I CK 402/04

Sygn. akt I CK 402/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 stycznia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z powództwa „Z.(...)" S.A. w z siedzibą w W.

przeciwko Miastu W.

o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w

księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, po rozpoznaniu na rozprawie w

Izbie Cywilnej w dniu 12 stycznia 2005 r., kasacji strony powodowej od wyroku Sądu

Okręgowego w W. z dnia 11 lutego 2004 r., sygn. akt V Ca (…),

oddala kasację i zasądza od strony powodowej na rzecz strony pozwanej kwotę

5400 zł (pięć tysięcy czterysta) tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 11 lutego 2004 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił

apelację powodowych Z.(...) „H.(...)” S.A. w W. od wyroku Sądu Rejonowego

oddalającego powództwo skierowane przeciwko Miastu W. o uzgodnienie treści księgi

2

wieczystej kw nr (...)3 prowadzonej przez Sąd Rejonowy, z rzeczywistym stanem

prawnym przez wykreślenie w dziale drugim Gminy W. wpisanej jako właściciel

nieruchomości i wpisanie w to miejsce strony powodowej.

Sądy ustaliły, iż sporną nieruchomość, stanowiącą działkę o powierzchni 11 ha

5338 m kw., dla której prowadzono wykaz hipoteczny księgi wieczystej pod nazwą

„K.(...)”, nabyła powodowa spółka w dniu 8 stycznia 1942 r. od A. B. Orzeczeniem Nr

(…) Ministra Skarbu oraz Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 29 listopada 1948 r.,

wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na

własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, opublikowanym w

Monitorze Polskim z dnia 11 grudnia 1948 r., orzeczono przejęcie na własność Państwa

z dniem ogłoszenia, przedsiębiorstwa pod firmą Z.(…)” S.A. w W. w całości wraz z

nieruchomym i ruchomym majątkiem. W dniu 31 maja 1954 r. Minister Przemysłu

Rolnego i Spożywczego, orzeczeniem wydanym w sprawie nr GM. II. (…), zatwierdził

protokół zdawczo-odbiorczy przejmowanego majątku Spółki i ustalił, że składniki objęte

tym protokołem przechodzą na własność Państwa. W dniu 4 maja 1963 r. Minister

Przemysłu Spożywczego i Skupu wydał orzeczenie uzupełniające orzeczenie z dnia 31

maja 1954 r. przez wprowadzenie w ustępie pierwszym tego orzeczenia uzupełnienia w

postaci dodania punktu 7 o treści: „K.(...)”, pow. w.(…) – nieruchomość ta wydzielona z

księgi Folwark Służewiec, obejmuje ogólną powierzchnię 11 ha 5338 m kw. a zapisana

jest w księdze wieczystej byłego Sądu Grodzkiego w W.”.

Wpis w księdze wieczystej prawa własności spornej nieruchomości na rzecz Skarbu

Państwa nastąpił na wniosek Dyrektora W.(…) z dnia 17 maja 1963 r., do którego

dołączono odpis orzeczenia Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia 31 maja

1954 r. oraz oryginał orzeczenia uzupełniającego Ministra Przemysłu Spożywczego i

Skupu z dnia 4 maja 1963 r. W dniu 16 stycznia 1996 r. założono dla przedmiotowej

nieruchomości nową księgę wieczystą kw. nr (...)3 wpisując w niej jako właściciela

Gminę W.

Sądy obu instancji uznały, że strona powodowa nie wykazała, iż wpisany do

księgi wieczystej spornej nieruchomości stan prawny w zakresie odnoszącym się do

prawa własności nieruchomości jest niezgodny z rzeczywistym stanem prawnym.

Oceniając podstawę wpisu prawa własności Skarbu Państwa stwierdziły, iż podstawą

przejścia własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa było orzeczenie

nacjonalizacyjne wydane w oparciu o art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3

stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki

3

narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.) oraz przepisy § 65 ust. 1 pkt. b i ust. 2 oraz § 71

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu

postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16,

poz. 62 ze zm.). W ocenie Sądów, badanie, czy zachodziły podstawy do wydania

orzeczenia nacjonalizacyjnego, jak również czy sporna nieruchomość prawidłowo

uznana została za gospodarczo związaną z produkcją zakładów powodowej firmy i

objęta tym orzeczeniem, nie należy do kognicji Sądu, który nie jest uprawniony do oceny

legalności i zasadności orzeczeń administracyjnych. Sądy wskazały, iż toczy się

postępowanie administracyjne o stwierdzenie nieważności orzeczenia o nacjonalizacji

powodowej firmy, w którym te kwestie podlegają ocenie i rozstrzygnięciu. Toczy się

także postępowanie administracyjne o stwierdzenie nieważności decyzji

komunalizacyjnej dotyczącej spornej nieruchomości i dopiero po podważeniu w tych

postępowaniach decyzji administracyjnych stanowiących podstawę przejścia własności

nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa a następnie na rzecz Gminy, powództwo z art.

10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece może być uzasadnione.

W kasacji, opartej na obu podstawach kasacyjnych określonych w art. 3931

k.p.c.,

strona powodowa w ramach pierwszej podstawy zarzuciła naruszenie art. 1, art. 3 oraz

art. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych

gałęzi gospodarki narodowej oraz § 71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30

stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na

własność Państwa a także art. 551

k.c. przez ich błędną wykładnię i uznanie, że na

podstawie tych przepisów przeszedł na własność Państwa cały majątek powodowej

spółki, w tym także sporna nieruchomość rolna, nie związana gospodarczo z produkcją

jego zakładów. Zarzuciła również naruszenie art. 5 ustawy przepisy wprowadzające

ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych przez

przyjęcie, że na Gminę przeszła własność gruntu nie stanowiącego własności

ogólnonarodowej.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zgłosiła zarzut naruszenia art. 10 ukwh w

zw. z art. 1 i art. 2 oraz art. 365 k.p.c. przez uznanie, że orzeczenia administracyjne o

charakterze deklaratoryjnym stoją na przeszkodzie uwzględnieniu roszczenia powoda

oraz, że nie wykazał on czynnej legitymacji procesowej a także naruszenie § 80 wyżej

wskazanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. przez uznanie,

że powodowa spółka nie ma interesu prawnego w żądaniu usunięcia niezgodności treści

księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

4

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania, ewentualnie jego zmianę oraz zmianę wyroku Sądu pierwszej

instancji i uwzględnienie powództwa oraz zasądzenie na jej rzecz w każdym przypadku

kosztów procesu za wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie trzeba stwierdzić, że w sprawie toczącej się na podstawie art. 10

ukwh, zarzut naruszenia tego przepisu mógł być zgłoszony jedynie w ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej, bowiem przepis ten, podobnie jak art. 189 k.p.c., choć określa

rodzaj powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym, nie jest jedynie normą instrumentalną, określającą drogę i sposób

dochodzenia uprawnień, lecz ustanawia roszczenie stanowiące formę ochrony praw

podmiotowych i w tym zakresie ma charakter przepisu materialnoprawnego. Ocena

istnienia interesu prawnego powoda występującego z roszczeniem z art. 10 ukwh

odbywa się zatem na gruncie przepisów prawa materialnego a nie procesowego.

Nieskuteczny jest więc w tym zakresie zarzut naruszenia § 80 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu

przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16 poz. 62 ze zm.), który wskazuje

jedynie, kto w postępowaniu nacjonalizacyjnym reprezentuje interesy osób prawnych,

będących właścicielami przedsiębiorstw, przejętych na własność Państwa i w żadnym

zakresie nie odnosi się do postępowania wytoczonego na podstawie art. 10 ukwh ani do

oceny interesu prawnego osoby występującej z takim roszczeniem.

Nieskuteczny jest także zarzut naruszenia art. 1 i art. 2 oraz art. 365 k.p.c. w

odniesieniu do kwestii dopuszczalności badania przez Sąd w tym postępowaniu

legalności i trafności decyzji administracyjnych stanowiących podstawę wpisu prawa

własności w księdze wieczystej. Nie ma bowiem żadnej wątpliwości, że sprawa będąca

przedmiotem powództwa z art. 10 ukwh jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 k.p.c. i

należy do drogi sądowej, o której mowa w art. 2 k.p.c. Nie ma też wątpliwości, że

przepis art. 365 § 1 k.p.c. stanowiący o związaniu sądów i innych organów państwowych

prawomocnymi orzeczeniami sądów dotyczy tylko orzeczeń sądowych a nie decyzji

administracyjnych. Nie znaczy to jednak, że omawiane przepisy mogą stanowić

podstawę do twierdzenia, iż sąd w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym może podważać zasadność decyzji administracyjnej

stanowiącej podstawę wpisu prawa własności w księdze wieczystej. Te kwestie, jako

podlegające badaniu w ramach oceny przesłanek art. 10 ukwh zostaną omówione przy

5

ocenie podstawy materialnoprawnej kasacji. W tym miejscu trzeba tylko stwierdzić, że

nieskuteczność zarzutów zgłoszonych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej oznacza,

iż Sąd Najwyższy przy ocenie zastosowania prawa materialnego, w tym art. 10 ukwh,

związany jest podstawą faktyczną ustaloną przez Sąd drugiej instancji. Związanie to

odnosi się zatem także do wszystkich ustaleń dotyczących faktu wydania oraz treści

orzeczeń w postępowaniu nacjonalizacyjnym, w tym także orzeczenia z dnia 4 maja

1963 r. uzupełniającego orzeczenie z dnia 31 maja 1954 r. przez ustalenie, iż częścią

składową znacjonalizowanego powodowego przedsiębiorstwa, przechodzącą na

własność Państwa, jest także sporna nieruchomość.

Przechodząc do oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego przede

wszystkim odnieść się trzeba do zarzutu naruszenia art. 10 ukwh w nawiązaniu do

wskazanych w kasacji przepisów ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na

własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze

zm.), zwanej dalej ustawą nacjonalizacyjną oraz przepisów powołanego rozporządzenia

wykonawczego z dnia 30 stycznia 1947 r. Bezsporne jest bowiem, iż podstawę wpisu w

księdze wieczystej własności spornej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa stanowiły

orzeczenia wydane w oparciu o przepisy ustawy nacjonalizacyjnej i rozporządzenia

wykonawczego a powód w sprawie wytoczonej na podstawie art. 10 ukwh, zmierzający

do uzyskania własnego wpisu prawa własności nieruchomości wpisanej na rzecz innej

osoby, musi przede wszystkim obalić domniemanie z art. 3 ukwh. i wykazać, iż własność

nieruchomości nie przysługuje osobie wpisanej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, iż w sytuacji, gdy

ustawodawca przewidział drogę postępowania administracyjnego oraz formę decyzji

administracyjnej dla stwierdzenia przejścia z mocy prawa albo wykazania przeniesienia

własności nieruchomości na inną osobę i decyzja administracyjna wydana w tym

przedmiocie stanowiła podstawę wpisu prawa własności w księdze wieczystej, sąd

powszechny nie jest uprawniony do badania, czy rzeczywiście zachodziły podstawy

prawne do wydania takiej decyzji administracyjnej i to niezależnie od jej charakteru:

konstytutywnego czy deklaratoryjnego.

Stanowisko takie zajął Sąd Najwyższy między innymi w orzeczeniach

dotyczących wpisów prawa własności Skarbu Państwa na podstawie przepisów dekretu

o reformie rolnej (przykładowo orzeczenia z dnia 27 września 1991 r. III CZP 90/91,

ONSCP 1992/5/72, z dnia 30 czerwca 2000 r. III CKN 268/00, OSNC 2001/1/10, z dnia

16 maja 2002 r., IV CKN 1071/00, OSNC 2003/9/120, z dnia 28 lipca 2004 r. III CK

6

296/03, nie publ.) stwierdzając, że orzekanie, czy dana nieruchomość podpada pod

działanie przepisów dekretu należy do organu administracji państwowej i sąd

powszechny nie jest powołany do stwierdzenia, że nie zachodziły podstawy określone w

dekrecie do przejęcia jej na cele reformy rolnej.

Stanowisko to należy podzielić. Jeśli bowiem ustawodawca przewidział w tym

względzie tryb postępowania administracyjnego a obecnie jego kontrola sądowa w

postaci dwuinstancyjnego sądownictwa administracyjnego jest zapewniona, to nie ma

żadnych podstaw prawnych ani społecznych do wkraczania sądów powszechnych w

dziedzinę zastrzeżoną dla organów administracyjnych. Jedynie zatem w sytuacji

oczywistej nielegalności decyzji administracyjnej, sąd powszechny może tę okoliczność

stwierdzić i wywieść z niej odpowiednie skutki prawne, także w postępowaniu toczącym

się na podstawie art. 10 ukwh.

To stanowisko należy odnieść także do kwestii będącej przedmiotem sporu w

rozpoznawanej sprawie. W ustawie nacjonalizacyjnej i rozporządzeniu wykonawczym

ustawodawca przewidział szczególny tryb orzekania o przejściu z mocy prawa własności

znacjonalizowanych przedsiębiorstw na własność Państwa. Jest to wyłącznie tryb

administracyjny. Zgodnie z art. 2 i 3 oraz art. 6 ustawy nacjonalizacyjnej określone w niej

przedsiębiorstwa przechodzą z mocy prawa lub przejmowane są z mocy prawa na rzecz

Państwa w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem, o czym orzeka właściwy

minister, zgodnie z § 65 rozporządzenia wykonawczego, a przedsiębiorstwo przechodzi

na własność Państwa z dniem ogłoszenia tego orzeczenia (§ 71 rozporządzenia).

Zgodnie z § 72, 74, 75 i 75a rozporządzenia osoby lub organizacje wyznaczone przez

właściwego ministra sporządzają protokół zdawczo-odbiorczy wymieniający składniki

majątkowe przejmowanego przedsiębiorstwa, który przedstawiają ministrowi do

zatwierdzenia. Zatwierdzając protokół zdawczo-odbiorczy właściwy minister rozpatruje

zgłoszone do niego uwagi i zarzuty i ustala, które składniki majątkowe objęte protokółem

stanowią część składową przedsiębiorstwa i przechodzą lub zostają przejęte wraz z nim

na własność Państwa a zatwierdzony przez ministra protokół zdawczo- odbiorczy jest

integralną częścią orzeczenia właściwego ministra o przejściu lub przejęciu

przedsiębiorstwa na własność Państwa (§ 75a ust. 2 rozporządzenia).

W świetle tych postanowień należy podzielić stanowisko Sądu Najwyższego

wyrażone w postanowieniu z dnia 2 października 1967 r. (OSNC 1968/12/211), iż

orzeczenie właściwego ministra wydane na podstawie wskazanych wyżej przepisów, jak

również decyzja tego ministra wydana na podstawie § 75a rozporządzenia

7

zatwierdzająca protokół zdawczo-odbiorczy i ustalająca, które składniki majątkowe

objęte tym protokółem stanowią część składową przejmowanego przedsiębiorstwa, mają

wprawdzie znaczenie jedynie deklaratoryjne, jednak stanowią wyłączny dowód

świadczący o tym, że przedsiębiorstwo z określonymi składnikami mienia przeszło na

własność Państwa z mocy ustawy nacjonalizacyjnej. Spór o to czy dana nieruchomość

wymieniona w takim orzeczeniu jako składnik przedsiębiorstwa, istotnie wchodziła w

jego skład, należy do wyłącznej kompetencji właściwych organów administracyjnych.

Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy także w orzeczeniu z 14 lipca 1951 r. C

152/51 (OSNCK 1953/3/63) a w postanowieniu z dnia 25 lipca 2001 r. I CKN 1350/98

(OSNC 2002/3/41) wskazał, że Sąd rozpoznający wniosek o wpis w księdze wieczystej

Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości przejętej wraz z przedsiębiorstwem na

podstawie ustawy nacjonalizacyjnej, nie może pomijać protokołu zdawczo-odbiorczego

jako dokumentu mogącego świadczyć o przejściu tej nieruchomości na własność Skarbu

Państwa. Na wyłączną drogę postępowania administracyjnego w sprawie stwierdzenia,

czy dana nieruchomość, objęta orzeczeniem właściwego ministra jako stanowiąca część

składową znacjonalizowanego przedsiębiorstwa gospodarczo z nim związaną,

rzeczywiście była gospodarczo związana z produkcją poszczególnych jego zakładów,

wskazują także wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego w W. między innymi z dnia

21 marca 2001 r. IV SA 2182/99, z dnia 1 grudnia 1999 r. IV SA 2484/98 i z dnia 14

maja 1998 r. IV SA 628/98 (nie publ.), które zapadły w sprawach dotyczących tego

właśnie przedmiotu.

Skoro zatem w rozpoznawanej sprawie ustalone zostało (a skarżący w kasacji

tego nie zakwestionował), iż stanowiące integralną część orzeczenia nacjonalizacyjnego

Ministra Skarbu z dnia 29 listopada 1948 r., orzeczenie Ministra Przemysłu

Spożywczego i Skupu z dnia 4 maja 1963 r., uzupełniające wydane w trybie § 75a

rozporządzenia orzeczenie Ministra Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia 31 maja

1954 r., zawierało wymienienie spornej nieruchomości, jako stanowiącej część składową

powodowej Spółki przechodzącą wraz z całym przedsiębiorstwem na własność

Państwa, to orzeczenia te stanowią wyłączny dowód tego, że przedmiotowa

nieruchomość stała się własnością Skarbu Państwa jako część składowa

znacjonalizowanego przedsiębiorstwa związana gospodarczo z produkcją

poszczególnych jego zakładów. Wykazanie przez stronę powodową, iż nieruchomość ta

nie była gospodarczo związana z produkcją jej zakładów, wobec czego nie zachodziły

podstawy do uznania jej za część składową znacjonalizowanego przedsiębiorstwa i

8

objęcia nacjonalizacją, możliwe jest jedynie na drodze postępowania administracyjnego

zmierzającego do podważenia orzeczenia wydanego w tym przedmiocie w trybie § 75a

rozporządzenia wykonawczego. Sąd rozpoznający powództwo o uzgodnienie treści

księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie jest władny samodzielnie

dokonać ustaleń w tym przedmiocie.

Z tych względów należy podzielić stanowisko Sądu Okręgowego, iż strona

powodowa nie wykazała, że Skarb Państwa, wpisany uprzednio jako właściciel

nieruchomości w księdze wieczystej, nie stał się jej właścicielem i jego wpis był

niezgodny z rzeczywistym stanem prawnym a własność nieruchomości pozostała przy

stronie powodowej. W konsekwencji trafnie też Sąd odwoławczy uznał brak interesu

prawnego i legitymacji czynnej powoda do podważania wpisu w księdze wieczystej

prawa własności nieruchomości na rzecz właściwej Gminy na podstawie decyzji

komunalizacyjnej. Dlatego zarzut naruszenia art. 5 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. –

Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach

samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.) także należało uznać za bezzasadny.

Z uwagi na to, że kasacja okazała się nieuzasadniona, Sąd Najwyższy oddalił ją

na podstawie art. 39312

k.p.c. i na wniosek strony pozwanej zasądził na jej rzecz zwrot

kosztów postępowania kasacyjnego na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1

k.p.c. i art. 39319

k.p.c.