II CK 433/04

Sygn. akt II CK 433/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 lutego 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Wojewody X.

przeciwko Przedsiębiorstwu Wielobranżowemu "B.(...)" Spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością w T.

o zapłatę 122.512,52 zł,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 lutego 2005 r., kasacji strony

pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 23 marca 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala kasację.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 30 września 2003 r. zasądził od

Przedsiębiorstwa Wielobranżowego "B.(...)" spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na

rzecz Skarbu Państwa Wojewody X. kwotę 122.385,87 zł wraz z odsetkami. Sąd ten

ustalił, że poprzedniczka prawna pozwanej Spółki, "B.(...)" S.A., przejęła do odpłatnego

korzystania mienie zlikwidowanego Przedsiębiorstwa Zaopatrzenia i Usług Socjalnych w

T. W akcie notarialnym z dnia 10 września 1991 r. przejmujący zobowiązał się do

2

przejęcia wszelkich zobowiązań i obciążeń związanych z prowadzeniem zlikwidowanego

przedsiębiorstwa. Przejęcie to zostało następnie potwierdzone prawomocnym

orzeczeniem Sądu Apelacyjnego oddalającym powództwo Spółki Akcyjnej "B.(...)" o

ustalenie, że nie przejęła ona zobowiązań wynikających z odpłatnego nabycia na

własność budynków i budowli przez zlikwidowane przedsiębiorstwo.

Sąd ustalił, że z tytułu tych obciążeń spłacona została jedynie pierwsza rata

należności; do zapłaty pozostały trzy raty w łącznej wysokości 105.060,25 zł. Pozwana

Spółka wystąpiła do Wojewody X. o rozłożenie należności na raty oraz umorzenie

odsetek. Wojewoda, decyzją z dnia 26 maja 1995 r. postanowił skapitalizować odsetki

od nieuiszczonych rat i doliczyć je do należności głównej. W sumie dało to kwotę

185.176,60 zł, która została rozłożona na pięć rocznych rat płatnych w okresie od 1996

do 2000 roku. Pozwana nie dotrzymała terminów. Dokonała jednak wpłat: w

październiku 1998 r. - kwoty 105.060,24 zł, w lutym 2000 r. - 16.177,93 zł, a w

październiku 2000 r. - 17.510,05 zł.

Kwota wpłacona w październiku 1998 r. została przez Skarb Państwa zaliczona

przede wszystkim na poczet należności z tytułu odsetek.

Sąd Okręgowy uznał powództwo za zasadne, a ustalenie wielkości kwoty

należnej powodowi nastąpiło na podstawie opinii biegłego. Jako podstawę należności z

tytułu odsetek Sąd wskazał art. 481 k.c. Wskazał, że pozwany wnosząc o rozłożenie

należności na raty wyraził zgodę na kumulację należności głównej i odsetek od

niespłaconych wcześniej rat. W związku z tym nie jest zasadny zarzut ich

przedawnienia. Sposób zaliczania przez wierzyciela dokonanych wpłat na odsetki jest

natomiast zgodny z art. 451 k.c.

Apelacja pozwanej Spółki została oddalona przez Sąd Apelacyjny, który podzielił

stanowisko Sądu pierwszej instancji. Podkreślił, że oświadczenie Wojewody X. nazwane

nieprawidłowo decyzją jest skuteczne. Zawiera ono oświadczenie woli strony

powodowej będące odpowiedzią na propozycję pozwanej. Pozwana w piśmie z dnia 12

czerwca 1995 r. dziękowała za rozłożenie należności na raty, a ponadto podtrzymała

prośbę o umorzenie odsetek. Skoro prosiła o więcej, to wyraziła w sposób dorozumiany

zgodę na rozłożenie należności na raty - wraz z odsetkami. Ponadto Sąd podkreślił, że

nie doznał naruszenia art. 451 k.c., gdyż to wierzyciel decyduje o zaliczeniu spełnionego

przez dłużnika świadczenia na odsetki. Podzielił także pogląd Sądu Okręgowego, że nie

nastąpiło przedawnienie roszczenia o odsetki, gdyż prośba pozwanej o umorzenie

odsetek stanowiła uznanie roszczenia.

3

Kasacja strony pozwanej oparta została na obu podstawach kasacyjnych.

Skarżąca wskazuje w niej naruszenie art. 451 k.c. przez przyjęcie, że dokonując

zarachowania zapłaty w trybie art. 451 § 1 zdanie drugie k.c. wierzyciel nie ma

obowiązku zawiadomienia dłużnika o sposobie zarachowania i wystawienia

pokwitowania, mimo wskazania przez dłużnika, który dług chce uiścić, a także

naruszenie art. 482 § 1 w związku z art. 58 § 1 i art. 77 k.c. przez przyjęcie, że

wierzyciel w drodze jednostronnej czynności prawnej może zmienić sposób i warunki

zapłaty długu wynikającego z umowy. W ramach podstawy naruszenia przepisów

postępowania wskazano art. 233 § 1 w związku z art. 328 § 2 k.p.c. przez nienależyte

rozważenie aspektów prawnych sprawy oraz całości zebranego materiału dowodowego i

przyjęcie, że powód zarachował część otrzymanej należności na odsetki, jak również, że

opinia biegłej co do sposobu zaliczenia wpłat nie budzi wątpliwości co do swojej

rzetelności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty sformułowane w ramach podstawy naruszenia przepisów

postępowania nie znajdują uzasadnienia. Skarżąca podnosi, że Sąd drugiej instancji nie

rozważył w sposób należyty "aspektów prawnych sprawy" oraz całości zebranego w

sprawie materiału dowodowego i w rezultacie uznał za rzetelną opinię biegłej, mimo że

pozwana opinię tę kwestionowała w toku postępowania apelacyjnego. Tymczasem w

uzasadnieniu Sądu Apelacyjnego znajduje się fragment poświęcony ocenie zarzutów

sformułowanych przez pozwaną Spółkę w apelacji i odnoszących się do opinii biegłej.

Zawarty tam wywód, jakkolwiek dosyć krótki, nie nasuwa zastrzeżeń.

Wobec niezasadności zarzutów naruszenia przepisów postępowania należy, w

ustalonym stanie faktycznym, odnieść się do zarzutów naruszenia prawa materialnego.

Dalej idący jest zarzut naruszenia art. 482 § 1 w związku z art. 58 § 1 i art. 77 k.c.

Z uzasadnienia wskazanego wyżej zarzutu wynika, że - zdaniem skarżącej -

nieważne jest oświadczenie Wojewody X. z dnia 26 maja 1995 r., którym dokonano

kapitalizacji odsetek, rozłożono należność na raty i odmówiono umorzenia odsetek.

Skarżąca odwołuje się tutaj do dwóch argumentów: niezachowania formy wymaganej

wart. 77 k.c. oraz niedopuszczalność jednostronnej zmiany treści istniejącego stosunku

cywilnoprawnego.

Oczywiście trafny jest pogląd, że niedopuszczalne jest dokonanie zmiany treści

łączącego strony stosunku cywilnoprawnego, w rozpoznawanej sprawie wynikającego z

umowy, w drodze jednostronnego oświadczenia woli jednej ze stron. Należy jednak

4

mieć na uwadze, że w określonych sytuacjach ustawodawca może przewidzieć

odstępstwa od powyższej zasady z uwagi na określone okoliczności i cele. Z taką

szczególną sytuacją mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. Stosunek

cywilnoprawny, którego źródłem jest umowa zawarta pomiędzy Skarbem Państwa a

Spółką Akcyjną "B.(...)", poprzedniczką prawną pozwanej Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, o oddanie przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania. Z umowy

tej, dla podmiotu biorącego przedsiębiorstwo w odpłatne korzystanie, wynikały m.in.

obowiązki w zakresie zapłaty za nabycie przez przedsiębiorstwo własności budynków

i budowli. Powstała zatem należność pieniężna przysługująca państwowej jednostce

organizacyjnej od osoby prawnej.

Do tego rodzaju należności znajdowało zastosowanie rozporządzenie Rady

Ministrów z dnia 15 września 1982 r. w sprawie zasad umarzania i udzielania ulg

w spłacaniu należności państwowych (Dz. U. Nr 30, poz. 211 ze zm.; obecnie nie

obowiązujące). W rozporządzeniu tym określono zasady umarzania, odraczania terminu

zapłaty i rozkładania na raty należności pieniężnych przysługujących państwowym

jednostkom organizacyjnym od osób fizycznych oraz osób prawnych i innych jednostek

organizacyjnych nie będących państwowymi jednostkami organizacyjnymi. We

wskazanym rozporządzeniu zostały także uregulowane takie kwestie, jak przesłanki

umorzenia, odroczenia zapłaty lub rozłożenia jej na raty oraz podmioty uprawnione do

wydawania takich decyzji. W § 2 rozporządzenia zawarty został tzw. słowniczek.

Zgodnie z pkt 1 § 2 pod pojęciem decyzji ustawodawca rozumiał wyrażone na piśmie

oświadczenie woli jednostki państwowej będącej wierzycielem lub uprawnionego organu

w sprawie umorzenia należności lub udzielania ulgi w jej spłacie.

W takim stanie prawnym, obowiązującym w dacie 26 maja 1995 r., należy

przyjąć, że ówczesny Wojewoda X. jako jednostka organizacyjna Skarbu Państwa i

wierzyciel w stosunku prawnym wynikającym z umowy zawartej 10 września 1991 r.,

miał prawo do zmiany treści łączącego strony stosunku prawnego w zakresie sposobu

spełnienia świadczenia pieniężnego przez pozwaną Spółkę, jak również w zakresie

ewentualnego zwolnienia dłużnika w ogóle z obowiązku świadczenia (umorzenie

należności pieniężnej). Należy przy tym zauważyć, że tego rodzaju oświadczenia woli

musiały być poprzedzone aktywnością dłużnika czyli wystąpieniem o złożenie takiego

oświadczenia woli.

Zachowana przy tym została pisemna forma oświadczeń stron. Zarówno bowiem

wniosek pozwanej Spółki kierowany do Wojewody X., jak i decyzja tego ostatniego,

5

zostały złożone w formie pisemnej. Tym samym zachowany został wymóg odnoszący

się do formy oświadczenia woli prowadzącego do uzupełnienia, zmiany albo

rozwiązania umowy zawartej na piśmie. Uregulowanie zawarte w obowiązującej

wówczas treści art. 77 k.c. wymagało jedynie zachowania formy pisemnej, nie zaś, jak

obecnie, zachowania takiej formy, jaką ustawa Iub strony przewidziały w celu jej

zawarcia. Oznacza to, że oświadczenia stron umowy, złożone w formie pisemnej

zwykłej, mogły doprowadzić do zmiany, uzupełnienia lub rozwiązania łączącej je umowy.

Sama skarżąca nie kwestionuje zaś, że zarówno decyzja Wojewody, jak i poprzedzający

ją wniosek złożony przez Spółkę, przybrały formę pism.

W takiej sytuacji całkowicie nietrafny jest zarzut skarżącej co do nieważności

oświadczenia woli złożonego w formie decyzji, o jakiej mowa w § 2 pkt 1 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 15 września 1982 r. W rezultacie nastąpiła zmiana sposobu

wykonania zobowiązania przez dłużnika.

Pozbawiony podstaw jest także zarzut naruszenia art. 451 § 1 zdanie drugie k.c.

Zgodnie z treścią § 1 art. 451 k.c. dłużnik mający względem tego samego wierzyciela

kilka długów tego samego rodzaju może przy spełnieniu świadczenia wskazać, który

dług chce zaspokoić. Jednakże to, co przypada na poczet danego długu, wierzyciel

może przede wszystkim zaliczyć na związane z tym długiem należności uboczne oraz

na zalegające świadczenie główne.

Przy takim sformułowaniu przepisu powstała wątpliwość, czy uprawnienie

wierzyciela wynikające ze zdania drugiego art. 451 § 1 k.c. istnieje także w sytuacji, gdy

dłużnik ma względem wierzyciela jeden dług składający się z należności głównej oraz

odsetek. Zagadnienie to było przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, który wyraził

pogląd, że art. 451 § 1 zdanie drugie k.c. stosuje się także wtedy, gdy dłużnik

spełniający świadczenie ma wobec wierzyciela jeden tylko dług złożony z należności

głównej oraz odsetek (wyrok SN z dnia 24 stycznia 2002 r., III CKN 495/00, OSNC

2002, nr 11, poz.15; stanowisko to zostało zaaprobowane w doktrynie). Wierzyciel

zatem decyduje o zarachowaniu spełnionego świadczenia na poczet należnych odsetek.

Uprawnienia wierzyciela w tym względzie nie wyłącza odmienna wola dłużnika

wyrażona przy spełnianiu świadczenia.

Wierzyciel nie jest przy tym zobowiązany informować dłużnika o zaliczeniu

spełnionego świadczenia na poczet należności z tytułu odsetek; nie jest także

zobowiązany do wystawienia pokwitowania, z którego treści wynika, że dokonał takiego

zaliczenia. Artykuł 462 § 1 k.c. daje dłużnikowi uprawnienie do żądania od wierzyciela

6

pokwitowania, ale obowiązek wystawienia takiego pokwitowania, obwarowany

sankcjami (por. art. 463 k.c.), powstaje dopiero po zgłoszeniu przez dłużnika takiego

żądania. Zatem także zarzut naruszenia art. 451 k.c. nie znajduje podstaw.

Z tych względów kasacja pozwanej Spółki podlegała oddaleniu jako pozbawiona

usprawiedliwionych podstaw (art. 39312

k.p.c.).