I CK 476/04

Sygn. akt I CK 476/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 stycznia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Bronisław Czech (sprawozdawca)

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie z powództwa K. K. i S. K.

przeciwko S. P.

o zapłatę i zakazanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 stycznia 2005 r.,

kasacji powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 8 kwietnia 2004 r., sygn. akt I

ACa (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Powodowie są małżeństwem. Powódka K. K. jest córką pozwanej S. P.. Na

gruncie [działka nr (…)] stanowiącym (wówczas) własność pozwanej wzniesiono

budynek piętrowy. Przy jego wznoszeniu nakłady poczynili powodowie, szczególnie

na pomieszczenia znajdujące się na piętrze, w których zamieszkali i mieszkają nadal.

W 1998 r. w budynku ustanowiona została odrębna własność dwóch lokali

mieszkalnych: na parterze – lokal nr I, który pozwana podarowała swojej drugiej

2

córce W. H. i jej mężowi B. H. wraz z udziałem ½ w nieruchomości gruntowej oraz na

pierwszym piętrze – lokal nr II, stanowiący własność pozwanej, a zajmowany przez

powodów. K. K. i S. K. w roku 1998 wytoczyli przeciwko S. P., W. H. i B. H.

powództwo z art. 231, które zostało prawomocnie oddalone.

Powyższe okoliczności są niesporne.

W sprawie niniejszej, K. K. i S. K., powołując się na nakłady poczynione na

przedmiotowy budynek, w powództwie skierowanym przeciwko S. P., po

ostatecznym sprecyzowaniu żądania domagali się:

1. zasądzenia od pozwanej S. P. na ich rzecz solidarnie kwoty 59.366 zł, która

winna być zapłacona w ciągu roku, licząc od dnia prawomocności wyroku z

ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu,

2. upoważnienia powodów do odłączenia i zabrania z dotychczas

zajmowanego lokalu: drzwi wejściowych, podłogi drewnianej, posadzki z deszczułek,

posadzki z wykładziny, balustrady skośnej, balustrady prostej, drzwi stalowych, kotła

stalowego, pieca gazowego, grzejników żeliwnych, baterii umywalkowej,

zlewozmywaka, umywalki, muszli klozetowej, kuchni gazowej, rur stalowych,

wodomierza, boazerii i okienka z piwnicy o łącznej wartości 10.634,85 zł,

3. zobowiązania powodów do przekazania pozwanej dotychczas używanych

pomieszczeń („wyższy parter - lokal nr 2”) i części strychu oraz piwnicy w budynku

znajdującym się na działce (…)/2 w okresie 3 lat, licząc od daty prawomocności

wyroku pod warunkiem całkowitej zapłaty w ciągu jednego roku, licząc również od

daty prawomocności wyroku kwoty zasądzonej przez Sąd z tytułu poczynionych

nakładów przez powodów, a w razie niezapłacenia w tym terminie, powodom

przysługuje prawo zatrzymania i bezpłatnego użytkowania dotychczasowych

pomieszczeń.

Pozwana S. P. wniosła o oddalenie powództwa.

Sąd Okręgowy w R. wyrokiem z dnia 23 października 2003 r oddalił

powództwo i orzekł o kosztach procesu.

Apelację powodów oddalił Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym kasacją.

Podstawą rozstrzygnięcia stały się następujące ustalenia i oceny prawne:

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, zasadność żądania powodów zasądzenia na ich

rzecz równowartości poniesionych nakładów zależy - w pierwszej kolejności od tego,

czy są one nakładami koniecznymi, czy też ulepszeniami. Wymagalność roszczenia

o zwrot nakładów nie będących nakładami koniecznymi wiąże się z chwilą wydania

3

rzeczy właścicielowi (art. 226 § 1 k.c.). Dopiero bowiem z chwilą wydania rzeczy

właścicielowi - można ocenić, czy i w jakim rozmiarze istnieje obowiązek zwrotu

dokonanych przez posiadacza nakładów - innych niż konieczne. Inna jest natomiast

sytuacja, gdy mamy do czynienia z żądaniem zwrotu nakładów koniecznych.

Wymagalność żądania ich zwrotu nie jest uzależniona od wydania rzeczy

właścicielowi (art. 226 § 2 k.c.) – zob. wyrok SN z dnia 10 sierpnia 1988 r., III CRN

229/88 (OSNC 1990/12/153 ).

Powszechnie przyjmuje się, że nakłady konieczne to takie, które zapewniają

normalne korzystanie z rzeczy. Zarówno przed Sądem I instancji, jak i w apelacji

powodowie nie określili, które z prac i wydatków przez nich poniesionych - w ich

ocenie - należą do kategorii nakładów koniecznych, a które do pozostałych. Sąd

Okręgowy uznał generalnie, że nakłady powodów, które przedstawili oni do

rozliczenia w niniejszej sprawie nie są nakładami koniecznymi, a jeśli nawet

w niewielkich fragmentach takimi są, to mają one pokrycie w korzyściach, jakie

powodowie uzyskali przez fakt, iż kilkadziesiąt lat mieszkają w tym budynku.

Można wprawdzie uznać, że nakłady np. na instalację c.o i wod-kan. były

niezbędne w tym sensie, że dopiero ich wykonanie umożliwiło zamieszkanie

w budynku, jednak nakłady polegające na udziale w budowaniu budynku,

a następnie jego wyposażeniu w różnego rodzaju instalacje - nie mieszczą się

w kategorii nakładów koniecznych w rozumieniu art. 226 k.c. Nie są bowiem

nakładami koniecznymi te prace i wydatki, które służą „stworzeniu” rzeczy.

Powodowie cały czas mieszkają w budynku, na który poczynili nakłady.

Pozwana temu stanowi się nie sprzeciwia i nie wystąpiła przeciwko powodom

z roszczeniem windykacyjnym. Dla ustalenia, czy żądanie zwrotu nakładów jest

wymagalne nie jest obojętne, czy chodzi o zwrot nakładów koniecznych, czy tzw.

ulepszeń. Przed zwrotem rzeczy właścicielowi - posiadaczowi przysługuje tylko

roszczenie o zwrot nakładów koniecznych poczynionych na tę rzecz. Odnośnie do

nakładów, tzw. ulepszeń - wymagalność żądania ich zwrotu nastaje z chwilą wydania

właścicielowi rzeczy, na którą poczyniono nakłady. Skoro bezsporne jest,

że powodowie nie wydali pozwanej zajmowanego lokalu mieszkalnego, to w świetle

art. 226 § 1 k.c., powództwo w tym zakresie jest przedwczesne i podlegało

oddaleniu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażony został wprawdzie pogląd,

że nie zachodzi przedwczesność żądania zwrotu nakładów niekoniecznych na

podstawie art. 226 § 1 k.c. w sytuacji, gdyby posiadacz wyraził wobec właściciela

4

gotowość wydania nieruchomości, a właściciel oferty tej nie przyjął i pozostawał

w zwłoce w odbiorze nieruchomości (wyrok SN z dnia 8 kwietnia 1971, III CRN

45/70, OSNC 1972/1/9), taka sytuacja w niniejszej sprawie jednak nie zaistniała.

Powodowie rzeczywiście w toku sporu oświadczyli, że zwrócą pozwanej zajmowaną

część budynku, ale określili również, że stanie się to w terminie trzech lat od

prawomocności wyroku. W żadnym z pism procesowych, jak i w treści protokołów

z rozpraw nie ma oświadczenia pozwanej, by miała ona zamiar odmówić przejęcia od

powodów zajmowanych przez powodów części budynku we wskazanym przez nich

terminie. Nie można w ogóle mówić o zwłoce pozwanej w odbiorze nieruchomości,

skoro sami powodowie określili termin wydania przez nich lokalu dopiero za trzy lata.

W sytuacji zatem, gdy powodowie zgłosili do rozliczenia nakłady nie mające

charakteru koniecznych, to przedwczesne jest zgłoszone przez nich żądania zwrotu

tych nakładów. W konsekwencji prowadzi to do oddalenia powództwa w tym

zakresie.

Wobec powyższego za bezprzedmiotowe uznał Sąd Apelacyjny zarzuty

apelacji związane z uznaniem przez Sąd Okręgowy, iż powodowie nie są

samoistnymi posiadaczami w dobrej wierze. Powodom co do zasady przysługiwać

będzie roszczenie o zwrot nakładów z chwilą wydania rzeczy pozwanej bez względu

na to, czy uznani zostaną za posiadaczy samoistnych, czy też za posiadaczy

zależnych. Art. 230 k.c. wyraźnie stanowi, że przepisy dotyczące roszczeń

samoistnego posiadacza o zwrot nakładów na rzecz stosuje się odpowiednio do

stosunku między właścicielem rzeczy, a posiadaczem zależnym, o ile z przepisów

regulujących ten stosunek nie wynika nic innego. Rodzaj posiadania (samoistne,

zależne), jak i dobra wiara lub jej brak, mogą natomiast rzutować na zakres

nakładów, których zwrotu powodowie mogą się domagać po oddaniu rzeczy

właścicielowi. W niniejszym procesie w sytuacji, gdy powództwo o zwrot nakładów

podlega oddaleniu, Sąd Apelacyjny pominął więc - jako bezprzedmiotową - ocenę

zarzutów apelacji dotyczących naruszenia przez ten Sąd przepisu art. 336 k.c., jak

i 233 § 1 k.p.c. oraz art. 328 § 2 k.p.c.

Odnośnie do żądania określonego w pkt. 2 ostatecznie sformułowanego

żądania pozwu Sąd Apelacyjny stwierdził, że posiadacz ma prawo odłączyć

połączone z rzeczą przedmioty, jeżeli nie są one jej częściami składowymi, tzn. jeżeli

stanowią odrębny od rzeczy przedmiot własności. Skoro zatem połączone z rzeczą

przedmioty nie stały się własnością osoby będącej właścicielem rzeczy, ich

5

odłączenie mieści się w ramach uprawnień przyznanych przez art. 140 k.c.

właścicielowi tych przedmiotów. Zdefiniowanie pojęcia części składowej zawiera

przepis art. 47 k.c. Żądanie powodów, by Sąd upoważnił ich do odłączenia i zabrania

z dotychczas zajmowanego lokalu przedmiotów wymienionych w punkcie 2. żądania,

jest więc zbędne, zwłaszcza w sytuacji, jak podają sami powodowie, gdy pozwana

nie sprzeciwia się odłączeniu przedmiotów przez nich wymienionych.

Żądanie sformułowane w pkt. 3 nie znajduje – zdaniem Sądu Apelacyjnego -

uzasadnienia prawnego. Kodeks cywilny w art. 461 § 1 używa pojęcia „nakłady”

w takim samym znaczeniu, jak w art. 226 k.c. Prawo zatrzymania ustanowione

w art. 461 § 1 k.c. jest skuteczne tylko wtedy, gdy posiadacz ma uzasadnione

prawnie roszczenie o zwrot nakładów. Powodowie jeszcze nie przekazali pozwanej

zajmowanych przez nich części budynku, a pozwana nie wystąpiła przeciwko

powodom z roszczeniem windykacyjnym. W tej sytuacji - jak już wyżej wskazano -

ewentualne roszczenia powodów o zwrot nakładów nie stało się jeszcze wymagalne.

Nie zachodzą więc przesłanki określone w art. 461 k.c. do skorzystania z prawa

zatrzymania.

Powodowie w kasacji zarzucili naruszenie:

1. prawa materialnego:

- art. 226 § 2 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie,

polegające na przyjęciu, „że nakłady, które przedstawili powodowie do rozliczenia nie

są nakładami koniecznymi, albowiem znakomita ich większość doprowadziła do

powstania budynku wyposażonego w instalacje do korzystania z niego w celu

mieszkalnym”;

- art. 226 § 1 k.c. „przez to, że Sąd przyjął, iż powództwo jest przedwczesne,

bowiem powodowie winni byli wcześniej wydać pozwanym sporny lokal na I piętrze,

a dopiero później domagać się zwrotu nakładów, a powodowie nie tylko nie wydali

zajmowanego lokalu właścicielce, ale zaproponowali tę czynność dopiero w terminie

3 lat. Pozwana zdaniem sądu nie odmówiła też przyjęcia części budynku od

powodów. Ustalenia Sądu Apelacyjnego w tym zakresie są sprzeczne z zebranym

materiałem dowodowym, bowiem pozwana mimo propozycji ze strony powodów

przekazania użytkowanej przez nich części budynku (I piętro) wnosiła o oddalenie

powództwa, a nawet kwestionowała niektóre nakłady, co wynika z ustaleń Sądu

Okręgowego”;

6

- art. 461 § 1 k.c. „przez przyjęcie, że powodowie mogli skutecznie skorzystać

z prawa zatrzymania spornego lokalu na określony czas w szczególności do

momentu zakończenia swojego nowego domu i zwrotu nakładów przez pozwaną.

Powodowie nie mają w chwili obecnej gdzie się wyprowadzić, a nadto gdyby opuścili

lokal, naruszona zostałaby równowaga interesów stron. Pozwana uzyskałaby lokal

mieszkalny, a powodowie nie tylko zostaliby bez lokalu, ale i bez zwrotu nakładów.

2. przepisów postępowania:

- art. 233 § 1 k.p.c. „przez to, że Sąd Apelacyjny w sposób całkowicie dowolny

i z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów uznał, że nakłady dokonane

przez powodów na budowę (I piętro budynku i częściowo parter), założenie instalacji

nie są nakładami koniecznymi, które wyniosły kwotę około 70.000,00 zł i prowadziły

do zakończenia rozpoczętej budowy domu i normalnego użytkowania. Błędnie sąd

również przyjął, że powodowie nie wykazali nakładów mimo, że z akt sprawy wynika

(z opinii biegłego i zeznań powodów), jakie nakłady były poczynione”;

- art. 378, 382 i 385 k.p.c. „przez to, że Sąd Apelacyjny nie rozpoznał

wszystkich zarzutów podniesionych w apelacji mimo, iż taki nakaz wynika wprost

z treści art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c., zaś materiał dowodowy potwierdza słuszność

roszczenia powodów, a Sąd oddalił apelację jako nieuzasadnioną”;

- art. 227 k.p.c. w zw. z art. 213 § 2 k.p.c. „przez to, że Sąd oddalił apelację

mimo, iż pozwana uznała żądanie pozwu w części dotyczącej odłączenia i zabrania

przez powodów wielu rzeczy stanowiących wyposażenie lokalu mieszkalnego,

a także uznała nakłady do kwoty 32.842,44 zł, co dodatkowo świadczy,

że powodowie dokonali nakładów, które były nakładami koniecznymi w tej sprawie.”

Przytaczając wymienione podstawy kasacji powodowie wnieśli o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Pozwana wniosła o oddalenie kasacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie jest zasadny; powodowie uzasadniają

go po pierwsze tym, że Sąd przyjął, iż nakłady dokonane przez powodów „na

budowę (I piętro budynku i częściowo parter), założenie instalacji” nie są nakładami

koniecznymi, i po drugie – że powodowie nie wykazali nakładów. Pierwsza z tych

przyczyn nie stanowi naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., lecz stanowi wykładnię

odpowiednich przepisów prawa materialnego (art. 226 k.c.); drugiej przeczą ustalenia

7

przyjęte przez Sąd, wedle których nakłady zostały poczynione, ale zasądzenie ich

równowartości jest niemożliwe ze względu na przepisy prawa materialnego.

Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 227 k.p.c. w zw. z art. 213 § 2 k.p.c.

Powodowie nie wskazują, gdzie w aktach znajduje się oświadczenie pozwanej

o uznaniu żądania odnośnie do zwrotu kwoty 32.842,44 zł z tytułu nakładów

powodów. Z pisma pozwanej z dnia 23 lipca 2003 r. ,w którym ustosunkowała się

w nim do opinii biegłego, zdaje się wynikać przyznanie faktu poczynienia nakładów

wartości 25.000 zł, a nie uznanie żądania powodów zasądzenia wartości nakładów.

Podobnie z odpowiedzi na kasację zdaje się wynikać przyznanie przez pozwaną

wartości nakładów w kwocie 28.669,75 zł. Trzeba przy tym zauważyć, że oba te

pisma w przedmiotowej kwestii są nieprecyzyjne. Co się tyczy zarzutu uznania przez

pozwaną żądania „odłączenia i zabrania przez powodów wielu rzeczy stanowiących

wyposażenie lokalu mieszkalnego”, to – jak trafnie przyjęły Sądy obu instancji –

pozwana nie sprzeciwiała się zabraniu przez powodów (jako właścicieli) wyposażenia

mieszkania, nie stanowiącego części składowej budynku i orzeczenie w tym

przedmiocie jest zbędne.

Skarżący upatrują naruszenie art. 378, 382 i 385 k.p.c. w tym, że Sąd

Apelacyjny nie ustosunkował się do wszystkich zarzutów apelacji. Istotnie takiego

szczegółowego ustosunkowania się brak, jednak Sąd ten stwierdził, że jest to zbędne

z uwagi na oddalanie powództwa z przyczyn przez niego wskazanych. Nie miało to

żadnego znaczenia na wynik sprawy.

Nie są również zasadne zarzuty naruszenia prawa materialnego.

Sąd Apelacyjny przyjął trafnie, że nakłady polegające na udziale w budowaniu

budynku, a następnie jego wyposażeniu w różnego rodzaju instalacje - nie mieszczą

się w kategorii nakładów koniecznych w rozumieniu art. 226 k.c. Nie są bowiem

nakładami koniecznymi te prace i wydatki, które służą „stworzeniu” rzeczy.

W konsekwencji zwrot wartości tych nakładów staje się aktualny dopiero przy

wydawaniu rzeczy właścicielowi, który jest właścicielem gruntu; pozwana zaś takiego

wydania nie żąda.

Oczywiście – jak trafnie przyjęły Sądy obu instancji - bezzasadne jest również

żądanie powodów, aby Sąd zobowiązał ich do wydania lokalu nr II w określonym

terminie. Pozwana bowiem nie żąda takiego wydania (i nie wystąpiła w tym

przedmiocie np. z powództwem wzajemnym), a powodom przysługiwać będzie

roszczenie o zwrot nakładów dopiero po opuszczeniu wymienionego lokalu.

8

Oczywistym nieporozumieniem jest więc powoływanie się powodów na prawo

zatrzymania wynikające z art. 461 § 1 k.c. (zob. na ten temat np. uzasadnienie

wyroku SN z dnia 10 września 1993 r., I CR 115/93, OSNC 1994/7-8/161).

Skoro podstawy kasacji okazały się nieusprawiedliwione, Sąd Najwyższy

orzekł jak w sentencji (art. 39312

k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed dniem

5 lutego 2005 r.).