z dnia 19 lipca 1994 r., I CRN 90/94

i z dnia 20 października 1995 r., II CRN 136/95 jest nietrafny. Skarżący trafnie zwrócił

uwagę, iż gdyby przyjąć, że zobowiązanie ubezpieczyciela powstaje dopiero po

złożeniu wniosku o wykup (wypowiedzenie), to kryterium stanu waloryzacyjności

należałoby stosować od tego momentu. Mogłoby to w ogóle pozbawić

ubezpieczającego uprawnienia do waloryzacji ze względu na brak po tym momencie

przesłanek z art. 3581

§ 3 k.c., mimo że przesłanki takie istniały wcześniej.

Wynika z tego, że stanowisko przyjęte przez Sąd Okręgowy w wymienionej

kwestii nie jest trafne. Pozostaje jedynie do rozważenia zagadnienie kryteriów

6

waloryzacji, którymi nie zajmował się Sąd Okręgowy.

Z powyższych przyczyn i zasad Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

(art. 39313

k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 39319

i 391 § 1 k.p.c.).