II CK 375/04

Sygn. akt II CK 375/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 stycznia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w W. -

Biura Terenowego w P.

przeciwko Bankowi P.(…) Spółce Akcyjnej Oddziałowi w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 stycznia 2005 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 27 stycznia 2004 r., sygn.

akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu w postępowaniu

kasacyjnym.

Uzasadnienie

Powództwo o odszkodowanie w kwocie 69 790,72 zł od pozwanego Banku oparte

na twierdzeniu o istnieniu podstaw odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną czynem

niedozwolonym zostało uwzględnione wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 6 września

2002 r. do dnia zapłaty. Sąd drugiej instancji po rozpoznaniu apelacji strony pozwanej

dokonał oceny prawnej bezspornego stanu faktycznego, który w istotnych kwestiach

sprowadzał się do tego, że Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych polecił

pozwanemu bankowi dokonanie przelewu żądanej w pozwie kwoty na rachunek

przedsiębiorstwa produkcyjno-wdrożeniowego A.(...) spółki z o.o., zaznaczając, że są to

2

środki na świadczenia z Funduszu według wykazu zbiorczego. Wierzytelności spółki

z tytułu tego rachunku były lub potem zostały zajęte przez komorników sądowych

prowadzących egzekucje na rzecz innych wierzycieli oraz przez administracyjny organ

egzekucyjny, a pozwany bank nie dokonał wypłat z przelanych środków na poczet

zaległych wynagrodzeń pracowniczych i nie zwrócił – mimo żądania Funduszu – kwot

przelanych na rachunek pracodawcy.

Sąd drugiej instancji aprobował ocenę prawną sądu okręgowego kwalifikującego

zaniechanie pozwanego jako czyn niedozwolony (art. 415 k.c.), co przesądziło o

zasadzie roszczenia. Uwzględniając wniosek powoda złożony w postępowaniu

odwoławczym o umorzenie postępowania co do kwoty 33 813,03 zł, w punkcie I. swego

orzeczenia uchylił wyrok w zakresie przewyższającym kwotę 35 977,69 zł oraz co do

odsetek z określoną datą początkową liczonych od sześciu kwot różnej wysokości; w

punkcie II oddalił apelację pozwanego w pozostałym zakresie a w punkcie III zasądził od

pozwanego zwrot kosztów procesu. Wyrok ten został zaskarżony przez pozwanego w

częściach objętych punktami I, II i III.

Pozwany w kasacji opartej na pierwszej podstawie zarzucił naruszenie art. 415 k.c.

oraz art. art. 1, 9, 6 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń

pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (tekst jednolity Dz. U. 2002 r. Nr 9,

poz. 85 ze zm. ) oraz naruszenie art. 328 § 2, art. 233 § 1, art. 382, art. 386 § 1, art. 889

§ 1 i art. 890 § 2 k.p.c.

Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku lub jego zmiany przez

oddalenie powództwa i zasądzenia kosztów procesu.

Strona powodowa wnosiła o oddalenie kasacji i zasądzenia kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył co następuje.

Strona powodowa wykonywała świadczenie pieniężne z zobowiązania

o charakterze publicznoprawnym, którego źródłem były przepisy ustawy z dnia

29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych, stanowiące, że w razie

niewypłacalności pracodawcy niezaspokojone roszczenia pracownicze, po weryfikacji,

podlegają zaspokojeniu ze środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych. Tryb przekazywania środków z tego Funduszu oraz dokonywania

wypłat świadczeń został uregulowany w przepisach rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 31 lipca 1995 r. (Dz. U. Nr 91, poz. 452 ze zm.)

Według art. 7 ustawy, wypłaty niezaspokojonych roszczeń pracowniczych ustalone

na skutek wniosku (zbiorczego wykazu) pracodawcy, zarządcy jego majątku, syndyka

3

lub likwidatora wymagają przekazania wnioskodawcy odpowiednich środków przez

kierownika biura terenowego Funduszu. Przepis § 8 ust. 1 rozporządzenia nakazuje

dokonać wypłaty na wskazany rachunek bankowy podmiotu składającego zbiorczy

wykaz uprawnionych. Podmiot ten po otrzymaniu środków finansowych niezwłocznie

wypłaca świadczenia osobom uprawnionym, wymienionym w zbiorczym wykazie

przesłanym po sprawdzeniu przez kierownika wojewódzkiej jednostki organizacyjnej

właściwej w sprawach zatrudnienia i przeciwdziałania bezrobociu (§ 8 ust. 2).

Pozwany bank obowiązany był przyjąć świadczenie spełniane przez Fundusz i

dokonać odpowiednich czynności technicznych tzn. uznać tą kwotą rachunek spółki bez

względu na to, czy wierzytelności jej z tytułu rachunku były zajęte, czy nie. Obowiązek

ten wynika z umowy rachunku bankowego, w której bank zobowiązał się co najmniej

wobec spółki jako posiadacza rachunku do przechowywania jego środków pieniężnych i

dokonywania rozliczeń na jego zlecenie (art. 725 k.c.).Od tej chwili, posiadacz rachunku

bankowego dysponuje swobodnie środkami pieniężnymi zgromadzonymi na rachunku

(art. 50 ust. 1 pr. bank) a zwrot ten obrazowo wyraża treść wierzytelności uprawnionego

z rachunku bankowego. Trzeba podkreślić, że przysługiwała ona posiadaczowi, tj.

spółce z o.o. A.(...) i była ograniczona przez umowę oraz ustawy, m. in. przepisy

Kodeksu postępowania cywilnego regulujące egzekucję. Natomiast nieadekwatne dla

rozstrzygnięcia sporu jest posługiwanie się w uzasadnieniu wyroku i pismach strony

powodowej pojęciem własności pieniędzy, która jakoby nadal przysługiwała

Funduszowi. Rzeczywiste stosunki prawne, które wytworzyły się między kilkoma

podmiotami włączonymi w realizację praw podmiotowych pracowników upadłej spółki

miały charakter obligacyjny, i w tych ramach należy oceniać postępowanie pozwanego

banku, któremu strona powodowa zarzuca zaniechanie powodujące jej szkodę.

Wykonanie polecenia przelewu mającego skutek wobec osób trzecich – zwłaszcza

pracowników, beneficjentów świadczeń, zwolniło Fundusz z zobowiązania, którego

źródłem jest wymieniona wyżej ustawa. Od chwili uznania rachunku spółki i otrzymania

przez nią sprawdzonego wykazu uprawnionych, na niej lub osobie sprawującej zarząd

spoczywał obowiązek wydania polecenia wypłaty z rachunku bankowego oraz

zaspokojenia wierzytelności pracowniczych. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie

zawiera wyraźnego ustalenia, czy pracodawca lub syndyk zwracali się z takim żądaniem

do banku, jednak ze względu na przedmiot sporu należy podkreślić, że z przepisów

ustawy oraz powołanego rozporządzenia nie wynika kompetencja banku do

dysponowania bez wniosku uprawnionego środkami pochodzącymi z Funduszu.

4

Ocena prawna uzasadniająca roszczenie powoda tym, że przelane przez niego

środki nie zostały mu zwrócone ani wypłacone pracownikom spółki, nie uwzględnia

treści zobowiązania pozwanego w ramach umowy rachunku bankowego, powodującej,

że z chwilą uznania rachunku spółki środki finansowe nie mogły być mu zwrócone na

podstawie jednostronnego oświadczenia Funduszu ani wypłacone przez bank

pracownikom w inny sposób niż określony w przepisach rozporządzenia lub na żądanie

komornika. Według § 8 ust. 2 rozporządzenia, świadczenia osobom uprawnionym

wypłaca nie bank, lecz zdefiniowany w art. 7 ustawy podmiot składający zbiorczy wykaz.

Dlatego przytoczone w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku fakty oraz bezsporny

brak zadośćuczynienia żądaniu dokonania przez bank zwrotu sumy przelanej przez

Fundusz nie pozwalają na przypisanie pozwanemu bankowi odpowiedzialności

deliktowej, opartej na przepisie wskazanym w uzasadnieniu wyroku. Wymaga ona wg.

art. 415 k.c., ustalenia bezprawności i winy sprawcy, a w okolicznościach

rozpoznawanej sprawy – winy organu pozwanego banku (art. 416 k.c.). Tymczasem z

istoty stosunku prawnego opartego na umowie rachunku bankowego wynika, że bank

musi rozliczyć się z posiadaczem rachunku, dlatego czynności wpływające na saldo

tego rachunku mogą być dokonywane za zgodą posiadacza albo na żądanie organu

egzekucyjnego. Obowiązek banku pośredniczenia w realizacji polecenia przelewu został

wykonany, ponieważ uznanie rachunku spółki nie jest okolicznością sporną.

Wyżej wspomniano, że wierzytelność posiadacza rachunku była zajęta

w postępowaniu egzekucyjnym, należy więc rozważyć znaczenie tej okoliczności

w rozpoznawanej sprawie. Zgodnie z art. 889 § 1 k.p.c., zajęcie wierzytelności przenosi

uprawnienie posiadacza rachunku na komornika, zatem bank powinien zajętą kwotę

przekazywać (bezzwłocznie) komornikowi. W tym zakresie uprawnienia posiadacza

rachunku zostają zawieszone. Jednak w odniesieniu do środków wpłaconych przez

Fundusz, ograniczone były również uprawnienia organu egzekucyjnego, ze względu na

art. 9 ust. 1 ustawy z 1993 r. stanowiący, że środki finansowe przekazane na

zaspokojenie świadczeń pracowniczych mogą podlegać egzekucji prowadzonej jedynie

na rzecz osób, dla których zostały przekazane (z zastrzeżeniem ust. 2).

W pismach pozwanego banku znajdują się twierdzenia o konieczności

podporządkowania się czynnościom egzekucyjnym komorników, którzy dokonali zajęcia

rachunku niewypłacalnej spółki. Gdyby to oznaczało, że bank z tej przyczyny nie

wypłacił pracodawcy lub syndykowi jej masy upadłości kwot przelanych na polecenie

Funduszu, wówczas można by pozwanemu zarzucić nienależyte wykonanie umowy

5

rachunku bankowego. Przepis art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie

roszczeń pracowniczych zwalnia środki finansowe przekazane przez Fundusz na

zaspokojenie świadczeń pracowniczych, od egzekucji prowadzonej na rzecz innych

osób. Sformułowanie ograniczające podmiotowy zakres egzekucji usprawiedliwia taką

wykładnię (a contrario) prowadzącą do następujących wniosków. Po pierwsze,

egzekucja świadczeń określonych w wykazie jest dopuszczalna tylko zgodnie z celem

wpłaty (przelewu) na rachunek bankowy; w takim zakresie skuteczne jest również

zajęcie wierzytelności posiadacza rachunku. Z drogi tej powinni korzystać pracownicy

umieszczeni w wykazie, których pracodawca (syndyk) nie zażądał wypłacenia

z rachunku środków przelanych przez Fundusz.

Po drugie, zajęcie przez organ egzekucyjny wierzytelności w tym samym zakresie

(tj. do środków uzyskanych z Funduszu) na rzecz innych wierzycieli lub innego rodzaju

wierzytelności jest niedopuszczalne (bezprawne) i okoliczność ta winna być

uwzględniana z urzędu przez komornika. Na banku ciąży w takim wypadku obowiązek

powiadomienia organu egzekucyjnego o ustawowej przeszkodzie w wypełnieniu

obowiązku ciążącego z mocy art. 889 § 1 pkt 1 in fine. Gdyby zajęcie nie zostało

uchylone, wierzycielowi z umowy rachunku bankowego służy skarga na czynności

komornika (art. 767 k.p.c.), a uprawnionym wg wykazu powództwo ekscydencyjne (art.

841 k.p.c.). Interes prawny w wytoczeniu takiego powództwa ma również Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, będący funduszem celowym i

zobowiązany do czuwania, aby wydatki publiczne zapewniały terminową realizację jego

zadań (art. 28 ust. 3 pkt 2 ustawy o finansach publicznych).

Ponieważ nie została wykazana bezprawność zachowania się banku naruszająca

powszechny obowiązek istniejący niezależnie od łączącego strony stosunku umownego,

podstawa kasacji skierowana przeciw podstawie prawnej rozstrzygnięcia (art. 415 k.c.)

okazała się usprawiedliwiona. Pozostałe przepisy prawa materialnego (art. 1 i 6 ustawy)

mają znaczenie ogólne, ponieważ istota zarzutu kasacji polega na niewykazaniu

przesłanki bezprawności i winy.

Nie można również zgodzić się z zarzutami naruszenia art. 890 § 2 k.p.c. oraz art.

9 ust. 1 ustawy z 1993 r. Pierwszy z wymienionych przepisów zawiera szczególny

przepis pozwalający bankowi, mimo zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego,

realizować bieżące wynagrodzenia pracownicze . Wyjątkowość tego przepisu nie

pozwala w drodze analogii stosować jego dyspozycji w odmiennym unormowaniu

6

dotyczącym roszczeń zaległych, a konsekwencje wynikające z art. 9 ust. 1 zostały wyżej

przedstawionej.

Uchylenie dotyczy całości rozstrzygnięcia w zaskarżonym wyroku , ponieważ

czynności dyspozycyjne stron były dokonywane bez należytej dokładności, co nie

pozwala odeprzeć zarzutu naruszenia art. 386 § 1 k.p.c. Strona powodowa

reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika w punkcie 1 pisma procesowego

żądała umorzenia postępowania, nie cofając pozwu. Pozwany odpowiadając na to

pismo, żądał zmiany wyroku i oddalenia powództwa, a podczas rozprawy apelacyjnej

złożył hipotetyczne oświadczenie o wyrażeniu zgody na cofnięcie pozwu, ograniczone

do punktu 1. pisma strony powodowej. Sąd drugiej instancji w zaskarżonym wyroku

umorzył postępowanie odnośnie do kwoty 33 813,03 zł oraz co do odsetek za otwarty

okres, które nie były przedmiotem oświadczenia zawartego w punkcie 1. wspomnianego

pisma strony powodowej. W rezultacie tak niejednoznacznych oświadczeń stron celowe

jest uchylenie zaskarżonego wyroku w całości. Obowiązkiem stron jest bowiem

wyraźne, nieopatrzone warunkami (nawet w potocznym znaczeniu) formułowanie

stanowiska w zakresie czynności dyspozycyjnych takich jak cofnięcie pozwu, zrzeczenie

się roszczenia oraz wyrażenia zgody przez stronę przeciwną.

Z przytoczonych wyżej względów Sąd Najwyższy z mocy art. 39313

§ 1 k.p.c. orzekł

jak w sentencji wyroku.