I CK 587/04

Sygn. akt I CK 587/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marek Sychowicz

SSA Wojciech Kościołek

Protokolant Anna Matura

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Nadleśniczego Nadleśnictwa J.

przeciwko M.S.

o zgodnie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 21 grudnia 2004 r.,

kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego w T.

z dnia 11 marca 2004 r., sygn. akt […],

oddala kasację i zasądza od powodowego Skarbu Państwa na

rzecz pozwanej M.S. kwotę 600 zł (sześćset) złotych kosztów

procesu za instancję kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Oddalając powództwo, a następnie zaskarżonym wyrokiem apelację Skarbu

Państwa – Nadleśniczego Nadleśnictwa J., Sądy obu instancji przytoczyły

ustalenia faktyczne z których wynika, że umową sprzedaży sporządzoną w formie

aktu notarialnego z dnia 4-5 maja 1951 r. Rep. nr 137/51 pozwana M.S. sprzedała

Skarbowi Państwa „... z działki Nr tabeli 49 jedynie część takowej, to jest cztery (4)

hektary pięćdziesiąt jeden arów, za cenę 9 477 złotych 60 groszy....”.

Na gruncie granica zakupionego gruntu z przeznaczeniem na poligon,

obejmujący także grunt nabyty od pozwanej, została wyznaczona przez dokonanie

wycinki, zaciosów drzew, słupów cieków wodnych, dróg itp. Pozostałe grunty

pozwanej M.S. oznaczone zostały – przy zakładaniu ewidencji gruntów – jako

działki ewidencyjne nr: 2749, 3978, 4163 i 4182 o łącznej powierzchni 2 ha 34

arów, na które pozwana uzyskała prawomocny akt własności ziemi. Cały teren

przeznaczony pod poligon wojskowy został przekazany Lasom Państwowym.

Powołując się na opinię biegłych geodetów i zeznania świadków Sądy obu instancji

wskazały, że strona powodowa nie wykazała niezgodności pomiędzy stanem

prawym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem

prawnym. Akt własności ziemi wydany pozwanej nie obejmował własności gruntu

sprzedanego umowę z 1951 r., która nie została ujawniona w księgach

wieczystych.

Kasację wniósł powodowy Skarb Państwa – Nadleśniczy Nadleśnictwa J., który

z powołaniem się na art. 392 k.p.c. zarzucił zaskarżonemu wyrokowi:

1/ naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 233 § 1 k.p.c., mające

istotny wpływ na wynik sprawy – poprzez zaniechanie wszechstronnego

rozważenia wszystkich istotnych okoliczności sprawy i pominięcie zeznań

świadka R.W.

2/ naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 224 § 1 w zw. z art. 233

§ 1 k.p.c. kodeksu postępowania cywilnego, mające istotny wpływ na wynik

sprawy – poprzez niedostateczne wyjaśnienie stanu faktycznego wynikające

z nie przeprowadzenia przez Sąd II instancji nowego dowodu z opinii innego

3

biegłego sądowego z zakresu geodezji i kartografii na okoliczność wskazane

przez Powoda w apelacji i to pomimo faktu, iż Sąd Okręgowy w uzasadnieniu

zaskarżonego orzeczenia uznał słuszność zarzutów apelacyjnych.

3/ naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 382 k.p.c., mające istotny

wpływ na wynik sprawy - poprzez przyjęcie, iż materiał dowodowy zebrany

w sprawie pozwala uzupełnić niekompletne ustalenia Sądu Rejonowego,

4/ naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 328 § 2 kodeksu

postępowania cywilnego – poprzez sporządzenie uzasadnienia wyroku

nieodpowiadającego wymogom stawianym przez ten przepis,

5/ naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, poprzez przyjęcie, iż Powód nie

wykazał, by przysługiwało mu prawo własności do nieruchomości ujawnionych

w treści Księgi wieczystej KW nr […] prowadzonej przez sąd Rejonowy wydział

Ksiąg Wieczystych w N. - w sytuacji, gdy nie zostały wyjaśnione wszystkie

okoliczności mające istotne znaczenie dla sprawy,

6/ naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 43 Dekretu z dnia

11 października 1946 r. rzeczowe (Dz.U. z 1946 r. Nr 57, poz. 319) w zw. z art.

294 Kodeksu zobowiązań z 1933 roku – przez ich błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie;

7/ naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 20 ust. 1w zw. z art. 23

ustawy z dnia 17 maja 1989 r. Prawo Geodezyjne i kartograficzne (DZ.U.

z 2000 r., Nr 100, poz. 1086 z późn. zm.) poprzez przyjęcie, że ewidencja

gruntów prowadzona przez organy administracji państwowej - kreuje stan

prawny w oderwaniu od treści czynności cywilnoprawnych zawartych pomiędzy

kontrahentami,

Wskazując na powyższe podstawy kasacji, powodowy Skarb Państwa wnosił:

1/ o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania na podstawie art. 39313

§ 1 k.p.c.

ewentualnie:

4

2/ o zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy na podst. art.

39315

k.p.c.,

oraz

3/ o zasadzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego

według norm przepisanych.

Pozwana M.S. wnosiła o oddalenie kasacji z zasądzeniem kosztów procesu

za instancję kasacyjną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Postępowanie o uzgodnienie treści księgi wieczystej pozostaje w ścisłym

związku z prowadzeniem ksiąg wieczystych bowiem jego celem jest – jak trafnie

wskazuje się w literaturze przedmiotu – usunięcie niezgodności wpisu w księdze

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości dla wypełnienia

ustrojowej funkcji ksiąg wieczystych, jaką jest poprawne ujawnienie - dla

bezpieczeństwa obrotu – stanu prawnego nieruchomości. Roszczenie

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym polega na

doprowadzeniu jej do aktualnego stanu prawnego przez wpisanie nowego prawa,

wykreślenie ujawnionego w księdze wieczystej i wpisanie innego prawa bądź

wreszcie sprostowanie treści wpisanego prawa.

Trafnie twierdzi skarżący, że postępowanie dowodowe nie ulega żadnym

ograniczeniom, a dodać trzeba, że w myśl ogólnych zasad ciężar dowodu

wykazania podstaw warunkujących uwzględnienie powództwa spoczywa na

powodzie, który powinien wykazać, że konkretne dane o osobach i prawach im

przysługujących są nieprawdziwe. Musi on zatem obalić domniemanie wynikające

z art. 3 ust. 1 ustawy i udowodnić niezgodność treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym.

W ramach zarzutów i przepisów mających wypełniać podstawę kasacji

przewidzianą w art. 3931

pkt 2 k.p.c. wypada ma wstępie – wobec rozległości

wywodów kasacji – wskazać, że ocena czy ustalone fakty mają dla rozstrzygnięcia

sprawy istotne znaczenie dokonywana jest w aspekcie zastosowania lub

5

wykluczenia określonego przepisu prawa materialnego. W tym znaczeniu wskazany

– przepis prawa materialnego – art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece

wyznaczał w toku postępowania przed sądami niższych instancji zakres

koniecznych ustaleń faktycznych.

Sąd drugiej instancji jest sądem orzekającym merytorycznie i ma obowiązek

poczynić własne ustalenia i samodzielnie je ocenić z punktu widzenia wchodzących

w rachubę przepisów prawa materialnego (por. w tym zakresie uzasadnienie

uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r.,

III CZP 59/98 – OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124 – mającej moc zasady prawnej).

Podstawę ustaleń faktycznych w sądzie drugiej instancji stanowią:

- materiał zebrany w toku postępowania w pierwszej instancji,

- materiał zebrany przez sąd drugiej instancji z zachowaniem reguł z art. 381

i 368 § 1 pkt 4 k.p.c.,

- faktów powszechnie znanych (art. 213 § 1, 228 § 2 k.p.c.) faktów znanych

sądowi z urzędu (art. 228 § 1 k.p.c., faktów przyznanych (art. 229 k.p.c.)

i domniemań prawnych (art. 234 k.p.c.).

Działalność Sądu Apelacyjnego skupia zarówno czynności kontrolne, jak

i merytoryczne, nie wyłączając zmiany ustaleń faktycznych, przy zachowaniu

wymagań ustawowych wyjaśnionych w powołanej uchwale Sądu Najwyższego

z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98.

Jak już podniesiono apelacja jest instancją merytoryczną i regułą powinna

być, co potwierdza art. 386 § 4 k.p.c., prowadzenie z zastrzeżeniem art. 368 § 1 pkt

4 i 381 k.p.c. uzupełniającego postępowania dowodowego i orzekanie co do istoty

sprawy. Zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. jest całkowicie chybiony.

Wbrew twierdzeniom skarżącego Skarbu Państwa oceny zeznań świadka –

geodety R.W. dokonał Sąd Rejonowy (k. 248). Jeśli zarzut ten jest kierowany w

stosunku do instancji odwoławczej należy odwołać się do utrwalonego orzecznictwa

stwierdzającego, że jeżeli sąd drugiej instancji aprobuje, nawet po uzupełnieniu

postępowania dowodowego – ustalenia faktyczne i przyjętą podstawę

rozstrzygnięcia sporu, to przytoczenie w uzasadnieniu orzeczenia sądu drugiej

6

instancji przepisu art. 385 k.p.c. – jako podstawy prawnej rozstrzygnięcia – jest

wystarczające (art. 328 § 2 w zw. z art. 391 i 39319

k.p.c. – wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 8 października 1998 r., II CKN 923/98 – OSNC 1999, nr 3,

poz. 60).

Skarżący formułując tak ogólny zarzut pominął, że także Sąd Okręgowy

odniósł się w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia do zeznań świadka R.W.

W sytuacji gdy opinie biegłych nie pokrywają się ze sobą, obowiązkiem sądu

orzekającego jest wyjaśnienie przyczyn rozbieżności wyrażanych przez biegłych

poglądów. Jednakże kontrola uzyskanych opinii należy do sądu i nawet

w przypadku utrzymujących się nadal rozbieżności, sąd może przerwać polemikę

między biegłymi. Wybór stanowiska jednego z biegłych powinien być oparty na

gruntownej i wnikliwej analizie treści uzasadnienia oraz wniosków tego biegłego.

W takiej sytuacji nie można sądowi postawić zarzutu naruszenia art. 224 § 1 k.p.c.

z motywacją, iż zaniechał przeprowadzenia dowodu z opinii innego biegłego.

Pomijając, że obowiązującemu k.p.c. nie jest znana instytucja „super opinii”

o rozstrzygającym znaczeniu, to naturalnym dążeniem strony (uczest. post.) jest

poszukiwanie biegłego, który by potwierdził jej stanowisko w sprawie. Jednakże nie

stanowi to przesłanki do powoływania przez sąd orzekający kolejnych biegłych.

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. został sformułowany z pominięciem

ustalonego orzecznictwa (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia

2000 r., I CKN 1169/99 – OSNC 2000 nr 7-8, poz. 139 i z dnia 10 kwietnia 2000 r.

V CKN 17/2000 – OSNC 2000, nr 10, poz. 189). Przytoczona tamże argumentacja

w konfrontacji z treścią zarzutów kasacji i ich uzasadnieniem pozwala na wyrażenie

oceny o ich niezasadności.

Uzasadnienie orzeczenia stanowi odzwierciedlenie, jeśli nie wręcz odwzorowanie,

procesu myślowego i decyzyjnego w następstwie którego ukształtowana została

treść zaskarżonego orzeczenia. Jest zrozumiałe, że pisemne sporządzenie

uzasadnienia kwestionowanego orzeczenia następuje po jego wydaniu. Jeśli zatem

skarżący zarzuca w kasacji naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. to tak sformułowany

zarzut wymaga wykazania, że to uzasadnienie nie zawiera wszystkich elementów

w tym przepisie określonych oraz wskazania wpływu zarzucanych wadliwości na

7

wynik sprawy (art. 3931

pkt 2 k.p.c. i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

10 lutego 1997 r., I CKN 57/96 - OSNC 1997 nr 6-7, poz. 82).

Z powyższego wynika, że ustalenia faktyczne stanowiące podstawę

zaskarżonego orzeczenia nie zostały przez skarżącego podważone, a podstawy

kasacji z art. 3931

pkt 2 k.p.c. nie można uznać za usprawiedliwioną w rozumieniu

art. 39312

k.p.c.

Zarzuty odnoszące się do przepisów prawa materialnego wymagają

powtórnego podkreślenia, że każda ze stron procesu cywilnego musi swoje

twierdzenia udowodnić. Na stronie powodowej spoczywał ciężar udowodnienia

faktów mających uzasadnić jej roszczenie (art. 6 k.c.), czego oczywiście nie

kwestionuje strona powodowa. Nie udowodnienie twierdzeń przesądza o treści

orzeczenia rozstrzygającego spór.

Z tego punktu widzenia i zważywszy na przesłanki warunkujące

uwzględnienie powództwa na podstawie art. 10 ustawy o księgach wieczystych

i hipotece chybione jest powoływanie się w ramach podstawy kasacji przewidzianej

w art. 3931

pkt 1 k.p.c., na naruszenie art. 43 prawa rzeczowego z 1946 r., który

proklamował zasadę, że przeniesienie własności nieruchomości następuje solo

consensu. Sama umowa stanowiąca podstawę przejścia prawa własności nie była

kwestionowana. Zarzut naruszenia art. 20 ust. 1 w zw. z art. 23 ustawy z dnia

17 maja 1989 r. – prawo geodezyjne i kartograficzne (Dz.U. z 2000 r., Nr 100, poz.

1086 ze zm.) jest wynikiem przypisania Sądowi orzekającemu przez stronę

powodową poglądu jakoby ”… przez czynności geodezyjne można zmieniać treść

umów cywilnoprawnych”. Takiego zapatrywania nie zawiera uzasadnienie

kwestionowanego wyroku. Z powyższego wynika, że kasacja jako pozbawiona

uzasadnionych podstaw podlega oddaleniu (art. 39312

k.p.c.) z zasądzeniem

żądanych kosztów procesu za instancję kasacyjną (art. 39319

w zw. z art. 391 §

1 k.p.c. oraz art. 108 § 1, 98 § 1 i 3 k.p.c.).