IV CK 451/04

Sygn. akt IV CK 451/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 stycznia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Grzelka

SSN Tadeusz Żyznowski

w sprawie z powództwa (…)Korporacji Budowlanej Spółki z o. o. w O.

przeciwko (...) Bank Spółce Akcyjnej w W. I Oddziałowi w O.

o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 stycznia 2005 r.,

kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 kwietnia 2004 r.,

sygn. akt I ACa (…),

oddala kasację i zasądza od powódki na rzecz pozwanego kwotę 3600 (trzy

tysiące sześćset) zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powódka (..) Korporacja Budowlana Spółka z o.o. w O. wystąpiła przeciwko (...)

Bank S.A. w W. I Oddział w O. z powództwem o pozbawienie wykonalności bankowego

tytułu egzekucyjnego z dnia 15 listopada 2000 r. nr (...) zaopatrzonego w klauzulę

wykonalności postanowieniem Sądu Rejonowego w O. z dnia 15 listopada 2000 r I Co

(...) opiewającego na kwotę 2 764 378,78 zł, z ustawowymi odsetkami od dnia 15

listopada 2000 r do dnia zapłaty.

2

Pozwany Bank wniósł o oddalenie powództwa i podniósł, że w postępowaniu

upadłościowym syndyk sprzedał nieruchomości powodowej spółki położone w O. przy ul

M. i S. obciążone hipotecznie na jego rzecz z tytułu przedmiotowych kredytów . W dniu

31 października 2002 r upadły zawarł układ z wierzycielami nieuprzywilejowanymi i po

uprawomocnieniu się postanowienia zatwierdzającego układ, środki pochodzące ze

sprzedaży tych nieruchomości w kwocie 2 816 692 zł zostały mu przekazane. Kwota ta

wyczerpywała w całości wierzytelności Banku umieszczone na zatwierdzonej przez

sędziego komisarza postanowieniem z dnia 14 września 2002 r. liście wierzytelności, na

której jako suma zgłoszona przez Bank figurowała kwota 2 809 724,17 zł (suma główna

2 712 439,37 zł i odsetki 97 284,80 zł) i która w całości została uznana. Według

stanowiska Banku przekazana kwota zaspokoiła należności główne i część odsetek.

Pozostały do ściągnięcia odsetki ustawowe od daty ogłoszenia upadłości do chwili

spłaty tj. kwota 503 928,12 zł od kredytu obrotowego i kwota 713 330,97 zł od kredytu w

rachunku bieżącym. Odsetki te, których powódka odmówiła uiszczenia, są przedmiotem

postępowania egzekucyjnego wszczętego na podstawie bankowego tytułu

egzekucyjnego z dnia 15 listopada 2000 r., w którym egzekucja została ograniczona

przez wierzyciela do kwoty 400 000 zł.

Wyrokiem z dnia 10 grudnia 2003 r. Sąd Okręgowy w O. powództwo oddalił.

Według ustaleń tego Sądu strony w dniu 14 grudnia 1999 r. zawarły umowę o kredyt

obrotowy w wysokości 1 500 000 do końca listopada 2002 r., którego zabezpieczeniem

a także należności z nim związanych, były hipoteki umowne ustanowione na należących

do kredytobiorcy prawach użytkowania wieczystego nieruchomości położonych w O.

przy ul. T., M. i S. Hipoteki te zabezpieczały wierzytelność Banku na łączną kwotę 1 500

000 zł. Na prawie użytkowania wieczystego powódki nieruchomości położonej w O. przy

ul. T. objętym księgą wieczystą nr (...) była to hipoteka umowna w kwocie 500 000 zł z

odsetkami według zmiennej stopy procentowej, która na dzień zawarcia umowy

stanowiła 19,90% w stosunku rocznym.

W dniu 6 stycznia 2000 r. strony zawarły umowę kredytu w rachunku bieżącym w

maksymalnej wysokości do 1 500 000 zł, do dnia 15 grudnia 2000 r., którego spłatę

zabezpieczyły trzy hipoteki kaucyjne do kwoty 1 000 000 zł ustanowione na prawach

użytkowania wieczystego tych samych nieruchomości powódki. Na prawie użytkowania

wieczystego nieruchomości położonej w O. przy ul. T. objętej Księgą wieczystą nr (...)

była to hipoteka umowna kaucyjna w kwocie do 1 000 000 zł na zabezpieczenie kredytu

w rachunku bieżącym, podlegającego spłacie do dnia 15 grudnia 2000 r.

3

Wobec nie dotrzymania warunków spłaty kredytów Bank w dniu 7 listopada 2000

r. wypowiedział umowy kredytowe i wezwał powodową spółkę do uiszczenia całej

należności w kwocie 2 776 222,72 zł wraz z odsetkami. W dniu 15 listopada 2000 r. Sąd

Rejonowy w O. nadał klauzulę wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu co do

ogólnego zadłużenia na datę wystawienia tytułu w kwocie 2 703 596,82 zł oraz

ustawowych odsetek od tej kwoty od dnia 15 listopada 2000 r. tj. od dnia wystawienia

tytułu egzekucyjnego.

W dniu 27 grudnia 2000 r. Sąd Rejonowy w O. ogłosił upadłość strony

powodowej, a postanowieniem Sędziego komisarza z dnia 11 października 2002 r.

upadły został dopuszczony do układu z wierzycielami. Układ ten został zatwierdzony

postanowieniem Sądu Rejonowego w O. z dnia 8 listopada 2002 r. Przewidywał on

pełne zaspokojenie wierzytelności uprzywilejowanych tj. kategorii od 1 – 5 objętych art.

204 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. –

Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm., dalej „pr.

up.”). Pozostałe wierzytelności miały być podzielone na osiem równych kwartalnych rat z

odroczeniem terminu płatności pierwszej raty na okres sześciu miesięcy od dnia

uprawomocnienia się postanowienia o zatwierdzeniu układu.

Postanowieniem Sądu Rejonowego w O. z dnia 22 listopada 2002 r.

postępowanie upadłościowe wobec powoda zostało ukończone i w tym dniu Sąd ten

rozstrzygnął także o wydaniu pozwanemu kwoty 2 816 692 zł złożonej do depozytu

sądowego celem zabezpieczenia wierzytelności kredytowych. Na dzień 30 stycznia

2003 r. według wyciągu z ksiąg Banku istniały następujące wierzytelności wobec

powoda z tytułu odsetek ustawowych kredytu obrotowego z dnia 14 grudnia 1999 r. i

kredytu z dnia 6 stycznia 2000 r. w rachunku bieżącym naliczone od dnia ogłoszenia

upadłości do dnia 10 grudnia 2002 r. tj. do chwili wypłacenia należności w postępowaniu

upadłościowym : w kwocie 503 928,15 zł i w kwocie 713 330,97 zł, czyli łącznie w

kwocie 1 217 259,12 zł.

W dniu 11 kwietnia 2003 r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w O. na

wniosek pozwanego dokonał zajęcia rachunku bankowego powoda na podstawie tytułu

wykonawczego, tj. bankowego tytułu egzekucyjnego z dnia 15 listopada 2000 r. w celu

zaspokojenia należności odsetkowej w kwocie 400 000 zł i opłaty egzekucyjnej w kwocie

48 206,80 zł.

Sąd Okręgowy uznał powództwo za nieuzasadnione wskazując, że stanowisko

zawarte w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2002 r., III CZP 43/03, Prawo

4

Bankowe 2002 nr 11, s. 33 dotyczy innego zagadnienia tj. kolejności podziału

należności ulegających zaspokojeniu z masy upadłości. Uchwała ta nie odnosi się, jego

zdaniem, do sytuacji w której w postępowaniu upadłościowym doszło do zawarcia

układu z wierzycielami nieuprzywilejowanymi. Wówczas to warunkiem dopuszczalności

układu jest zapewnienie zaspokojenia wierzytelności uprzywilejowanych i wierzycieli

masy upadłości, chyba, że zgodzą się oni na zwarcie mniej korzystnego układu (art. 174

pr. up.). Dlatego też istnieje obowiązek zaspokojenia wierzycieli uprzywilejowanych i

wierzycieli masy upadłości w pełnej wysokości i nie są oni uczestnikami postępowania

układowego.

Wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2004 r. Sąd Apelacyjny apelację powódki oddalił,

podzielając zarówno ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji jak i jego

argumentację prawną,.

Powódka w kasacji opartej na naruszeniu prawa materialnego tj. art. 33 § 1 i 2

oraz art. 194 § 2 w zw. z art. 204 § 1 pkt 2b i pkt 7 pr. up. przez ich błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji błędne przyjęcie, że w postępowaniu

upadłościowym odsetki od uprzywilejowanej należności głównej, a zabezpieczone

hipoteką zwykłą oraz kaucyjną ulegają zaspokojeniu w kategorii określonej w art. 204 §

1 pkt 2b pr. up. i w rezultacie, iż nie są objęte zwartym układem z wierzycielami wniosła

o zmianę, względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Brak zarzutów procesowych pozwala – wobec określenia wartości przedmiotu

sporu oraz wartości przedmiotu zaskarżenia apelacyjnego i kasacyjnego na kwotę 400

000 zł przyjąć, że przedmiotem sporu była tylko nie zapłacona część odsetek

ustawowych objętych tytułem egzekucyjnym z dnia 15 listopada 2000 r., od daty

ogłoszenia upadłości. Sporem więc nie było objęte także ogólne zadłużenie powódki z

tytułu przedmiotowych kredytów w kwocie 2 764 378, 29 zł i odsetki ustawowe od tej

kwoty od dnia 15 listopada 2000 r. do dnia ogłoszenia upadłości czyli należności Banku

wypłacone pozwanemu w dniu 10 grudnia 2002 r.

Dodać się godzi, że strona powodowa nie zakwestionowała prawidłowości

wyliczenia nie uiszczonych odsetek ustawowych od przedmiotowych kredytów

wynikającego z wyciągu z ksiąg Banku z dnia 30 stycznia 2003 r.

Do zaspokojenia tych odsetek zabezpieczonych hipotecznie na nieruchomości

przy ul. T. w O. miało zastosowanie prawo upadłościowe znowelizowane ustawą z dnia

5

31 lipca 1997 r. (Dz. U. Nr 117, poz. 751), która weszła w życie w dniu 3 stycznia 1998 r.

Ustawa ta zmieniła zasadniczo sposób zaspokajania wierzytelności zabezpieczonych

rzeczowo. Zamiast dotychczasowego prawa odrębności, wierzytelności zabezpieczone

rzeczowo – podlegały wtedy co do zasady - zaspokajaniu z funduszy masy upadłości

(art. 204 § 1 pkt. 2a i 2b pr. up.). Przepis art. 204 § 1 pkt 2b nie określał jednak, czy

zabezpieczona rzeczowo wierzytelność zaspokajana jest z odsetkami od należności

głównej. Sąd Najwyższy w powołanej uchwale z dnia 5 lipca 2002 r., III CZP 43/02

(Wokanda 2002, nr 12, poz. 6) wyraził pogląd, że odsetki te zaspokajane są w kategorii

wierzytelności wymienionych w art. 204 § 1 pkt 7 pr. up. czyli, że nie należą do

wierzytelności uprzywilejowanych w rozumieniu obowiązującego wtedy art. 204 § 2 pr.

up. Odnosząc się do tej kwestii należy podnieść, że trafnie Sąd Apelacyjny wskazał, że

przepis ten miał zastosowanie do podziału funduszów masy upadłości, do którego

wobec zawarcia w dniu 8 listopada 2002 r układu upadłej wtedy powódki z wierzycielami

nieuprzywilejowanymi nie doszło.

Skutki takiego układu były unormowane w art. 194 i 197 pr. up., z których

skarżący powołał jako naruszony jedynie art. 194 § 2 pr. up.. W myśl tego przepisu

układ taki nie naruszał praw wierzycieli, których wierzytelności były zabezpieczone w

księgach wieczystych, a zatem bez względu na rodzaj wierzytelności z punktu widzenia

kolejności jej zaspokajania określonej w art. 204 pr. up., gdyby doszło do podziału

funduszów masy, uprawniał wierzyciela, którego wierzytelność była zabezpieczona

hipoteką do jej realizacji w granicach tego zabezpieczenia. Zawarty przez powodową

spółkę układ obowiązuje zatem wierzycieli, których tytuły pochodzą od upadłego z czasu

przed datą ogłoszenia upadłości i to bez względu na to, czy wierzytelności zgłosili do

masy upadłości, ale z wyłączeniem między innymi wierzycieli, których wierzytelności

zabezpieczone zostały – jak w omawianym wypadku - wpisem w księgach wieczystych.

Należy zauważyć, że odsetki ustawowe zabezpieczone hipoteką biegły także od

daty ogłoszenia upadłości do masy upadłości (art. 33 § 1 i 2 pr. up.). Sprzedaż jeszcze

przed zawarciem układu praw wieczystego użytkowania powodowej spółki, a wówczas

upadłego dłużnika, nieruchomości położonych w O. przy ul M. i S. skutkowała

wygaśnięciem zabezpieczenia hipotecznego wierzytelności pozwanego Banku na tych

nieruchomościach, gdyż sprzedaż dokonywana w postępowaniu upadłościowym

wywoływała na podstawie art. 120 § 1 pr. up. te same skutki prawne jak sprzedaż w

postępowaniu egzekucyjnym (art. 1000 k.p.c.). Jednakże zaspokojenie uprawnionych z

ceny sprzedaży w tym wierzycieli, których wierzytelności były zabezpieczone na

6

sprzedanych nieruchomościach następowała według prawa upadłościowego (art. 120 §

2 pr. up.). Z uzyskanych zatem kwot ze sprzedaży tych nieruchomości przy ul M. i S.

należało więc zaspokajać wierzytelności według kolejności określonej w art. 204 pr. up.

Wpisana w księdze wieczystej nr (...) hipoteka umowna zgodnie z prawem

materialnym (art. 69 u.k.w.h. w zw. z art. 1025 § 3 zdanie drugie k.p.c.). zabezpiecza

ustawowe odsetki za opóźnienie ponad kwotę do której wpisano hipotekę z

pierwszeństwem równym z należnościami objętymi w art. 1025 § 1 pkt 6 k.p.c. tylko za

okres dwóch lat przed przysądzeniem własności. Skoro więc prawo użytkowania

wieczystego nieruchomości położonej przy ul. T. nadal przysługuje powódce (nie zostało

zbyte ani w postępowaniu upadłościowym ani w postępowaniu egzekucyjnym) to w

rezultacie zabezpieczenie to w istniejącym stanie faktycznym nie mogło być

realizowane.

Wpisana natomiast w tej księdze hipoteka kaucyjna do kwoty 1 000 000 zł

obejmowała również dochodzone obecnie przez Bank w postępowaniu egzekucyjnym

odsetki za opóźnienie w kwocie 400 000 zł. Hipoteka kaucyjna bowiem spośród

roszczeń o świadczenia uboczne zabezpiecza przede wszystkim odsetki za opóźnienie

w spełnieniu świadczenia pieniężnego wynikającego z zabezpieczonego hipoteką

zobowiązania. Jak się w zasadzie jednolicie przyjmuje w literaturze i orzecznictwie

zakres zabezpieczenia hipoteką kaucyjną wyznacza kwota wpisana do księgi wieczystej

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 1985 r., III CRN 86/86, OSNCP

1987, nr 9, poz. 139.). Trafność tego poglądu wynika z porównania treści art. 69 u.k.w.h.

i 104 u.k.w.h. Skoro hipoteka zwykła zabezpiecza odsetki i koszty postępowania w

granicach określonych w odrębnych przepisach to gdyby zakres hipoteki kaucyjnej

miałby być taki sam, jak w wypadku hipoteki zwykłej - art. 104. u.k.w.h. byłby zbędny,

gdyż art. 69 u.k.w.h jako przepis szczególny miałby również zastosowanie do hipoteki

kaucyjnej.

Hipoteka kaucyjna zabezpiecza zatem zarówno roszczenie o odsetki za

opóźnienie jak i odsetki kapitałowe oraz koszty postępowania jeżeli z kwotą świadczenia

głównego suma odsetek i kosztów mieści się w kwocie hipoteki.

W tym stanie rzeczy brak podstaw do przyjęcia, aby Sąd Apelacyjny naruszył

wskazane w kasacji przepisy prawa upadłościowego.

Z art. 194 § 1 pr. up. wynika, że układ obowiązuje wierzycieli, których tytuły

pochodzą od upadłego z czasu przed datą ogłoszenia upadłości, a w literaturze

przeważa pogląd, że wyciąg z listy wierzytelności łącznie z wypisem prawomocnego

7

postanowienia zatwierdzającego układ jest tytułem egzekucyjnym przeciwko upadłemu

nie tylko co do wierzytelności objętych układem tj. wierzytelności nieuprzywilejowanych

lecz także uprzywilejowanych. Nie wdając się w jego ocenę należy dodać, że wierzyciel,

który przed zawarciem układu uzyskał tytuł egzekucyjny może prowadzić egzekucję

tylko na podstawie i w granicach tytułu opartego na postanowieniu zatwierdzającym

układ. Powstanie nowego tytułu dotyczącego tej samej wierzytelności prowadzi do utraty

mocy pierwotnego tytułu. Poza tym Sąd Najwyższy wyjaśnił (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 21 października 1998 r., II CKN 12/98, OSNC 1999 r., nr 4, poz.

77), że gdy nie zachodzą przesłanki z art. 197 prawa upadłościowego wierzyciel po jego

ukończeniu (art. 198 pr. up.) może dochodzić swej wierzytelności wynikłej ze zdarzenia

powstałego przed ogłoszeniem upadłości dłużnika, a następnie zrestrukturyzowanej

przez układ (art. 194 § 1 pr. up.) na zasadach ogólnych tj. w postępowaniu

rozpoznawczym. Problem jednak, czy przedmiotowy tytuł wykonawczy tj. bankowy tytuł

egzekucyjny z dnia 15 listopada 2000 r. zaopatrzony w klauzulę wykonalności w

zakresie nie zaspokojonych odsetek ustawowych zachował moc nie wymagał

rozważenia, skoro kwestia ta nie została objęta zarzutami kasacyjnymi, ani też w kasacji

nie zostały powołane przepisy, które w takim wypadku mogłyby zostać naruszone (por.

orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 1997 r., III CKN 13/97. OSNC !997, nr 8

poz. 114.).

Z tych względów kasacja uległa oddaleniu (art. 39312

k.p.c.).