IV CK 557/04

Sygn. akt IV CK 557/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 lutego 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z powództwa I. K.

przeciwko S. K.

o rozwód,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 17 lutego 2005 r.,

kasacji pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 21 maja 2004 r., sygn. akt I

ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu w postępowaniu

kasacyjnym.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony przez pozwanego

wyrok w części dotyczącej rozstrzygnięcia o kosztach sądowych a w pozostałym

zakresie oddalił apelację i orzekł o kosztach procesu. Sąd pierwszej instancji orzekł

2

rozwód bez orzekania o winie rozkładu pożycia, ponieważ do chwili zamknięcia

rozprawy obie strony wnosiły o to wnosiły.

Pozwany zaskarżył orzeczenie rozwodu oraz rozstrzygnięcia o kosztach

sądowych. W postępowaniu odwoławczym pozwany domagał się orzeczenia rozwodu z

winy powódki i w związku z tym wnosił o dopuszczenie dowodu z zeznań wielu

świadków oraz dokumentów, twierdząc, że po zamknięciu rozprawy poprzedzającej

wyrok sądu okręgowego nastąpiły zdarzenia uzasadniające zmianę dotychczasowego

stanowiska w zakresie orzekania o winie rozkładu pożycia. Sąd Apelacyjny w

uzasadnieniu swego wyroku nie odniósł się do tej czynności procesowej poprzestając na

ocenie stanu z chwili zamknięcia rozprawy przed sądem pierwszej instancji.

Wyrok ten zaskarżył pozwany opierając kasację na obydwu podstawach. Zarzucił

naruszenie art. 57 § 1 i 2 k.r. i o. przez niewłaściwe zastosowanie, tj. zaniechanie

orzekania o winie za rozkład pożycia oraz naruszenie wielu wymienionych przepisów

postępowania, które miało wpływ na treść wyroku, polegające na odmowie

przeprowadzenia dowodów wskazanych przez pozwanego, oddalenie apelacji i

nienależyte uzasadnienie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Skarżący domagał się

uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie o jej zasadności wymaga wpierw ustalenia, czy w postępowaniu

odwoławczym dopuszczalna jest zmiana stanowiska strony w przedmiocie orzekania o

winie. Należy pamiętać, że według art. 57 § 1 k.r. i o. odstąpienie od orzekania w tym

przedmiocie może nastąpić tylko na zgodny wniosek stron. Nie zmienia to jednak

ścisłego związku obydwu elementów wyroku orzekającego rozwód, tj. orzeczenia o

rozwiązaniu związku małżeńskiego i orzeczenia w przedmiocie winy. W piśmiennictwie

podkreśla się, że rozstrzygnięcie w sprawach dotyczących wspólnego małoletniego

dziecka oraz rozstrzygnięcie w sprawach dotyczących wspólnego mieszkania

małżonków stanowią oddzielne od orzeczenia rozwodu części wyroku rozwodowego,

natomiast orzeczenie co do winy rozkładu pożycia jest tylko elementem orzeczenia

rozwodu jako zasadniczej części wyroku rozwodowego. Dlatego zaskarżenie jednej z

tych części, implicite obejmuje również zaskarżenie drugiej.

Nie budzi wątpliwości, że stanowisko stron w przedmiocie zgody

usprawiedliwiającej zaniechanie orzekania o winie rozkładu pożycia może być

zmieniane w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji. W postępowaniu

3

odwoławczym pod rządem dawnego kodeksu postępowania cywilnego taką zmianę

dopuszczało również orzecznictwo Sądu Najwyższego. W wyroku z 3 września 1958 r.,

III CR 226/58, OSNCK 1959/3/90 stwierdzono, że cofnięcie żądania zaniechania

orzekania o winie na podstawie art. 31 § 2 kodeksu rodzinnego z 1950 r., (któremu

odpowiada przepis art. 57 § 2 k.r. i o.) jest dopuszczalne również w postępowaniu przed

sądem rewizyjnym. Strony, które przed Sądem I instancji nie żądały zaniechania

orzekania o winie, mogą żądanie takie zgłosić po raz pierwszy w postępowaniu

rewizyjnym. Żądanie to będzie wiążące dla sądu.

Kodeks postępowania cywilnego z 1964 r. w brzmieniu pierwotnym nie przyniósł

zmian wpływających na tę wykładnię. Dopiero wraz z wprowadzeniem apelacyjnego

modelu zaskarżania wyroku wydanego w pierwszej instancji dotychczasowy art. 383

k.p.c. uzyskał brzmienie wykluczające w postępowaniu apelacyjnym rozszerzenie

żądania pozwu oraz występowanie z nowymi roszczeniami, z wyjątkiem dotyczącym

zmiany okoliczności i odnośnie do świadczeń powtarzających się. Przepisu tego nie

można jednak rozszerzyć na oświadczenia w sprawie orzekania o winie za rozkład

pożycia, które przysługuje obojgu małżonkom i nie może być utożsamiane z żądaniem

pozwu.

Sąd Najwyższy w wyroku z 12 listopada 1982 r., III CRN 271/82, OSNC 1983/8/118

stwierdził, że wystąpienie z wnioskiem o orzeczenie rozwodu z winy pozwanego, w

miejsce pierwotnego żądania rozwiązania małżeństwa bez orzekania o winie stron,

stanowi zmianę powództwa w rozumieniu art. 193 k.p.c. Zasługuje ono na akceptację w

takim kontekście, w jakim zostało wyrażone – co do potrzeby zawiadomienia nieobecnej

strony przeciwnej o treści wniosku. Ponieważ przepisy regulujące postępowanie

odwoławcze nie zawierają szczególnej regulacji uprawniającej do przyjęcia, iż w

zakresie zgody, o której mowa w art. 57 § 1 k.r. i o. następuje prekluzja procesowa z

chwilą wydania wyroku przez sąd pierwszej instancji, zaś postępowanie apelacyjne w

większym stopniu niż rewizyjne ma charakter merytoryczny, należy dojść do wniosku, że

strona zaskarżająca orzeczenie rozwodu może w postępowaniu odwoławczym cofnąć

również zgodę na zaniechanie orzekania o winie za rozkład pożycia. W takim wypadku

zgoda drugiej strony traci również znaczenie.

Unormowanie takie wpływa niekorzystnie na sprawność postępowania, gdyż

pociąga przeważnie za sobą konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku (art. 386 § 4

k.p.c.) ze względu na spór co do okoliczności decydujące o winie - jednak ze względu

4

na doniosłe skutki orzeczenia, sprawność postępowania musi ustąpić potrzebie

zapewnienia dwuinstancyjnego rozpoznawania sprawy również w tym przedmiocie.

Wydając zaskarżony wyrok Sąd Apelacyjny nie wziął pod rozwagę zmiany

stanowiska pozwanego w przedmiocie zgody na zaniechanie orzekania o winie rozkładu

pożycia, a uwzględnienie tego wniosku prowadziłoby nieuchronnie do zmiany treści

wyroku w części zasadniczej, dotyczącej rozwodu, polegającej na dodaniu

rozstrzygnięcia wymaganego w myśl art. 57 § 1 k.r. i o. Dlatego usprawiedliwiona jest

pierwsza podstawa kasacji i Sąd Najwyższy z mocy art. 39313

§ 1 k.p.c. orzekł jak w

sentencji.