I CK 490/04

Sygn. akt I CK 490/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 stycznia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Miasta W.

przeciwko K. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 21 stycznia 2005 r.,

kasacji strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 27 lutego 2004 r., sygn. akt VI ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego jej rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach procesu za instancję

kasacyjną.

Uzasadnienie

Oddalając apelację powodowego Miasta W. Sąd drugiej instancji w całości

aprobował ustalenia faktyczne leżące u podstaw orzeczenia Sądu

pierwszoinstancyjnego uwzględniającego powództwo – w zakresie uznanym przez

pozwaną tj. – do wysokości 1 461 zł tytułem kosztów eksploatacyjnych oraz z tego tytułu

2

kwotę 137,67 zł za miesiąc listopad 1999 r. Oddalił Sąd Okręgowy żądanie zapłaty

kwoty 28 242 zł z tytułu bezumownego korzystania z gruntu na Pl. (...), na którym

małżonkowie K. i A. K. prowadzili od 1995 r. do grudnia 1999 r. pawilon nr (...) z

artykułami przemysłowymi. Pozwana K. K. opłacała wszelkie należności, których

domagał się Zarząd Terenów Publicznych Gminy W. tj. podatek od nieruchomości,

opłatę eksploatacyjną oraz opłatę targową, która została powódce, i innym kupcom,

zwrócona za okres objęty podatkiem od nieruchomości. Zwracając opłatę targową

strona powodowa zażądała wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z targowiska.

Żądanie to jest bezzasadne bowiem – jak to przyjął Sąd Okręgowy – od daty wyrażenia

przez Gminę W. tj. od lipca 1995 r. – zgody na przepisanie na pozwaną K. K. pawilonu

nr (...) istniał między stronami stosunek zobowiązaniowy oparty na umowie, której

przedmiotem było korzystanie z terenu stanowiącego własność Gminy. Umowa ta

została zawarta w sposób dorozumiany i zbliżona była do umowy użyczenia.

Oddalając – zaskarżonym wyrokiem – apelację strony powodowej Sąd

Apelacyjny wykluczył, aby pozwana korzystała z gruntu bez tytułu prawnego, co

wyklucza stosowanie art. 224 i n.k.c. Regularne obciążanie pozwanej opłatami, a przede

wszystkim zgoda Miasta z dnia 25 lipca 1995 r. na „przepisanie” na pozwaną pawilonu

nr (...), pozwala na przyjęcie, że między stronami doszło do zawarcia umowy – tzw.

pozakodeksowej umowy nienazwanej, która była realizowana przez obie strony, a w

czasie jej trwania strony dokonywały czynności prawnych. Do zawarcia tej umowy nie

była potrzebna ani szczególna forma ani też udział w jej zawarciu statutowych organów

gminy W. Strona powodowa przez wiele lat nie wykazywała dążenia do zawarcia umowy

w formie pisemnej ani też nie domagała się zapłaty za bezumowne korzystanie z gruntu.

Zgłoszenie przedmiotowego żądania stanowiło reakcję na zgłoszone przez pozwaną

żądanie zwrotu pobieranych przez kilka lat opłat targowych.

Kasację złożyło Miasto W., które zarzuciło naruszenie następujących przepisów

mających istotny wpływ na wynik sprawy

a) art. 328 § 2 k.p.c. poprzez:

- brak wyczerpującego uzasadnienia wyroku w zakresie przytoczenia podstaw

prawnych i ich wyjaśnienia, co uniemożliwia powodowi wniesienie skutecznej

kasacji w odniesieniu do ewentualnych zarzutów, a Sądowi Najwyższemu

uniemożliwia skuteczną kontrolę kasacyjną,

- wewnętrzną sprzeczność uzasadnienia wyroku, mającą istotne znaczenie dla

kwalifikacji prawnej stanu faktycznego, polegającą na uznaniu, że pozwana

3

zajmując grunt powoda nie była posiadaczem (ani samoistnym, ani zależnym), a

następnie przyjęcie, że pomiędzy stronami zawarto umowę, na mocy której

pozwana prowadziła działalność na targowisku,

b) art. 233 § 1 k.p.c. poprzez:

- wydanie orzeczenia w oparciu o błędne i niezgodne ze stanem faktycznym

sprawy ustalenie, które miało istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, że

treścią łączącej strony umowy było uiszczania przez pozwaną trzech rodzajów

opłat,

- dowolne i sprzeczne z materiałem dowodowym przyjęcie, że powód akceptował

działalność pozwanej na targowisku oraz, że uznał, że strony łączy umowa,

- pominięcie przy wszechstronnym rozważeniu materiału dowodowego

rzeczywistej treści § 4 Regulaminu targowiska oraz błędną jego wykładnię,

c) art. 213 § 2 k.p.c. poprzez niezasądzenie na rzecz powoda kwoty 2.144,60 zł,

pomimo uznania powództwa w tej części przez pełnomocnika pozwanej, co nastąpiło

w piśmie procesowym z dnia 24 maja 2002 r.

naruszenie prawa materialnego poprzez:

a) błędne przyjęcie, że strony łączyła umowa – „tzw. pozakodeksowa umowa

nienazwana” zawarta w trybie art. 60 k.c., której treścią było „prowadzenie przez

pozwaną na targowisku działalności w zamian za uiszczanie trzech rodzajów opłat”,

co przesądziło o oddaleniu powództwa za korzystanie z rzeczy (gruntu) bez tytułu

prawnego dochodzonego na podstawie art. 224 k.c. w zw. z art. 225 k.c. w zw. z art.

230 k.c.,

b) sprzeczne z art. 46 ust. 1 oraz art. 47 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o

samorządzie gminnym (w brzmieniu obowiązującym przed dniem 27 października

2002 r.), w zw. z art. 38 i art. 103 § 1 k.c. przyjęcie, że poprzez wyrażenie zgody

przez Dyrektora Zarządu Terenów Publicznych (zakładu budżetowego gminy), na

przepisanie kiosku z jej męża na pozwaną doszło do zawarcia umowy, o której mowa

w pkt 2 lit.a kasacji,

c) błędną wykładnię art. 230 k.c., poprzez przyjęcie, że w jego rozumieniu o posiadaniu

zależnym możemy mówić tylko wtedy, gdy pomiędzy stronami istnieje stosunek

prawny (wykładnia prowadzi do wniosku, że Sąd miał na myśli umowę, a nie

jakikolwiek stosunek prawny),

Wskazując na powyższe strona powodowa wnosiła o:

4

1) zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 27 lutego 2004 r. i orzeczenie co do istoty

sprawy, poprzez zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kwoty 35 735,28 zł wraz

z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty,

2) zasądzenie na rzecz powoda kosztów postępowania za dwie instancje wraz

z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych,

3) zasądzenie na rzecz powoda kosztów postępowania kasacyjnego wraz z kosztami

zastępstwa procesowego według norm przepisanych,

4) a ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, z zasądzeniem na

rzecz powoda kosztów postępowania kasacyjnego wraz z kosztami zastępstwa

procesowego według norm przepisanych.

Pozwana K. K. wnosiła o oddalenie kasacji z zasądzeniem kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Leżące u podstaw orzeczeń Sądów obu instancji założenie, że pozwaną K. K. i

powodowe Miasto W. wiązała – jak to określił Sąd Okręgowy – umowa odpowiadająca

umowie użyczenia lub – jak to wskazał Sąd Apelacyjny – pozakodeksowa umowa

nienazwana odwołuje się ukształtowanych w przeszłości stosunków, współdziałania i

zgodnej realizacji treści tej umowy. Pismo Zarządu Terenów Publicznych z dnia 25 lipca

1995 r., na które powołują się Sądy obu instancji zawiera informacje skierowaną do A.

K. męża pozwanej o wyrażeniu zgody na przepisanie kiosku nr (...) na pozwaną K. K.

Przytoczone pismo nie dotyczy w ogóle zarówno należności o charakterze

publicznoprawnym, jak i – będących przedmiotem sporu należności za korzystanie w

sposób ciągły z gruntu strony powodowej. Stosownie do postanowień regulaminu

targowiska stanowiącego załącznik do uchwały Rady Gminy W. miejsce sprzedaży na

targowisku każdorazowo wyznacza kierownik targowiska i ustalone miejsce nie może

być odstępowane osobom trzecim bez zgody kierownika targowiska. Handel

stacjonarny, prowadzony przez męża pozwanej, a następnie pozwaną K. K. mógł

odbywać się na terenie tego targowiska wyłącznie na podstawie umowy dzierżawy

zawartej z prowadzącym targowisko (§ 4 k. 92). Jak stwierdził Sąd Najwyższy w (nie

publ.) wyroku z dnia 23 listopada 2004 r., sygn. akt I C 274/04 skoro regulamin ten był

opublikowany w Monitorze Gminy, to stanowi on przepis gminny, obowiązujący

niezależnie od tego, czy został komuś doręczony i niezależnie od zapoznania się z jego

treścią przez osoby zainteresowane. Obowiązkiem więc każdego podmiotu

prowadzącego handel stacjonarny na targowisku, było nie tylko zapoznanie się z treścią

regulaminu, ale zastosowanie się do jego postanowień. Takie zapatrywanie wyraził

5

także Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 18 listopada 2003 r., sygn. akt VI

ACa 254/03. Uprzednio już bo w wyroku z dnia 24 marca 2003 r. sygn. akt I ACa 966/02

tenże Sąd wykluczył zawarcie w sposób dorozumiany umowy użyczenia, a ustalenia

wykluczające zawarcie umowy użyczenia zawiera także rozstrzygnięcie Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z dnia 18 marca 2004 r. w sprawie sygn. akt VI ACa 752/03.

Odmienne ustalenie poczynione w przedmiotowej sprawie jakoby strona powodowa

akceptowała działalność pozwanej prowadzoną na targowisku w zamian za uiszczanie

trzech rodzajów opłat nie znajduje żadnego potwierdzenia (art. 233 § 1 k.p.c.).

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zawarte jest stwierdzenie mogące wskazywać,

że skład orzekający zetknął się z faktami odpowiadającymi rzeczywistości i dlatego

mogącymi stanowić podstawę faktyczną orzeczenia (art. 228 § 2 k.p.c.). Stanowi ono,

że „…zagospodarowanie Pl. (...)” – co Sądowi znane jest z urzędu nastąpiło na mocy

porozumienia Gminy W. oraz Stowarzyszenia Kupców (…) i Kupieckiego

Stowarzyszenia Gospodarczego Plac (...)”. Z powyższego trudno wyprowadzić wnioski o

treści stosunków prawnych powołanych wolą stron z punktu widzenia zarówno art. 56

k.c., który rozstrzyga, jakie obowiązki uzupełniają treść stosunku prawnego objętego

świadomością (porozumieniem) umawiających się stron. Przepis ten obok ustawy i

zasad współżycia społecznego inkorporuje również ustalone zwyczaje. Natomiast

przepis art. 60 k.c. wskazujący sposób tłumaczenia oświadczeń woli stron dokonujących

czynności prawnych powołuje zasady współżycia społecznego, ustalone zwyczaje oraz

nakazuje badanie zgodnego zamiaru stron. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku pomija,

co trafnie i obszernie wywodzi kasacja strony powodowej, kwestię uprawnienia do

złożenia oświadczenia woli lub pojęcia czynności mających dla Miasta wiążące

znaczenie prawne. Osoba prawna – jak stanowi art. 38 k.c. – działa przez swoje organy,

a ściślej rzecz ujmując przez osoby fizyczne wchodzące w skład organu osoby prawnej.

Czynności dokonane przez (osobę) osoby fizyczne działające jako organ są przez

prawo uznawane za czynności prawne. Skoro jednakże zaskarżone orzeczenie

aprobowało rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego oparte na podważonym już w apelacji

założeniu, a Sąd Apelacyjny nie odniósł się do zarzutów apelacji, to usprawiedliwione są

zarzuty i wywody kasacji, a także powołane w niej przepisy mające wypełniać podstawę

kasacji przewidzianą w art. 3931

pkt 2 k.p.c.

Powyższe dotyczy także podniesionej w apelacji kwestii częściowego uznania

powództwa z tytułu bezumownego korzystania z terenu oraz terminu płatności odsetek.

6

Dokonanie oceny prawidłowości zastosowania mogących wchodzić w rachubę

przepisów prawa materialnego i wynikających stąd konsekwencji możliwe jest tylko na

tle prawidłowo ustalonego stanu faktycznego.

Z przyczyn powyższych i na podstawie art. 39313

k.p.c. zaskarżony wyrok podlega

uchyleniu a sprawa przekazaniu właściwemu Sądowi Apelacyjnemu do ponownego jej

rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach procesu za instancję kasacyjną.