II CK 343/04

Sygn. akt II CK 343/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 stycznia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Ministra Zdrowia

przeciwko (…) Bank Polska Spółce Akcyjnej w G.

o zapłatę 150.865,97 zł,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 5 stycznia 2005 r.,

kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 12 lutego 2004 r., sygn.

akt I ACa (…),

oddala kasację; zasądza od strony powodowej na rzecz strony pozwanej 1800

(tysiąc osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania za instancję

kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 26 października 2003 r. oddalił powództwo

Skarbu Państwa – Ministra Zdrowia przeciwko (…) Bankowi Polska S.A. w G. o zapłatę

kwoty 150.865,97 zł.

2

Sąd Okręgowy poczynił następujące ustalenia faktyczne: Minister Zdrowia został

zobowiązany w imieniu Skarbu Państwa do spłaty zadłużenia Państwowego Szpitala

Klinicznego w S. w kwocie wskazanej w pozwie. Szpital ten był odbiorcą Hurtowni

Farmaceutycznej L. H. i jej dłużnikiem. Bank A.(...) w W., obsługujący wierzytelności

wobec Skarbu Państwa wynikające z nieregulowanych zobowiązań ochrony zdrowia,

działając na zlecenie Ministra Zdrowia zapłacił w dniu 13 grudnia 1999 r. na rzecz wyżej

wymienionej Hurtowni całą kwotę długu.

Pozwany uczestniczył w prowadzonej przez Bank A.(...) na zlecenie Ministra

Finansów zamianie zobowiązań Skarbu Państwa na skarbowe papiery wartościowe.

Podstawą było rozliczenie potwierdzone przez Ministerstwo Zdrowia według stanu

zobowiązań na dzień 31 października 2000 r. i przedstawione z obliczeniem należności

na dzień 14 grudnia 2000 r.

Pozwany zakupił przedmiotową wierzytelność od F.(...) S.A. w W. w dniu 24

września 1999 r. płacąc za nią zbywcy umówioną sumę, zaś F.(...) S.A. nabyła tę

wierzytelność od T.(…). W chwili zakupu zobowiązań Szpitala wobec Hurtowni

Farmaceutycznej L. H. pozwany Bank otrzymał potwierdzenie istnienia takiej

wierzytelności, podpisane przez Z. S. pełniącą obowiązki głównego księgowego budżetu

resortu.

Bank A.(...) dokonał w grudniu 2000 r. zapłaty długu na rzecz pozwanego na

podstawie potwierdzenia istnienia zobowiązania dokonanego w imieniu Skarbu Państwa

przez R. Z. działającą w ramach posiadanego upoważnienia Ministra Zdrowia i Opieki

Społecznej.

Pozwany zwracając się do powoda za pośrednictwem Banku A.(…) o zapłatę

długu musiał przedstawić pełną dokumentację dotyczącą wierzytelności, tj.

potwierdzenie istnienia wierzytelności i wykazanie ciągu cesji. Zapłata na rzecz

pozwanego nastąpiła w oparciu o procedurę określoną przez działający na zlecenie

Skarbu Państwa Bank A.(...) w stosownym regulaminie, a pozwany nie miał żadnego

wpływu na sposób przeprowadzenia weryfikacji zobowiązań.

Sąd Okręgowy uznał, ze powództwo nie znajduje oparcia w żadnej podstawie

prawnej. Pozwany uzyskując zapłatę od Skarbu Państwa za przedmiotową

wierzytelność nie uzyskał korzyści majątkowej w rozumieniu art. 410 k.c., jak też

przepisów art. 405 i 409 k.c., gdyż wcześniej kupił tę wierzytelność w drodze umowy

cesji od F.(...) S.A.

3

W ocenie Sądu Okręgowego, fakt popełnienia błędu przez upoważnionych do

weryfikacji wierzytelności Skarbu Państwa pracowników Ministerstwa Zdrowia nie może

obciążać pozwanego, który dochował wszelkich wymogów proceduralnych celem

uzyskania zapłaty. Z uwagi na okoliczność, że pozwany nie miał żadnego wpływu na

efekt procesu weryfikacji wierzytelności, przeprowadzonego przez urzędników powoda,

nie znajduje zdaniem Sądu zastosowania przepis art. 84 § 1 k.c., gdyż nie sposób uznać

działań upoważnionych urzędników za działania pod wpływem błędu.

Apelację powoda od powyższego wyroku Sąd Apelacyjny oddalił wyrokiem z dnia

12 lutego 2004 r.

W ocenie Sądu Apelacyjnego nie może ostać się zarzut apelacji, że w chwili

zapłaty długu na rzecz pozwanego, tj. w grudniu 2000 r. zobowiązanie Skarbu Państwa

już nie istniało, wygasło bowiem z chwilą zapłaty długu wprost na rzecz L. H.. Dwukrotna

zapłata, raz na rzecz L. H., drugi raz na rzecz pozwanego nie budzi wątpliwości, ale

zdaniem Sądu Apelacyjnego nie jest zasadny zarzut powoda, oparty wyłącznie na

zeznaniach świadka L. H., że nie doszło do skutecznego przelania przez niego

wierzytelności na rzecz firmy T.(…) wobec nieuiszczenia przez tę firmę żądanej za

przelew należności. Zeznaniom tym przeczy fakt, że oryginałem potwierdzenia przez

Ministerstwo Zdrowia istnienia zobowiązania Państwowego Szpitala Klinicznego Nr 2 w

S. wobec Hurtowni L. H. dysponował pozwany. Dokument ten skierowany do L. H.,

będący świadectwem istnienia jego wierzytelności, został przekazany pierwszemu

nabywcy wierzytelności, a następnie – kolejnym nabywcom, co świadczy o skuteczności

dokonanych przelewów. Dokument ten winien wrócić do zbywcy wierzytelności w

przypadku gdyby okazało się, że przelew wierzytelności nie był skuteczny.

Sąd Apelacyjny zauważył, że nie są jasne przyczyny i podstawy wypłaty objętej

sporem wierzytelności przez bank A.(...) na rzecz L. H.. W czasie gdy nastąpiła ta

wypłata obowiązywał szczególny tryb weryfikacji podlegających wykupowi wierzytelności

wynikających z nieuregulowanych zobowiązań ochrony zdrowia. Temu trybowi poddał

się pozwany. Natomiast L. H. zapłacono, mimo że nie dysponował już nawet

potwierdzeniem istnienia wobec jego Hurtowni zobowiązania Skarbu Państwa.

W kasacji od wyroku Sądu Apelacyjnego opartej na obu podstawach

wymienionych w art. 3931

k.p.c. powód zarzucił:

naruszenie prawa materialnego wskutek błędnej wykładni i niewłaściwego

zastosowania art. 510 k.c. w zw. z art. 89 k.c. przez ustalenie, że pozwany skutecznie

nabył wierzytelność poprzez ciąg cesji i mógł skutecznie żądać zapłaty od Skarbu

4

Państwa – Ministra Zdrowia w imieniu którego zapłaty dokonał Bank A.(...), pomimo że

pierwotny wierzyciel L. H. słuchany w charakterze świadka zeznał, że wszyscy

kontrahenci zainteresowani kupnem przedmiotowej wierzytelności nie uiścili ceny i co za

tym idzie nastąpiło odstąpienie od umowy przelewu wierzytelności, skutkujące jej

powrotem do majątku cedenta, wobec tego, że strony umowy przelewu przyjęły ten

sposób powrotu wierzytelności do cedenta zgodnie z art. 89 k.c.,

naruszenie prawa materialnego wskutek błędnej wykładni i niewłaściwego

zastosowania art. 405 k.c. poprzez przyjęcie, że skoro wierzyciel pierwotny L. H.

otrzymał zapłatę za przedmiotową wierzytelność w dniu 13 grudnia 1999 r., a co za tym

idzie przedmiotowa wierzytelność wygasła i jednocześnie pozwany nabył wierzytelność,

która nie została skutecznie zbyta przez cedenta L. H., a rzekomy cesjonariusz zdobył

kserokopie faktur w sposób przestępny (wyjaśnia to toczące się śledztwo), to zapłata tej

rzekomej wierzytelności na rzecz pozwanego nie jest bezpodstawnym wzbogaceniem

pozwanego w sytuacji, gdy przesłanki bezpodstawnego wzbogacenia wynikające z

treści art. 405 k.c. obejmują uzyskanie korzyści majątkowej bez prawnej ku temu

podstawy oraz uzyskania korzyści kosztem innej osoby nawet bez wiedzy i woli osoby

wzbogaconej,

naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik

postępowania poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, art. 217 § 1

k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c. i art. 328 k.p.c., przede wszystkim poprzez przyjęcie, iż

pozwany zakupił przedmiotową wierzytelność od F.(...) S.A. w W. płacąc za nią zbywcy

umówioną cenę, zaś F.(...) S.A. zakupiła tę wierzytelność od T.(...) i nieustalenie od

kogo zakupiło ją T.(...) i na podstawie czego, gdy pierwotny wierzyciel L. H. słuchany

w charakterze świadka (również główna księgowa) w sposób nie budzący wątpliwości

zeznał, że w chwili gdy sprzedaż jego wierzytelności nie doszła do skutku, potwierdzone

notarialnie wierzytelności wróciły do niego. W tej sytuacji rzekomy cesjonariusz, a w

wyniku szeregu cesji pozwany bądź dysponował fakturami sfałszowanymi bądź nie

dysponował nimi w ogóle, a ponawiany wielokrotnie wniosek powoda o przedstawienie

tychże faktur oraz dowodu zapłaty między wierzycielem pierwotnym a T.(...) przez

pozwanego nie doczekał się ze strony ani Sądu pierwszej instancji, ani przez Sąd

drugiej instancji uwzględnienia, gdyż Sąd ten z naruszeniem przepisów normujących

postępowanie apelacyjne, uchybienia tego nie wziął pod uwagę.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. przez przekroczenie granic swobodnej oceny

dowodów sprowadza się do tego, że zdaniem skarżącego Sąd Apelacyjny błędnie

przyjął, że między Hurtownią Farmaceutyczną L. H. a T.(...) doszło do umowy przelewu

wierzytelności, którą ostatecznie nabył pozwany, a powód zapłacił należność wynikającą

z tej wierzytelności. Przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów polegać miało na

tym, że Sąd Apelacyjny nie uwzględnił zeznań świadka L. H., zaprzeczających zawarciu

umowy z T.(...).

Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazał, że zeznaniom

świadka L. H. przeczy okoliczność, że przekazał on T.(...) oryginał świadectwa

wystawionego przez Ministerstwo Zdrowia, potwierdzającego istnienie wierzytelności.

Biorąc nadto pod uwagę, że w aktach sprawy znajduje się tekst sporządzonej na piśmie

umowy przelewu wierzytelności z dnia 25 sierpnia 1999 r. między Koncesjonowaną

Hurtownią Farmaceutyczną L. H. i T.(...), zaś L. H. nie kwestionował swojego podpisu na

tej umowie, uznać trzeba wbrew stanowisku kasacji, że ocena dowodów dokonana

przez Sąd Apelacyjny mieści się w ramach określonych w art. 233 § 1 k.p.c.

Niezrozumiały jest zarzut naruszenia art. 217 § 1 k.p.c. Być może skarżącemu

chodziło o postawienie zarzutu naruszenia art. 217 § 2 k.p.c. przez pominięcie jego

wniosków o zobowiązanie pozwanego do złożenia oryginałów faktur i dowodu zapłaty za

nabytą wierzytelność przez T.(...). Wniosek nie mógł być uwzględniony, gdyż pozwany

wcale nie twierdził, że posiada takie dowody. Brak tych dowodów nie mógł mieć wpływu

na ocenę umowy między Hurtownią Farmaceutyczną L. H. a T.(...) ponieważ wręczenie

faktur oraz dokonanie zapłaty za nabywaną wierzytelność nie są przesłankami ważności

umowy przelewu wierzytelności.

Trzeci z wymienionych w kasacji przepisów postępowania, które miały zostać

naruszone przez Sąd Apelacyjny, to art. 328 k.p.c. Przepis ten określa termin

sporządzenia uzasadnienia oraz jakie elementy powinno ono zawierać. Skarżący nie

wskazał na czym miało polegać naruszenie art. 328 k.p.c. i czym miał się wyrażać

wpływ ewentualnego naruszenia tego przepisu na wynik sprawy, co uniemożliwia

kontrolę kasacyjną w tym zakresie.

Jeżeli chodzi o zarzuty naruszenia prawa materialnego, to zarzut naruszenia art.

510 k.c. w związku z art. 89 k.c. został wadliwie skonstruowany. Z logicznego punktu

widzenia nie można bowiem mówić o błędnej wykładni czy niewłaściwym zastosowaniu

prawa materialnego poprzez błędne ustalenie stanu faktycznego. Ustalenie faktów nie

jest ani wykładnią ani stosowaniem prawa materialnego.

6

Należy przy tym zauważyć, że skarżący popada w pewną sprzeczność.

Zarzucając naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. twierdzi, że prawidłowa ocena dowodów

prowadzić powinna d wniosku, ze w ogóle nie doszło do zawarcia umowy przelewu

wierzytelności między Hurtownią Farmaceutyczną L. H. a T.(...). Przy zarzucie

naruszenia art. 510 k.c. w zw. z art. 89 k.c. odwołując się do stanu faktycznego, który

zdaniem skarżącego powinien zostać ustalony przez Sąd, nie mówi się o tym, że umowy

nie było, skarżący podnosi natomiast, że nie został spełniony warunek zapłaty ceny

przez cesjonariusza, co spowodowało skutki wynikające z art. 89 k.c.

Wedle definicji zawartej w art., 89 k.c. warunek jest zdarzeniem przyszłym

i niepewnym. Nie jest warunkiem umowy przelewu wierzytelności zapłata ceny

w wykonaniu tej umowy. Do wykonania bądź niewykonania zobowiązań z umów

wzajemnych mają zastosowanie przepisy art. 487-497 k.c., a nie art. 89 k.c.

Korzyść podlegająca zwrotowi na podstawie art. 405 k.c. musi być uzyskana bez

podstawy prawnej jakiegokolwiek rodzaju. Kwota, której zwrotu domaga się powód,

wedle ustaleń Sądu meriti, została zapłacona za wierzytelność nabytą przez pozwanego

i przysługującą od Szpitala Klinicznego w S., którego zobowiązanie powód miał prawny

obowiązek wykonać. Trafnie uznał Sąd Apelacyjny, że kwota otrzymana z tego tytułu

przez pozwanego od Skarbu Państwa nie jest korzyścią majątkową uzyskaną bez

podstawy prawnej w rozumieniu art. 405 k.c.

Z powyższych względów na mocy art. 39312

k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w

sentencji wyroku.