I CK 515/04

Sygn. akt I CK 515/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 lutego 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSA Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa K. Ś.

przeciwko M.(...) Spółce z o.o. w W.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 lutego 2005 r., kasacji powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 17 czerwca 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddala apelację pozwanej M.(...)

Spółka z o.o. z siedzibą w W. od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 13 sierpnia

2002 r., sygn. akt II C (…) oraz zasądza od tej spółki na rzecz powódki 540 (pięćset

czterdzieści) zł z tytułu zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego i

kasacyjnego.

Uzasadnienie

K. Ś., po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa skierowanego przeciwko M.(...)

Sp. z o.o. w W., H.(...) sp. z o.o. w W. i J. S., wniosła o zobowiązanie każdego z

pozwanych do opublikowania na ich koszt w dzienniku „S.(...)" oświadczenia

zawierającego stwierdzenie, że przepraszają powódkę za naruszenie jej dóbr osobistych

2

przez opublikowanie w ramach reklamy wizerunku powódki bez jej zgody wraz z

tekstem, który naruszał jej dobre imię i cześć.

Wyrokiem z dnia 13 sierpnia 2002 r. Sąd Okręgowy w W. uwzględnił roszczenie

powódki w stosunku do M.(...) sp. z o.o. i H.(...) sp. z o.o., oddalił natomiast powództwo

wobec J. S. i orzekł o kosztach procesu. Orzeczenie to zostało oparte na podstawie

następujących ustaleń faktycznych i ocen prawnych.

W latach 1989 - 1990 powódka wzięła udział w dwu sesjach zdjęciowych

prowadzonych przez pozwanego J. S., za które otrzymała wynagrodzenie, wyrażając

zgodę na publikację wykonanych podczas tych sesji zdjęć bez ograniczeń. We wrześniu

1996 r. J. S. zawarł z H.(…) sp. z o.o. umowę, na mocy której, powołując się na

przysługujące mu na zasadzie wyłączności prawo rozporządzania i swobodnego

wykorzystywania fotografii modelek, przekazał nabywcy zestaw fotografii składających

się z 10 sztuk zdjęć przedstawiających nieoznaczone z imienia i nazwiska modelki,

wśród których jedno ze zdjęć przedstawiało K. Ś.

W pierwszej połowie 1998 r. w wielu numerach gazety „S.(...)" ukazała się

reklama usług audio - tele zawierająca zdjęcie powódki z zamieszczonym tekstem

„Czekam na Ciebie", „Spróbuj ze mną", „Z Tobą prywatnie", „Zadzwoń" oraz podanymi

numerami telefonów. Pod reklamą drobnym drukiem umieszczona została informacja ile

kosztuje minuta rozmowy a także, że należy mieć 18 lat, aby skorzystać z reklamowanej

usługi. Powyższe ogłoszenia zamówione zostały u pozwanej spółki M.(...) jako wydawcy

gazety „S.(...)" przez firmę trudniącą się reklamą i działającą na zlecenie spółki H.(…).

O ukazaniu się ogłoszeń powódka dowiedziała się od znajomych, którzy uznali,

że „nisko upadła" skoro reklamuje agencje towarzyskie, porównywali ją do dziewczyn z

takich agencji, a babcia powódki wręcz uznała, że wnuczka „reklamuje się jako

prostytutka". Po ukazaniu się reklamy K. Ś. nie otrzymała żadnych propozycji filmowych

ze swojej agencji filmowej, choć wcześniej zagrała w ponad 20 filmach. Zaistniała

sytuacja skłoniła powódkę do wyjazdu do USA. Efektem interwencji powódki u

pozwanych było zaprzestanie z końcem czerwca publikacji reklamy.

Dokonując oceny prawnej roszczenia powódki Sąd Okręgowy uznał, że zasługuje

ono na uwzględnienie tylko w stosunku do pozwanych spółek, które bezprawnymi

działaniami naruszyły dobra osobiste K. Ś.. Spółka H.(…) nie posiadała zgody powódki

na wykorzystanie jej fotografii w takim zestawieniu jak to przedstawiono w reklamie.

W ocenie Sądu Okręgowego umiejscowienie fotografii powódki wśród innych

reklam usług audiotekstowych, kontekst i miejsce w jakim reklama ta występuje

3

w czasopiśmie „S.(...)" mogło powodować, że reklamy takie były traktowane jako

reklamy usług o szeroko rozumianym charakterze erotycznym. Postacie zamieszczone

w tych reklamach często utożsamiane są z rodzajem reklamowanych usług, może

również sugerować, że powódka świadczy reklamowane usługi. Powódka jako kobieta i

aktorka ma prawo do kształtowania swego pozytywnego wizerunku czemu niewątpliwie

nie służy publikowanie jej fotografii z cytowanymi wyżej napisami. W związku z

publikacją zdjęć powódki z określonymi zwrotami i numerami telefonów naruszone

zostało prawo powódki do dobrego imienia, godności i czci.

Sąd Okręgowy podniósł, iż pozwane spółki nie wykazały okoliczności

wyłączających bezprawność naruszenia dóbr osobistych powódki. Przedmiotowa

reklama naruszająca dobra osobiste powódki musi być uznana za sprzeczną z prawem,

co uzasadnia odpowiedzialność spółki M.(...), jako wydawcy gazety, w której

opublikowano reklamę, na podstawie art. 37 w zw. z art. 38 Prawa prasowego. Zdaniem

Sądu Okręgowego dla bytu odpowiedzialności wydawcy wystarczy w tym przypadku, iż

w opublikowanym przez niego materiale prasowym zamieszczono reklamę, która

naruszyła dobra osobiste innej osoby. Na pozwanym jako wydawcy ciążył szczególny

obowiązek zainteresowania się treścią reklam, które budzą w społeczeństwie

przeciwstawne oceny.

Sąd I instancji oddalił powództwo w stosunku do pozwanego S. uznając, iż

przeniósł prawo do rozpowszechniania wizerunku powódki zgodnie z posiadanym

uprawnieniem i nie uczestniczył bezpośrednio w przygotowaniu reklam, zatem

działaniom tego pozwanego nie można przypisać cech bezprawności.

W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy nakazał pozwanym spółkom złożenie

oświadczenia o treści sprecyzowanej w wyroku.

Spółka M.(...) w apelacji od wyroku Sądu Okręgowego, w części jej dotyczącej,

zarzuciła rażące naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 36, 37, 38 i 42

ust. 2 Prawa prasowego przez błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie oraz

sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału

dowodowego i przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów.

Sąd Apelacyjny uznał apelację za zasadną. Zdaniem Sądu Apelacyjnego,

prawidłowo Sąd Okręgowy ustalił, że poprzez zestawienie w ramach jednej kompozycji

zdjęcia powódki z określonymi zwrotami mogącymi sugerować, że to właśnie ona

oferuje reklamowane usługi o charakterze erotycznym, doszło do naruszenia dóbr

osobistych powódki. Nie zostało w sprawie wykazane, aby powódka udzieliła zgody na

4

wykorzystanie jej wizerunku do tego typu reklamy. Zgoda powódki dotyczyła bowiem

rozpowszechniania bez ograniczeń jej zdjęć, a nie tworzenia kompozycji z

wykorzystaniem tychże, zwłaszcza w takim kontekście w jakim zostały użyte.

Rozważając kwestię zakresu udzielonej przez powódkę zgody trafnie zauważył Sąd

Okręgowy, że w czasie gdy powódka wyraziła zgodę na publikację jej fotografii bez

ograniczeń nie istniały na polskim rynku reklamowane w mediach usługi audiotekstowe.

Sąd Apelacyjny uznał, że reklama naruszyła wymienione dobra osobiste

powódki, co wszakże nie jest równoznaczne ze sprzecznością reklamy z prawem. Nie

sposób podzielić wyrażonego przez Sąd I instancji w niniejszej sprawie zapatrywania, iż

dla bytu odpowiedzialności wydawcy wystarczy, że w opublikowanym przez niego

materiale prasowym zamieszczono reklamę, która naruszyła dobra osobiste innej

osoby.

W myśl art. 42 ust. 2 Prawa prasowego w związku z art. 36 ust. 2 ustawy,

wydawca nie ponosi odpowiedzialności za treść opublikowanych ogłoszeń i reklam o ile

nie są one sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego. Przesłankę

odpowiedzialności wydawcy stanowi zatem sprzeczność ogłoszenia i reklamy z prawem

lub zasadami współżycia społecznego wynikająca wprost z treści lub formy tych

materiałów. Odpowiedzialność wydawcy uzasadniona jest wówczas, gdy z treści

reklamy lub ogłoszenia wynika w sposób oczywisty, że narusza czyjeś prawa.

W ocenie Sądu Apelacyjnego ani z treści ani z formy przedmiotowej reklamy nie

wynika wprost fakt naruszenia czyjegoś dobra osobistego. Dokonane w toku procesu

ustalenia o braku zgody powódki na zestawienie jej zdjęć z określonym tekstem w celu

reklamy usług audiotekstowych nie zmienia powyższej oceny. Zaprezentowana przez

Sąd I instancji wykładnia wymienionych przepisów Prawa prasowego, zgodnie z którą

ustalony fakt naruszenia dóbr osobistych powódki przez zamieszczenie reklamy równa

się sprzeczności reklamy z prawem, prowadziłoby do wyłączenia stosowania art. 42 ust.

2.

Wymaga podkreślenia, że przedmiotowa reklama ukazała się na specjalnie

wydzielonych do tego celu stronach w sposób nie budzący wątpliwości, że nie stanowi

materiału redakcyjnego wydawcy. Ponadto, co jest bezsporne, wydawca dysponował

zapewnieniem zlecającego opublikowanie reklamy o posiadaniu oświadczeń osób, które

zezwalają na publikację reklam ze swoimi wizerunkami. Osobną kwestią zaś jest, czy

zlecający opublikowanie reklamy wykorzystał zdjęcia w granicach udzielonego

zezwolenia.

5

W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżone orzeczenie w ten

sposób, że powództwo względem spółki M.(...), oddalił oraz w konsekwencji zmienił

rozstrzygnięcia o kosztach procesu za pierwszą instancję.

W kasacji od tego wyroku powódka zarzuciła naruszenie prawa materialnego art.

24 k.c. i art. 42 ust. 2 Prawa prasowego w związku z art. 36 ust. 2 Prawa prasowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja zasługuje na uwzględnienie. Sąd Apelacyjny ustalił, że wykorzystanie

zdjęć powódki bez jej zgody w materiale reklamowym zamieszczonym w piśmie

wydawanym przez pozwaną spółkę M.(...) naruszyło dobra osobiste powódki, w

szczególności jej dobre imię i część. Z drugiej strony jednak doszedł do wniosku, że

pozwany wydawca, który opublikował te zdjęcia jako materiał reklamowy może być

zwolniony z obowiązku przeproszenia powódki. Zdaniem Sądu Apelacyjnego

odpowiedzialność wydawcy uzasadniona jest wówczas, gdy z treści reklamy lub

ogłoszenia wynika w sposób oczywisty, że narusza czyjeś prawa. Z taką sytuacją nie

mamy zaś do czynienia w rozpoznawanej sprawie. Pogląd Sadu Apelacyjnego nie

znajduje jednak uzasadnienia w przepisach dotyczących odpowiedzialności wydawcy za

treść reklam zamieszczonych w piśmie wydawanym przez niego.

Przede wszystkim podkreślić należy, że reklama jest materiałem prasowym.

Zgodnie z art. 7 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe (Dz. U. Nr

5, poz. 24 ze zm.), materiałem prasowym jest każdy opublikowany lub przekazany do

opublikowania w prasie tekst albo obraz o charakterze informacyjnym, publicystycznym,

dokumentalnym lub innym, niezależnie od środków przekazu, rodzaju, formy,

przeznaczenia czy autorstwa. Do tak szeroko ujmowanej kategorii należy więc

niewątpliwie reklama. Do odpowiedzialności za naruszenia prawa spowodowane

opublikowaniem materiału prasowego, a więc także reklamy stosuje się zasady ogólne,

chyba że ustawa stanowi inaczej. Gdy chodzi o opublikowanie reklamy to zgodnie z art.

42 ust. 2 Prawa prasowego wydawca nie ponosi odpowiedzialności za treść ogłoszeń i

reklam opublikowanych zgodnie z art. 36 tej ustawy. Wspomniany przepis art. 36 Prawa

prasowego jako podstawowy warunek zamieszczania reklam wymienia zaś to, iż

reklama nie może być sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego. O

tym więc czy pozwana spółka M.(...) ma ponosić odpowiedzialność za opublikowanie

reklamy zawierające zdjęcia powódki przesądza to, czy publikacja tych zdjęć była

bezprawna.

6

Sąd Apelacyjny ustalił, że umieszczenie zdjęć w takim kontekście jak użyto ich w

reklamie przygotowanej przez pozwaną spółkę H.(...) naruszało dobra osobiste powódki.

Zgodnie z art. 23 i 24 k.c. jeżeli naruszone zostało dobro osobiste, to istnieje

domniemanie, że naruszenie to ma charakter bezprawny. Skoro więc pozwana spółka

M.(...) dopuściła do opublikowania reklamy zawierającej zdjęcia i przez to doszło do

naruszenia dobór osobistych powódki, to aby uniknąć odpowiedzialności przewidzianej

w art. 24 k.c., musiałaby udowodnić, że taka publikacja nie była jednak bezprawna. Jak

wskazuje się w doktrynie okolicznościami wyłączającymi bezprawność są: 1) działania

w ramach porządku prawnego, w tym wykonywanie prawa podmiotowego, 2) ochrona

interesu zasługującego na ochronę, 3) zezwolenie uprawnionego, 4) przepisy

szczególne, które wyłączają lub ograniczają ochronę dóbr osobistych 5) sprzeczność

żądania ochrony z zasadami współżycia społecznego. W okolicznościach

rozpoznawanej sprawy uchylenie bezprawności byłoby możliwe tylko gdyby pozwany

wydawca wykazał, że posiadał zezwolenie powódki na umieszczenie jej wizerunku w

takim kontekście słownym jak użyto go w opublikowanej przez niego reklamie.

Sąd Apelacyjny jednoznacznie ustalił również, że takim zezwoleniem nie

dysponowała pozwana spółka H.(...), która przygotowała reklamę ani tym bardziej

pozwana spółka M.(...). Skoro więc nastąpiło, przez opublikowanie reklamy zawierającej

zdjęcia powódki, naruszenie jej dóbr osobistych, a pozwany wydawca nie wykazał, że

taka publikacja nie była bezprawna, jest on odpowiedzialny na podstawie art. 24 k.c. To,

że publikacja zdjęcia bez wyrażenia zgody osoby, której wizerunek ono przedstawia jest

bezprawne potwierdza także art. 81 ustawy z dnia z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie

autorskim i prawach pokrewnych (jedn. tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904 ze zm.).

Dokonane powyżej ustalenia prowadzą do wniosku, że zamieszczenie w reklamie

zdjęć powódki było bezprawne, tym samym zaś uznać należy, że w rozumieniu art. 36

Prawa prasowego reklama ta była niezgodna z prawem. W związku z tym pozwany

wydawca nie może być zwolniony z odpowiedzialności za jej publikację na podstawie

art. 42 ust. 2 Prawa prasowego. W konsekwencji odpowiedzialny on jest w zakresie jaki

przewiduje art. 24 k.c. To, że wydawca, który dopuszcza do publikacji reklamy

niezgodnej z prawem, ponosi odpowiedzialność niezależnie od tego czy można mu

przypisać winę za jej opublikowanie, można uznać za pogląd utrwalony w orzecznictwie

Sądu Najwyższego (wyrok z dnia 8 lutego 1990 r. II CR 1303/89, OSNC z 1991, z 8-9.

Poz. 108; uchwała z dnia 7 grudnia 1993 r. III CZP 160/93, Wokanda z 1994, z. 2, poz.

1; wyrok z dnia 10 września 1999 r. III CKN 939/98, OSNC 2000/3/56).

7

Mając na uwadze powyższe względy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39315

k.p.c., orzekł jak w sentencji.