III CK 217/04

Sygn. akt III CK 217/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 stycznia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa M. K.

przeciwko A. K. i Przedsiębiorstwu Wielobranżowemu "P.(..)" sp. z o.o. w L.

o wydanie rzeczy i zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 14 stycznia 2005 r.,

na rozprawie kasacji pozwanego Przedsiębiorstwa Wielobranżowego "P.(..)" sp. z o.o. w

L. od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 stycznia 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo windykacyjne na podstawie art.

222 § 1 k.c. oraz w części powództwo o zapłatę wynagrodzenia na podstawie art. 224-

225 k.c. i w pkt I sentencji nakazał pozwanej Spółce z o.o. wydanie powódce wózka

widłowego bliżej oznaczonego w tym punkcie wyroku oraz zasądził od pozwanej Spółki

2

na rzecz powódki wraz z odsetkami kwoty określone w pkt (…) sentencji wyroku. W pkt

III sentencji oddalono powództwo w stosunku do pozwanego A. K.

W ocenie Sądu pierwszej instancji pozwana Spółka nie nabyła prawa własności

spornego wózka widłowego w trybie art. 169 § 1 k.c. wobec braku dobrej wiary po

stronie E. P., reprezentującego pozwaną Spółkę przy nabywaniu wózka od pozwanego

A. K. Wysokość wynagrodzenia za bezumowne korzystanie przez Spółkę ze spornego

wózka widłowego Sąd I instancji ustalił na podstawie opinii biegłego, przy czym Sąd ten

uznał to wynagrodzenie za świadczenie okresowe i zasądził je w ratach miesięcznych

po 1800 zł wraz z ustawowymi odsetkami.

W następstwie rozpoznania apelacji pozwanej Spółki Sąd drugiej instancji w pkt I

sentencji zmienił częściowo zaskarżony wyrok w pkt II podpunkty od 1 - 38 w ten tylko

sposób, że w miejsce zasądzonych za poszczególne miesiące kwot zasądził łączną

kwotę 72.128,56 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 lipca 2002 r. do dnia zapłaty, a w

pkt II sentencji oddalił apelację w pozostałej części.

Dokonaną zmianę wyroku Sąd odwoławczy uzasadnił tym, że przewidziane w art.

224 in. k.c. wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy nie jest świadczeniem okresowym, a

należnością zamykającą się jedną sumą za cały okres objęty procesem, ponieważ

okresowy charakter tego świadczenia nie wynika z żadnego tytułu i dlatego błędny był

podział zasądzonej kwoty na miesięczne raty.

Uzasadniając orzeczenie w zakresie oddalającym apelację Sąd odwoławczy

uznał, że pozwana Spółka nie nabyła prawa własności wózka w trybie art. 169 § 1 k.c.

wobec braku podstaw do przyjęcia istnienia po jej stronie dobrej wiary w następstwie

skutecznego obalenia przez powódkę domniemania przewidzianego w art. 7 k.c.

Zdaniem Sądu drugiej instancji nie można przypisać dobrej wiary E. P.

reprezentującemu Spółkę, który zaniechał wyjaśnienia ewentualnych wątpliwości co do

pochodzenia wózka skoro okazało się, że wózek nabyty od pozwanego A. K. jest tym

samym wózkiem, który wcześniej oferowała do sprzedaży powódka za pośrednictwem

B. S.

Sąd czyniąc następnie założenie istnienia po stronie pozwanej Spółki dobrej

wiary uznał, że nawet w takiej sytuacji nabyciu przez nią prawa własności wózka

sprzeciwia się regulacja art. 169 § 2 k.c. bowiem – w ocenie tego Sądu – powierzenie

wózka do naprawy pozwanemu A. K., który następnie samowolnie rozporządził tym

wózkiem, jest równoznaczne z utratą go w inny sposób przez powódkę w rozumieniu

art. 169 § 2 k.c. i nabycie własności mogłoby nastąpić dopiero z upływem 3 lat od

3

zbycia. Zarazem Sąd odwoławczy określił jako zbędną dalszą analizę instytucji objętej

art. 169 § 2 k.c. wobec uznania za prawidłowe ustalenia złej wiary pozwanej spółki w

momencie nabywania wózka.

Dla istnienia z mocy art. 225 k.c. obowiązku pozwanej zapłaty powódce

wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy nie ma znaczenia - zdaniem Sądu drugiej

instancji – okoliczność czy pozwana faktycznie korzystała z tego wózka zgodnie z jego

przeznaczeniem, czy też nie. Nie budzą zastrzeżeń Sądu odwoławczego ocena

dowodów zebranych w sprawie i zbudowany na niej stan faktyczny poddany pod osąd.

Dotyczy to także opinii biegłego, którą Sąd uznał za mającą stanowić podstawę ustaleń

co do należności z tytułu bezumownego korzystania z rzeczy za okres objęty żądaniem,

a Sąd I instancji nie naruszył art. 233 § 1 k.p.c., skonstatował Sąd odwoławczy.

Pozwana Spółka zaskarżyła wyrok Sądu drugiej instancji w całości, przytaczając

w kasacji obie postawy kasacyjne.

Zarzut mającego istotny wpływ na wynik sprawy naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.

uzasadniono pominięciem zeznań śwd. P. J., uznaniem za prawidłowe ustalenia, że

skarżąca działała w złej wierze w dacie nabycia wózka wbrew zgromadzonym dowodom

i domniemaniu dobrej wiary z art. 7 k.c., oraz uznaniem opinii biegłego za spójną,

logiczną i mogącą być podstawą wyliczenia wynagrodzenia za bezumowne korzystanie

z rzeczy.

Zarzuty mieszczące się w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej obejmują

naruszenie:

- art. 7 k.c. poprzez uznanie skuteczności obalenia przez powódkę

domniemania dobrej wiary pozwanej,

- art. 222 § 1 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie pomimo, że

pozwana Spółka stała się właścicielem wózka na podstawie art. 169 § 1 k.c.,

- art. 169 § 1 k.c. przez jego niezastosowanie, pomimo istnienia ku temu

podstaw,

- art. 225 k.c. w zw. z art. 224 § 1 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie

w sytuacji, gdy pozwana Spółka nie korzystała z przedmiotowego wózka po jego

nabyciu,

- art. 169 § 2 k.c. przez jego błędną wykładnię wskutek uznania, że norma w

nim zawarta obejmuje również taki stan faktyczny, w którym właściciel świadomie i

z własnej woli wydaje rzecz osobie trzeciej, która następnie dokonuje jej zbycia na

rzecz osoby działającej w dobrej wierze co do uprawnień właścicielskich zbywcy.

4

W uzasadnieniu przytoczonych podstaw kasacji strona skarżąca kwestionuje

ustalenie braku swojej dobrej wiary jako poczynione z naruszeniem domniemania

wynikającego z art. 7 k.c. oraz z pominięciem zeznań śwd. P. J., z których wynika, że E.

P. oglądał różne wózki w firmie pozwanego A. K. Nadto cena wózka oferowanego przez

powódkę była znacznie niższa od ceny wózka zbytego przez A. K., a zatem

usprawiedliwione było nawet błędne przekonanie E. P., że kupuje inny wózek aniżeli

oferowany wcześniej przez powódkę, wywodzi strona skarżąca.

Pozwana zarzuca, że Sąd nie wziął pod uwagę, wynikającego z opinii biegłego,

faktu, że nie wykorzystywała ona gospodarczo wózka, który był pokryty kurzem, starym

olejem, co wskazywało na długi okres jego przestoju bez uruchamiania, a co w tej

sytuacji wyklucza obowiązek zapłaty wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z

rzeczy.

W ocenie pozwanej, art. 169 § 1 k.c. znajduje zastosowanie w sytuacji

powierzenia rzeczy we władanie zbywcy za zgodą jej właściciela, co wyklucza wówczas

zastosowanie art. 169 § 2 k.c. Ten ostatni przepis nie może więc mieć w niniejszej

sprawie zastosowania, bowiem nie obejmuje on swym zakresem sytuacji

przywłaszczenia rzeczy przez osobę trzecią, której właściciel powierzył swą rzecz

ruchomą. Z chwilą powierzenia przez powódkę wózka A. K., wózek ten nie stał się

rzeczą utraconą przez powódkę w rozumieniu art. 169 § 2 k.c., a zatem zastosowanie

ma art. 169 § 1 k.c., który chroni prawa nabywcy w dobrej wierze oraz pewność obrotu,

wywodzi pozwana.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja zasługiwała na uwzględnienie wobec oparcia jej po części na

usprawiedliwionych podstawach.

Zarzut kasacji naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. okazał się uzasadniony wobec

trafnego stanowiska strony skarżącej, że Sąd odwoławczy aprobując dokonaną przez

Sąd pierwszej instancji ocenę obalenia przez powódkę domniemania dobrej wiary

uczynił to z naruszeniem wymogu wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie

materiału wskutek pominięcia oceny zeznań śwd. P. J. oraz zeznań powódki. Sąd

odwoławczy nie wskazał w istocie na żaden przeprowadzony w postępowaniu cywilnym

dowód, którego ocena pozwalałaby wnioskować, że domniemanie dobrej wiary nabywcy

co do uprawnienia zbywcy do rozporządzania rzeczą zostało skutecznie obalone.

Sąd odwoławczy uznał, że o braku dobrej wiary śwd. E. P., dokonującego

nabycia wózka w imieniu pozwanej Spółki, powinna świadczyć tożsamość wózka

5

nabytego z wcześniej oglądanym wózkiem powódki i wyrażenie przypuszczenia, że

wózek później nabyty nie mógł wyglądać zupełnie inaczej z wcześniej oglądanym, co

wymagało wyjaśnienia tych wątpliwości, a czego śwd. P. zaniechał. Tymczasem

zasadnie zarzucono w kasacji, że ocena Sądu odwoławczego w przedmiocie obalenia

domniemania dobrej wiary E. P. co do uprawnień zbywcy do rozporządzania wózkiem

dokonana została z pominięciem zeznań powódki oraz zeznań śwd. J., dokonanie oceny

których to dowodów mogło mieć wpływ na ocenę w przedmiocie obalenia domniemania

dobrej wiary. Z zeznań śwd. P. J. wynikają istotne różnice między wyglądem i stanem

technicznym wózka wcześniej oglądanego przez E. P. i wózka później nabytego przez

pozwaną spółkę, zważywszy nadto, że powódka zeznała, iż wózek jej był ponownie

naprawiany już po jego obejrzeniu przez osobę, która chciała go wcześniej kupić. Treść

tych zeznań, które nie zostały objęte przedmiotem oceny Sądu odwoławczego, nie

potwierdza więc jednoznacznego ustalenia Sądu, że tożsamość egzemplarza wózka

wcześniej oglądanego i później nabytego oznacza, że w dniu nabycia nie mógł on

zupełnie inaczej wyglądać, co wyłącza dobrą wiarę E. P. Wniosek taki zdaje się nie

uwzględniać treści zeznań śwd. J. i powódki, a których pominięcie przy dokonywaniu

oceny materiału dowodowego uzasadnia zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. i to w

stopniu mogącym mieć istotny wpływ na poprawność oceny obalenia przez powódkę

domniemania dobrej wiary, a w konsekwencji i na wynik sprawy, skoro przesłanka

dobrej wiary przesądza w sposób rozstrzygający o skutku rzeczowoprawnym

wynikającym z art. 169 § 1 k.c.

Tymczasem Sąd odwoławczy uznał, z pominięciem oceny wskazanych w kasacji

dowodów, że E. P. musiał mieć wątpliwości co do pochodzenia wózka i na takim

ustaleniu, poczynionym jednak bez uwzględnienia wszechstronnej oceny całości

zebranego materiału dowodowego, oparł wniosek, że zaniechanie wyjaśnienia przez E.

P. oczywistych, w ocenie Sądu, wątpliwości powoduje, że E. P. nie można przypisać

dobrej wiary. Wobec powyższego zarzut kasacji naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., w stopniu

mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, okazał się więc trafny.

Również niektóre spośród zarzutów naruszenia prawa materialnego okazały się

trafne, bo wskazany wyżej brak poprawnego dokonania stabilnych ustaleń faktycznych

nie pozwala obecnie na ocenę poprawności dokonanych aktów subsumpcji. Sąd

odwoławczy stwierdził, że w jego ocenie E. P. nie można przypisać dobrej wiary, a

następnie ocenił jako prawidłowe ustalenie istnienia złej wiary pozwanego w momencie

nabywania wózka. Tymczasem zasadnie wywodzi strona skarżąca, że przepis art. 7 k.c.

6

nie wymaga przypisywania a więc wykazywania komukolwiek dobrej wiary, bowiem

domniemanie przewidziane tym przepisem jest wiążące dla sądu orzekającego (art. 234

k.p.c.) aż do czasu, gdy strona związana ciężarem dowodu (art. 6 k.c.) udowodni złą

wiarę (wyrok SN z dnia 20 kwietnia 1994 r., I CRN 44/94, OSNC 1994/12/245).

Decydujące znaczenie dla oceny „dobrej” lub „złej wiary” posiadacza mają elementy

subiektywne odnoszące się do jego stanu świadomości (postanowienie SN z dnia 19

lipca 2000 r., II CKN 282/00, LEX nr 52565).

Wobec braku poprawnego dokonania stabilnych ustaleń faktycznych

w następstwie pominięcia oceny części zebranego materiału dowodowego za trafny

należy uznać zarzut niezastosowania art. 169 § 1 k.c., a to wskutek co najmniej

przedwczesnego ustalenia braku w stanie faktycznym wszystkich niezbędnych

materialnoprawnych przesłanek pozwalających na dokonanie aktu subsumpcji tego

przepisu.

Przepis art. 169 k.c. chroni dobrą wiarę nabywcy co do uprawnienia zbywcy co do

rozporządzania rzeczą wtedy, gdy dobra wiara nabywcy jest uzasadniona władaniem

przez zbywcę rzeczą, legitymującym go jako uprawnionego (wyrok SN z dnia 18

kwietnia 2002 r., II CKN 1126/00, „Wokanda” 2002, nr 11, s. 8). Oparta na takim

założeniu ochrona dobrej wiary nabywcy rzeczy ruchomej leży w interesie

bezpieczeństwa obrotu co oszczędza potrzebę badania prawa poprzedników w sytuacji

nabycia rzeczy od jej posiadacza, choć zarazem odbywa się kosztem ochrony

właściciela rzeczy ruchomej (wyrok SN z dnia 15 listopada 2002 r., sygn. V CKN

1340/00, OSNC 2004/2/28 z aprobującą glosą). Dzieje się tak jednak dlatego, że to

właśnie właściciela powinno obciążać w sposób nieograniczony ryzyko utraty własności

rzeczy powierzonej innej osobie, który to właściciel ponosi z woli ustawodawcy swoiste

konsekwencje tego, ze obdarzył zaufaniem niewłaściwą osobę przenosząc na nią

dobrowolnie władztwo nad swoją rzeczą ruchomą. Wspomniane obciążenie właściciela

w art. 169 § 1 k.c. ryzykiem utraty własności doznaje jednak ograniczeń w art. 169 § 2

k.c., a więc w sytuacjach, w których nie miał on wpływu na wyjście rzeczy spod jego

władztwa, a zatem gdy doszło do utraty rzeczy wbrew woli właściciela. W przepisie art.

169 § 1 k.c. chodzi więc wyłącznie o rzeczy powierzone, a nie utracone, a zatem

przesłanką zastosowania art. 169 § 1 k.c. jest powierzenie rzeczy przez właściciela

rozumiane jako dobrowolne wyzbycie się władztwa nad rzeczą. Natomiast rzeczy,

których właściciel nie powierzył dobrowolnie osobie władającej są rzeczami zgubionymi,

skradzionymi lub w inny sposób utraconymi przez właściciela, a nabycie ich własności

7

normuje art. 169 § 2 k.c. (wyrok SN z dnia 19 czerwca 1997 r., sygn. III CKN 114/97 –

niepubl., wyrok z dnia 20 kwietnia 2004 r., sygn. V CK 431/02 – niepubl.).

Wobec powyższego trafny okazał się zarzut kasacji dokonania błędnej wykładni

art. 169 § 2 k.c. wskutek przyjęcia przez Sąd Apelacyjny, ze norma tego przepisu

obejmuje również taki stan faktyczny, w którym właściciel powierzył dobrowolnie, a więc

z własnej woli, rzecz ruchomą osobie trzeciej, która dopiero później samowolnie

rozporządziła tą powierzoną jej uprzednio rzeczą. Dobrowolne powierzenie rzeczy przez

właściciela osobie trzeciej nie może być poczytane za utratę rzeczy w rozumieniu art.

169 § 2 k.c. i to nawet wówczas, gdy nastąpiło w wykonaniu czynności dokonanej pod

wpływem błędu. Jedynie wydanie rzeczy w wykonaniu zobowiązania wykreowanego

oświadczeniem woli złożonym na skutek podstępu (art. 86 k.c.) lub groźby (art. 87 k.c.)

może być kwalifikowane jako utrata rzeczy w inny sposób, bowiem nie sposób wówczas

twierdzić, aby wydanie rzeczy pod wpływem groźby lub na skutek jej wyłudzenia

nastąpiło zgodnie z wolą właściciela (v. uzasadnienie wyroku SN z dnia 20 kwietnia

2004 r., sygn. V CK 431/02, niepubl.), a więc by było przejawem powierzenia rzeczy.

Uzasadnienie zarzutów naruszenia art. 225 k.c. w zw. z art. 224 § 1 k.c. dowodzi

w istocie zarzutu ich błędnej wykładni i w jej konsekwencji ich niewłaściwego

zastosowania. Ponieważ jednak ewentualna potrzeba ich zastosowania w niniejszym

procesie zaktualizuje się dopiero wówczas, gdyby powództwo windykacyjne okazało się

zasadne w razie ewentualnego uprzedniego przesądzenia o braku podstaw do

udzielenia ochrony prawnej pozwanej Spółce na podstawie art. 169 § 1 k.c., przeto na

obecnym etapie postępowania przedwczesne jest dokonywanie merytorycznej oceny

zarzutu naruszenia przepisów art. 225 k.c. w zw. z art. 224 § 1 k.c., których wykładnia

jest w piśmiennictwie rozbieżna, ale których potrzeba subsumpcji w niniejszej sprawie

nie została jeszcze kategorycznie przesądzona.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39313

§ 1 k.p.c.