IV CK 579/04

Sygn. akt IV CK 579/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 lutego 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko - Własnościowej w G.

przeciwko H. G. i E. G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 17 lutego 2005 r.,

kasacji pozwanych od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 21 kwietnia 2004 r., sygn.

akt I Ca (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w S., pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżony wyrok został oparty na następujących ustaleniach faktycznych

i ocenie prawnej:

2

Pozwani uzyskali przydział spółdzielczego prawa do lokalu w powodowej

spółdzielni mieszkaniowej. W bliżej nieustalonym terminie Spółdzielnia zaciągnęła

kredyt na budowę (w uzasadnieniu wskazano omyłkowo, że nastąpiło to w czerwcu

2000 r.) i przedstawiła odsetki do wykupienia przez Skarb Państwa, mimo braku

wniosków członków spółdzielni oraz informacji o ich dochodach. Po wykryciu tych

nieprawidłowości przez organy kontrolne, spółdzielnia „została obciążona należnością z

tytułu bezpodstawnie wykupionych odsetek” i w celu jej spłacenia zawarła z Bankiem

ugodę regulującą warunki i sposób spłaty. Następnie uchwałą Nadzwyczajnego

Zebrania Przedstawicieli Członków powodowej Spółdzielni polecono zarządowi podzielić

(„rozksięgować”) jej zadłużenie wobec banku na członków spółdzielni, którzy nie

przedstawili wymaganych dokumentów i nie spełnili warunków do wykupu odsetek.

Uchwała była zaskarżona do sądu i została uznana za zgodna z prawem.

Kwota uwzględnionego roszczenia składa się z 11 887,48 zł „kredytu bankowego

z ugody z bankiem (…)” oraz 5 120 zł „odsetek od ugody bankowej od kredytu”.

Rozstrzygając zarzut przedawnienia, Sąd drugiej instancji stwierdził, że dochodzona

pozwem należność nie należy do świadczeń okresowych.

W kasacji od tego wyroku pozwani przytoczyli obydwie podstawy. W ramach

pierwszej (art. 3931

pkt 1 k.p.c.) wskazali przepisy art. 118 k.c. i art. 482 § 1 k.c. oraz art.

7 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 pkt 1 i art. 4 ust. 4 i 5 ustawy z dnia 30 listopada 1995 r. o

pomocy państwa w spłacie niektórych kredytów mieszkaniowych, udzielaniu premii

gwarancyjnych oraz refundacji bankom wypłaconych premii gwarancyjnych (jedn. tekst

Dz.U. 2003 r., nr 119, poz.1115) - dalej zwaną ustawą o pomocy. Drugą podstawę

kasacji wypełnia według skarżącego, naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 227 w

zw. z art. 232, 252 i 233 § 1 k.p.c. polegające na nieuznaniu dokumentu urzędowego,

którym jest pismo powoda stwierdzające, że nie posiada dokumentów źródłowych za

lata 1992 – 1996. Skarżący wnosili o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie

powództwa, a powodowa Spółdzielnia żądała oddalenia kasacji i zasądzenia na jej rzecz

kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Druga podstawa kasacji opiera się na nieuzasadnionym założeniu, iż

oświadczenie powodowej Spółdzielni (dokładnie w kasacji określone) jest dokumentem

urzędowym. Skarżący nie uwzględnili definicji dokumentu urzędowego zawartej w art.

244 § 1 i 2 k.p.c. W § 2 wymieniono wprawdzie organizacje spółdzielcze ale

z zastrzeżeniem, że dokumenty przez nie wystawione mają moc urzędową jeśli dotyczą

3

spraw, w zakresie poruczonych im przez ustawę z dziedziny administracji państwowej.

Skarżący nie uzasadnili swego zapatrywania o wykonywaniu przez spółdzielnię zadań z

dziedziny administracji państwowej. Prowadzenie przez nią analitycznej ewidencji

zadłużenia z tytułu kredytu w części przypadającej na lokale zajmowane przez członków

było wymogiem (art. 4 ust. 4 i 5 ustawy o pomocy), związanym z gospodarczą funkcją

państwa rozliczającego się z bankiem, wykonywaną nie przy pomocy środków z zakresu

administracji (władczych) lecz przez czynności cywilnoprawne.

W ramach pierwszej podstawy należy wyodrębnić trzy grupy zarzutów;

1. Naruszenie art. 482 § 1 k.c. Zakaz anatocyzmu dotyczy umawiania się z góry

o naliczanie i żądanie odsetek od zaległych odsetek. Od tego zakazu art. 482 § 1 k.c.

przewiduje dwa wyjątki: jeżeli wierzyciel wystąpi z powództwem o zaległe odsetki oraz

jeśli po powstaniu zaległości umówi się z dłużnikiem o kapitalizację odsetek.

Istotne jest jednak, że w § 2. ustawodawca odstąpił od zakazu anatocyzmu przy

długoterminowych umowach pożyczki, przez co należy rozumieć także umowy kredytu.

Ponadto zakaz anatocyzmu doznaje wyjątku ze względu na umowę stron zawartą po

powstaniu zaległości. Ze skąpych wywodów uzasadnienia wynika wyraźnie, że między

bankiem a spółdzielnią została zawarta ugoda, w której postanowiono o naliczaniu

odsetek nie za opóźnienie – jak stanowi art. 482 § 1 k.c. lecz odsetek zwykłych,

stanowiących wynagrodzenie banku za rozłożenie wymagalnej wierzytelności na 144

miesięczne raty. Sytuacja taka nie jest objęta hipotezą art. 482 § 1 k.c. Przepis nie

został również naruszony przez zasądzenie odsetek od kwoty 11887,48 zł (będącej

sumą zaległych odsetek od kredytu), skoro zostały zasądzone od chwili wytoczenia

powództwa.

2. Zarzut naruszenia przepisów ustawy o pomocy służył wykazaniu okresowego

charakteru roszczenia i należytego spełniania przez pozwanych obowiązków

wynikających z uzyskania przydziału lokalu, o czym będzie mowa w dalszej części.

3. Na podstawie lakonicznego uzasadnienia zaskarżonego wyroku oraz

uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji (przyjmując nawet, że ustalenia te Sąd

Okręgowy przyjął jako własne) nie można odtworzyć podstawy faktycznej

rozstrzygnięcia. Nie budzi wątpliwości, że należności z tytułu odsetek od kredytu

należały do świadczeń obciążających członka spółdzielni w myśl art. 208 § 1 prawa

spółdzielczego, a od chwili wejścia w życie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych

obciążały członków i osoby z nimi zamieszkałe stosownie do postanowień statutów (art.

4 ust. 1 i 5 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych).

4

4. Można przypuszczać, że pozwani opóźnili się ze spłatą odsetek od części

kredytu przypadającego na przyznany im lokal, gdyż przekonani o przysługującej im

pomocy państwa płacili w pewnym okresie kwoty niższe od należnych wg. umowy

kredytu. W uzasadnieniu wyroku brak jednak dat wymagalności poszczególnych rat

odsetek i dat zapłaty oraz sposobu ich zarachowania przez wierzycielkę. Przewijające

się twierdzenia o tym, że zaległości objęte ugodą sięgały wstecz do roku 1992 oraz

bezsporna data wytoczenia powództwa (1 sierpnia 2003 r.) dopuszczają - hipotetycznie

- możliwość upływu terminu przedawnienia i nie pozwalają stwierdzić bezzasadności

kasacji. W orzecznictwie Sądu Najwyższego po wahaniach przyjęto, że określenia

terminu przedawnienia roszczenia o odsetki należy poszukiwać w tej części art. 118 k.c.,

która odnosi się do roszczeń o świadczenia okresowe (uchwała Sąd Najwyższy z 9

listopada 1994 r., III CZP 141/94, M Prawn. 1995/3/83) - jednolicie dla odsetek

umownych i za opóźnienie.

5. Nie można również odmówić zasadności kasacji, w części dotyczącej kwoty

5150 zł (według ustaleń sądu pierwszej instancji) lub kwoty 5120 zł (w zaskarżonym

wyroku) – o ile podważa zasadę odpowiedzialności. Wymieniona kwota stanowi sumę

odsetek, do których uiszczenia zobowiązała się powódka w ugodzie chcąc uniknąć

niepewności stanu prawnego w stosunku kredytowym z bankiem lub dla

korzystniejszych warunków usunięcia skutków nienależytego wykonania przez nią

zobowiązania. Nie mieściło się ono w katalogu kosztów obciążających członków

spółdzielni ustanowionym w art. 208 § 1 pr. spółdz. i obciążenie nimi pozwanych

wymagało umocowania w statucie. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku brak jednak

ustaleń, że statut przewidywał tego rodzaju świadczenie.

6. Sąd powołał się na podjęcie przez powódkę uchwały z 12 kwietnia 1996 r. nie

zwracając jednak uwagi na jej treść przytoczoną w uzasadnieniu wyroku sądu pierwszej

instancji, którego ustaleń nie podważył. Wymienioną uchwałą zalecono zarządowi

spółdzielni „rozksięgować jej członkom” kwotę odsetek bezpodstawnie wykupionych

przez budżet, a więc dokonać zapisów potwierdzających bezsporny obowiązek (art. 208

§ 1 pr. spółdz.) uczestniczenia w kosztach budowy obejmujących m. in spłatę kredytu

zarówno w części dotyczącej kapitału oraz odsetek od niego. W kosztach tych

rozliczonych po zakończeniu zadania inwestycyjnego nie mieszczą się odsetki

wynikające z ugody między spółdzielnią a bankiem, kończącej spór co do odrębnego

zdarzenia prawnego, tj. korzystania przez spółdzielnię z pomocy państwa w spłacaniu

odsetek.

5

Sąd orzekający poprzestał na stwierdzeniu, że „spółdzielnia a co za tym idzie jej

członkowie zostali obciążeni spłatą wykupionych bezpodstawnie odsetek”. Stwierdzenie

to nie jest ścisłe, skoro uwzględnione roszczenie obejmuje dodatkową kwotę

wykraczająca poza zakres wykupionych odsetek. Poza tym w innym miejscu sąd

stwierdził, że to „powódka przedstawiła odsetki do wykupu” oraz że bank był

pośrednikiem. Wobec tego należało wyjaśnić, w jakim stopniu pozwani uczestniczyli w

procedurze wykupywania odsetek przez państwo. Nieustalenie okresu, w którym

powstały zaległości pozwala jedynie na ogólne wskazanie, że w latach 1992 – 1996 tryb

postępowania oprócz ustawy o pomocy, regulowały następujące rozporządzenia Rady

Ministrów:

1. rozporządzenie Rady Ministrów z 25 marca 1991 r. w sprawie zasad i trybu

wykupu należności banków z tytułu skapitalizowanych w 1991 r. odsetek od kredytów

mieszkaniowych (Dz. U. z 1991 r. Nr 28, poz. 118; zm. w 1992 r. Dz.U. nr 97, poz.480).

2. rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 22 czerwca 1993 r. w sprawie udzielenia

ze środków budżetowych na rok 1993 pomocy w spłacie kredytów zaciągniętych na cele

budownictwa mieszkaniowego do dnia 31 grudnia 1989 r. (Dz. U. Nr 59, poz.267).

3. rozporządzenie Rady Ministrów z 16 maja 1994 r. (Dz. U. 1994 r. Nr 61, poz.

256 ze zm.),

4. rozporządzenia Rady Ministrów z 21 marca 1995 r. (Dz. U. 1995 r. Nr 31, poz.

159 ze zm.),

5. rozporządzenie Rady Ministrów z 27 lutego 1996 r. (Dz. U. 1996 r. Nr 27, poz.

119 ze zm.) regulujące wykup odsetek według formuł zróżnicowanych, wydane na

podstawie art. 9 ustawy o pomocy.

Należy dodać, że rozporządzenia tzw. wykonawcze Rady Ministrów w sprawie

zasad i trybu wykupienia należności banków z tytułu odsetek od kredytów

mieszkaniowych oraz sposobu rozliczeń z tego tytułu, wydane na podstawie delegacji

przewidzianej w kolejnych ustawach budżetowych nie mogły obowiązywać dłużej niż

ustawy delegujące, chyba, że ich obowiązywanie zostało przedłużone w następnym

akcie normatywnym (wyrok SN z 12 października 2000 r. IV CKN 120/00, niepubl.).

Dodatkowo należy rozważyć, iż korzystanie z pomocy państwa w spłacaniu odsetek było

uprawnieniem a nie obowiązkiem członków wobec czego możliwa była sytuacja

spłacania odsetek w różnej wysokości, a oświadczenia woli członków mogły być

składane w dowolnej formie, jeżeli ustawa nie wymagała formy szczególnej (wyrok S N z

13 grudnia 2001 r., IV CKN 557/00, niepubl.). Nie było przeszkód, aby członek

6

spółdzielni pod rządem kolejnego rozporządzenia w sprawie zasad i trybu wykupienia

należności banków z tytułu odsetek od kredytów mieszkaniowych oraz sposobu

rozliczeń z tego tytułu zrezygnował z pomocy państwa, powracając do sposobu spłaty

określonego w umowie zawartej pod rządem rozporządzenia z 30.12.1988 r. (wyrok z 5

grudnia 2000 r., IV CKN 178/00, niepubl.).

Członkowie spółdzielni mieli uprawnienie do żądania objęcia ich pomocą

a w takim wypadku również obowiązek dokumentowania swoich dochodów w okresach

rozliczeniowych. Będąc ostatnim ogniwem wielopodmiotowego systemu przejściowego

wykupywania przez państwo odsetek należnych bankom podlegali w razie zaniedbania

tego obowiązku sankcji wyłączenia z systemu pomocy na najbliższy okres

rozliczeniowy. Wyjąwszy przeto wypadki czynu niedozwolonego (np. posługiwania się

fałszywymi dokumentami) zaniedbania zarządu spółdzielni w przedłożeniu należnej

dokumentacji obciążały całą spółdzielnię, powodując jej straty - pokrywane w razie

braku bilansowania się stosownie do art. 90 pr. spółdz.

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie skonkretyzowano zarzutu

przyczynienia się członków do zdarzenia powodującego powstanie zaległości

w spłacaniu odsetek co oznacza niewłaściwe zastosowanie prawa materialnego.

Konieczność wyjaśnienia i przytoczenia podstawy faktycznej wyroku nie nakłada

na sąd obowiązku poszukiwania dowodów, ponieważ obciąża on obie strony według

reguł określonych w art. art. 6 k.c. i art. 232 k.p.c. w związku z art. 3 k.p.c. W sprawie

skomplikowanej pod względem faktycznym i prawnym (zmienne i niejednoznaczne

regulacje prawne) dla zapewnienia należytego toku postępowania i uniknięcia

przewlekłości, rola sądu może i powinna być aktywna w zakresie żądania od stron

oświadczeń co do faktów istotnych ze względu na hipotezy norm prawa materialnego,

które przyjmują za podstawę roszczeń lub zarzutów.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

309313

1 k.p.c.