IV CK 596/04

Sygn. akt IV CK 596/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 lutego 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z powództwa A. D.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie X. i Gminie Miasta G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 17 lutego 2005 r.,

kasacji strony pozwanej Skarbu Państwa - Wojewody X. i kasacji strony pozwanej

Gminy Miasta G.

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 25 czerwca 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

I. oddala kasację pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody X. i zasądza od

tego pozwanego na rzecz powódki kwotę 5.400 zł (pięć tysięcy czterysta)

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego;

II. uchyla zaskarżony wyrok w pkt I (pierwszym) i II (drugim) w części

dotyczącej pozwanej Gminy Miasta G. i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 25 czerwca 2004 r. oddalił apelacje Skarbu

Państwa – Wojewody X. oraz Gminy Miasta G. od wyroku Sądu Okręgowego w G. z

dnia 10 grudnia 2003 r., którym ten Sąd zasądził na rzecz powódki A. D. od pozwanych

solidarnie 439928 zł z odsetkami, a ponadto od pozwanego Skarbu Państwa –

Wojewody X. 402014 zł z odsetkami tytułem szkody poniesionej w rezultacie

nieodwracalnej utraty praw do lokali i gruntu.

Podstawą tego rozstrzygnięcia były następujące ustalenia:

Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w G. decyzją z dnia 9 maja 1964 r., na

podstawie dekretu z dnia 10 grudnia 1952 r. o wykańczaniu budowy i nadbudowie

niektórych budynków mieszkalnych (Dz. U. Nr 49, poz. 325), przejęło na własność

Skarbu Państwa nieruchomość położoną w G. przy ulicy Ś., stanowiącą własność M. P.,

którego powódka jest córką i spadkobierczynią. Decyzję tę Prezydium Wojewódzkiej

Rady Narodowej w G. utrzymało w mocy decyzją z dnia 9 lipca 1964 r.

Skarb Państwa, działając w oparciu o wydane w późniejszych okresach przepisy,

dokonał w latach 1976 -1989 przeniesienia własności lokali nr 1, 2, 5, 13 znajdujących

się w budynku położonym przy ulicy Ś. na ich najemców (wraz z udziałami w prawach

wspólnych).

Wojewoda X. decyzją z dnia 18 marca 1991 r., wydaną na podstawie art. 18 ust.

1 pkt 1 w związku z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisów

wprowadzających ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach

samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.), stwierdził nabycie przez Gminę Miasta

G. z mocy prawa i nieodpłatnie, w ramach komunalizacji mienia ogólnonarodowego,

własności budynku przy ul. Ś.

Gmina Miasta G. w latach 1992 - 1994 sprzedała kolejne cztery lokale znajdujące

się w tym budynku (wraz z udziałami w prawach wspólnych), o numerach 2a, 4, 6, 10.

Minister Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa decyzją z dnia 30 sierpnia 1996

r. stwierdził, że wskazana wyżej decyzja PWRN w G. /z dnia 9 lipca 1964 r./ w części

dotyczącej sprzedanych lokali nr 1, 2, 2a, 4, 5, 6, 10, 13 (wraz z udziałami w prawach

wspólnych) została wydana z naruszeniem prawa, a w pozostałej części jest nieważna.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia 9 lutego 1999 r.

stwierdził, iż przytoczona decyzja Wojewody X. w części stwierdzającej nabycie przez

Gminę Miasta G. własności nieruchomości położonej przy ul. Ś. w odniesieniu do lokali

3

mieszkalnych o numerach 1, 2, 2a, 4, 5, 6, 10 i 13 sprzedanych na rzecz ich najemców

(wraz z udziałami w prawach wspólnych) wydana została z naruszeniem prawa, a w

pozostałej części jest nieważna.

Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzją z dnia 9 sierpnia 2001 r.

odmówił przyznania żądanego przez ojca powódki odszkodowania z tytułu

nieodwracalnej utraty praw do sprzedanych lokali i gruntu.

Kasacje od wyroku Sądu Apelacyjnego wnieśli obaj pozwani.

Kasacja pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody X., oparta na obu podstawach

z art. 3931

k.p.c., zawiera zarzut naruszenia art. 160 k.p.a., 366 § 1, 361 k.c., a także

art. 233, 382 366 k.p.c., i zmierza do uchylenia wyroków Sądów niższej instancji oraz

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Kasacja pozwanej Gminy, oparta na podstawie pierwszej z art. 3931

k.p.c.,

zawiera zarzut naruszenia art. 361 § 1 k.c., 363 § 1 § 2 , 226, 227 k.c., i zmierza do

zmiany zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa, bądź jego uchylenia i

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota kasacji pozwanego Skarbu Państwa – Wojewody X. sprowadza się do

kwestionowania poglądu Sądu Apelacyjnego, który legł u podłoża zaskarżonego wyroku,

że szkoda w postaci utraty przez M. P. prawa własności sprzedanych lokali stanowiła

normalne następstwo (art. 361 k.c.) decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w

G. z dnia 9 lipca 1964 r. utrzymującej w mocy decyzję Prezydium Miejskiej Rady

Narodowej w G. z dnia 9 maja 1964 r. o przejęciu na własność Skarbu Państwa

nieruchomości położonej przy ulicy Ś.

Analiza związku przyczynowego między ową bezprawną decyzją Prezydium

Wojewódzkiej Rady Narodowej w G. z dnia 9 lipca 1964 r. i powstałą szkodą wymaga w

pierwszej kolejności udzielenia odpowiedzi na pytanie o to, czy gdyby nie wydano tej

decyzji o treści utrzymującej w mocy decyzję Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w G.

z dnia 9 maja 1964 r. zostałoby dokonane wydzielenie lokali oraz ich sprzedaż.

Na tak postawione pytanie należało udzielić odpowiedzi negatywnej. W

przypadku bowiem gdyby wydano decyzję zgodną z prawem tj. uchylającą decyzję

Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w G. z dnia 9 maja 1964 r. o przejęciu na

własność Skarbu Państwa nieruchomości położonej przy ulicy Ś.. niemożliwe byłoby

późniejsze wyodrębnienie przez organy administracji własności poszczególnych lokali

oraz ich sprzedaż. Skarb Państwa nie stałby się jej właścicielem. Prawo to

4

przysługiwałoby nadal dotychczasowemu właścicielowi M. P. Stosownie zaś do

przepisów prawa rzeczowego, akty zadysponowania przedmiotem własności

(wydzielenie lokali oraz ich sprzedaż) mógł podjąć jedynie właściciel. Gdyby więc

decyzja z dnia 9 lipca 1964 r. nie spowodowała, w istocie rzeczy, nabycia własności

przez Skarb Państwa, to owe akty nie miałyby miejsca, a tym samym nie powstałaby

szkoda ojca powódki. Inaczej mówiąc, rozpatrywany skutek nie nastąpiłby w

nieobecności badanej przyczyny. Obiektywne powiązanie między nimi miało charakter

zależności kauzalnej typu normatywnego.

Przepis art. 361 § 1 k.c. - zgodnie z panującym poglądem - wyraża koncepcję

tzw. adekwatnego związku przyczynowego w jego odmianie obiektywizującej. Według

tej koncepcji, ujmując rzecz skrótowo, za „normalne" uznać należy te następstwa

przyczyny badanego rodzaju, których prawdopodobieństwo pojawienia się zostaje

każdorazowo zwiększone przez jej wystąpienie.

W okolicznościach stanu faktycznego sprawy ustalenie „normalnego” charakteru

następstw wydania decyzji z dnia 9 lipca 1964 r. wymaga udzielenia odpowiedzi na

pytanie o to, czy pozbawienie prawa własności nieruchomości każdorazowo zwiększa

prawdopodobieństwo utraty części lub całości tego prawa - w sposób nieodwracalny -

na rzecz osób trzecich. Odpowiedź twierdząca na to pytanie nie może budzić

wątpliwości. Fakt pozbawienia własności i jej uzyskanie przez Skarb Państwa sprawia,

iż nowy właściciel staje się uprawnionym do korzystania z wszelkich atrybutów

właścicielskich. Może więc nieruchomością rozporządzać w każdy sposób, jaki

dopuszcza prawo rzeczowe: np. dokonać przebudowy, fizycznie podzielić, a także

przenieść prawo własności na inne osoby. Możliwości takie stwarzają rozmaite przepisy

normujące treść i wykonywanie własności. Prawdopodobieństwo skorzystania z nich

przez nowego właściciela jest zawsze realne.

Odnosząc te uwagi na grunt okoliczności sprawy niniejszej trzeba stwierdzić, że

nabycie własności przez Skarb Państwa w rezultacie decyzji z dnia 9 lipca 1964 r.,

spowodowało, że prawdopodobieństwo definitywnej utraty przez dotychczasowego

właściciela w części lub w całości możności korzystania z prawa własności zostało w

sposób wyraźny zwiększone.

Wbrew zatem odmiennemu zapatrywaniu skarżącego Skarbu Państwa –

Wojewody X. powstały w wyniku decyzji z dnia 9 lipca 1964 r. skutek w postaci

definitywnej utraty przez M. P. części prawa własności nieruchomości przy ulicy Ś. miał

charakter „normalny” w ujęciu koncepcji przyczynowości adekwatnej (art. 361 § 1 k.c.).

5

Skarżący Skarb Państwa – Wojewoda Pomorski upatruje naruszenia art. 366 § 1

k.c. w zw. z art. 441 k.c. w tym, że Sąd Apelacyjny pominął, iż sprzedaż lokali dokonana

przez pozwaną Gminę nie stanowiła „bezpośredniego" następstwa decyzji z dnia 9 lipca

1964 r. Istota tego zarzutu sprowadza się więc do kwestionowania przyjętego przez Sąd

Apelacyjny związku przyczynowego, w rozumieniu art. 361 k.c., między decyzją z dnia 9

lipca 1964 r. i zbyciem lokali przez pozwaną Gminę oraz powstałą stąd szkodą.

Formułując ten zarzut skarżący pominął, że koncepcja adekwatnego związku

przyczynowego przyjmuje od dawna, iż następstwa normalne (art. 361 § 1 k.c.) badanej

przyczyny nie muszą stanowić jej skutków czasowo „bezpośrednich”. Obowiązek

odszkodowawczy (art. 361 § 2 k.c.) powstaje zarówno w przypadku prostych powiązań

kauzalnych, jak i bardziej złożonych, w których relacje kauzalne są wieloczłonowe.

W sprawie zaś nie może budzić wątpliwości, że następstwem decyzji z dnia 9

lipca 1964 r. było stwierdzone decyzją Wojewody X. z dnia 18 marca 1991 r., /również

bezprawną - decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 9 lutego 1999

r./ nabycie przez pozwaną Gminę z mocy prawa i nieodpłatnie, w ramach komunalizacji

mienia ogólnonarodowego, własności nieruchomości zabudowanej przy ulicy Ś..

Decyzja z dnia 9 lipca 1964 r. umożliwiła zatem wydanie decyzji z dnia 18 marca 1991 r.

i dokonanie późniejszej sprzedaży lokali przez pozwaną Gminę. Ta ostatnia zaś

czynność stanowi element „właścicielskiego" rozporządzania przez pozwaną Gminę

prawem własności na rzecz osób trzecich. Mieści się zatem w sferze następstw

związanych z przejęciem własności nieruchomości M. P. decyzją z dnia 9 lipca 1964 r.

(faktyczny sens tej decyzji). W rezultacie zgodzić się należało z Sądem Apelacyjnym, że

między decyzją z dnia 9 lipca 1964 r. i zbyciem lokali przez skarżącą Gminę oraz

powstałą stąd szkodą istniał związek przyczynowy w rozumieniu art. 361 § 1 k.c.

I na koniec w odniesieniu do zawartego w kasacji skarżącego Skarbu Państwa –

Wojewody X. zarzutu naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 366 k.p.c. należy stwierdzić,

że twierdzenie, na którym oparto ten zarzut, iż Sąd Apelacyjny przyjął niekorzystne dla

tego skarżącego skutki prawne orzeczenia sądowego zapadłego w sprawie, w której nie

był stroną - wbrew temu twierdzeniu - nie znajduje potwierdzenia w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku. Takie bowiem stanowisko z tego uzasadnienia nie wynika.

Z tych przyczyn kasacja skarżącego Skarbu Państwa – Wojewody X. podlegała

oddaleniu.

Przechodząc do kasacji skarżącej Gminy, trzeba w pierwszej kolejności

zauważyć, że Sąd Apelacyjny przyjął, iż na podstawie art. 4201

k.c. (uchylonego z dniem

6

1 września 2004 r. - art. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r., Dz. U. Nr 162, poz.

1692) skarżąca ponosi odpowiedzialność za szkodę powstałą w następstwie sprzedaży

lokali w latach 1992 – 1994 r. U podłoża tego rozstrzygnięcia legło stwierdzenie, że

skarżąca nie nadała odpowiedniego biegu pismom M. P. z dnia 14 lutego 1991 r. i z dnia

6 lipca 1992 r. oraz uznanie, że między tym uchybieniem i szkodą powstałą w

następstwie sprzedaży lokali istnieje związek przyczynowy /art. 361 § 1 k.c./. Sąd

Apelacyjny jednak tej zależności przyczynowej /typu normatywnego/, jako przesłanki

obowiązku wynagrodzenia szkody, nie wykazał. W szczególności, że ze złożeniem

owych pism wiązała się powinność skarżącej wstrzymania sprzedaży. W rezultacie już

tylko z tej przyczyny nie miał podstaw normatywnych do uznania odpowiedzialności

skarżącej Gminy na podstawie art. 4201

k.c., a co za tym idzie, zaskarżony wyrok wobec

tej skarżącej nie mógł się ostać.

W sprawie niepodobna pominąć, że w obowiązującym w latach

dziewięćdziesiątych stanie prawnym byli właściciele bądź ich spadkobiercy mogli jedynie

ubiegać się o stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnych o przejęciu na

własność Państwa nieruchomości, które nie podlegały przejęciu jako wydanych z

rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt. 2 k.p.a.). Stwierdzenie, iż decyzja z 1964

r. „przejmująca” nieruchomość przy ulicy Ś. na własność Skarbu Państwa zapadła z

rażącym naruszeniem prawa nastąpiło dopiero w połowie 1996 r. W okresie sprzed tej

daty źródła uprawnień zmierzających do zwrotu „przejętej” nieruchomości można więc

było upatrywać co najwyżej w treści art. 23 ust. 4 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o

gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 30,

poz. 127 ze zm. - obowiązującej w chwili sprzedaży lokali przez skarżącą Gminę). Z

tego przepisu wynikała zasada pierwszeństwa, która służyła ochronie interesów osób,

których dawniej pozbawiano ich praw do nieruchomości i stosowała się do

przeznaczonych do sprzedaży lub oddania w użytkowanie wieczyste nieruchomości

Skarbu Państwa, jak i tych nieruchomości, które stały się własnością gmin na podstawie

ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie

terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.).

Przyjmowano, że w pojęciu „przejęcia na rzecz Skarbu Państwa” kryją się różne

zdarzenia prawne zawierające w sobie jeden wspólny element: przymusowe odjęcie

prawa własności, nawet wówczas, gdy formalnie odbywało się to na gruncie prawa

cywilnego, jak „wykonanie roszczenia o przeniesienie własności”. Inaczej mówiąc,

sformułowanie użyte w art. 23 ust. 4 cytowanej ustawy obejmowało grunty, które w

7

latach 1944-1990 przechodziły - z mocy samego prawa, na podstawie orzeczeń

sądowych, aktów administracyjnych lub zdarzeń cywilnoprawnych na rzecz Skarbu

Państwa. Przy czym przez zdarzenia cywilnoprawne rozumiano zdarzenia zagrożone

przymusem państwowym (na przykład roszczenie o przeniesienie własności), a nie

wszelkie czynności cywilnoprawne, dokonywane przez strony formalnie i faktycznie

równoprawne, jak choćby sprzedaż nieruchomości na zasadach ogólnych.

Rozważając charakter prawny instytucji pierwszeństwa Sąd Najwyższy w

uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 23 lipca 1992 r., III CZP 62/92 (OSNCP 1992, nr

12, poz. 214) wyjaśnił, że pierwszeństwo polega na eliminacji innych podmiotów

ubiegających się o tę samą rzecz; jego konstrukcja jurydyczna nie jest oparta na

uprawnieniu, lecz na tkwiącym w pierwszeństwie zakazie zadysponowania rzeczą w

sposób je naruszający. Tak określona istota pierwszeństwa odnosiła się także do

pierwszeństwa w nabyciu nieruchomości przewidzianego w art. 23 ust. 4 ustawy o

gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. W świetle tego przepisu były

właściciel nieruchomości miał prawo nabyć nieruchomość w drodze bezprzetargowej za

cenę ustaloną w sposób określony w art. 38 ustawy o gospodarce gruntami i

wywłaszczaniu nieruchomości (por. np. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia

1992 r., III CZP 96/92, OSNCP 1993, nr 4, poz. 52). Pierwszeństwo byłego właściciela

aktualizowało się wówczas, gdy właściciel nieruchomości (tzn. Skarb Państwa lub

gmina) podjął w przepisanym trybie decyzję o jej sprzedaży. W takim wypadku na

właścicielu nieruchomości ciążył obowiązek zawiadomienia uprawnionego z tytułu

pierwszeństwa o przeznaczeniu nieruchomości do sprzedaży, chyba że adres

uprawnionego nie był znany (art. 23 ust. 4). Nieruchomość mogła być zbyta na

zasadach ogólnych dopiero wówczas, gdy osoba, na rzecz której pierwszeństwo zostało

zastrzeżone, nie skorzystała z przysługującego jej uprawnienia. Z uwagi na

bezwzględnie obowiązujący charakter przepisu art. 23 ust. 4 ustawy o gospodarce

gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości umowa sprzedaży nieruchomości zawarta z

osobą trzecią z naruszeniem pierwszeństwa była dotknięta sankcją nieważności (art. 58

§ 1 k.c.; zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 1998 r., I CKN 368/97, OSNC

1998, nr 9, poz. 143). Zarówno w orzecznictwie, jak i doktrynie przyjmowano natomiast,

że z art. 23 ust. 4 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości nie

wynika roszczenie o zawarcie umowy sprzedaży, a jedynie pierwszeństwo nabycia

nieruchomości, jeżeli została ona przez właściwy organ przeznaczona do sprzedaży.

8

Na koniec trzeba zauważyć, że u podłoża zaskarżonego wyroku legł pogląd Sądu

Apelacyjnego, iż zgodnie z art. 36 ustawy wprowadzającej ustawę o samorządzie

terytorialnym biernie legitymowana w toczącym się po dniu 27 maja 1990 r. procesie o

naprawienie szkody wynikłej wskutek wydania przed dniem 27 maja 1990 r. przez

terenowy organ administracji państwowej stopnia podstawowego decyzji z naruszeniem

art. 156 § 1 k.p.a. jest Skarb Państwa /s. (…). uzasadnienia/. Tego poglądu w drodze

odpowiedniego zarzutu kasacyjnego nie zakwestionował skarżący Skarb Państwa –

Wojewoda Pomorski.

Sąd Najwyższy natomiast w uchwale z dnia 16 listopada 2004 r. w sprawie III

CZP 64/04 /dot. nie publ./ wyraził wręcz odmienny pogląd, mianowicie, że w takim

procesie biernie legitymowana jest właściwa gmina /tak też SN w wyroku z dnia 7

stycznia 1998 r., II CKN 550/97, OSNC 1998/7-8/120/.

W uzasadnieniu tego poglądu Sąd Najwyższy wskazał, że w przepisie art. 36 ust.

3 pkt. 3 ustawy wprowadzającej ustawę o samorządzie terytorialnym de facto mowa jest

o dwóch zobowiązaniach. Źródłem pierwszego z nich jest decyzja (orzeczenie) rady

narodowej lub terenowego organu administracji państwowej stopnia podstawowego lub

wojewódzkiego, natomiast źródłem drugiego z nich jest decyzja stwierdzająca

nieważność (wydanie z naruszeniem prawa) tej pierwszej decyzji (orzeczenia). Z chwilą

jej wydania zobowiązanie wynikające z pierwszej decyzji przekształca się w

zobowiązanie odszkodowawcze. Wobec tego, gdy podstawą odpowiedzialności

odszkodowawczej jest art. 160 k.p.a. (uchylony przez art. 2 ustawy z dnia 17 czerwca

2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 162,

poz. 1692), to Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności jeśli stwierdzenie

nieważności (wydania z naruszeniem prawa) pierwotnej decyzji nie nastąpiło przed 27

maja 1990 r. Ponosi ją gmina na podstawie art. 36 ust. 1 i 2 ustawy wprowadzającej

ustawę o samorządzie terytorialnym.

Do takiego wniosku prowadzi także wykładnia funkcjonalna i systemowa art. 36

ust. 3 pkt 3 ustawy wprowadzającej ustawę o samorządzie terytorialnym. Dokonując

wykładni tego przepisu nie można abstrahować od treści art. 36 ust. 3 pkt 4 tej ustawy

(Skarb Państwa przejmuje zobowiązania wynikłe z zawinionego działania lub

zaniechania działania rad narodowych i terenowych organów administracji państwowej

stopnia podstawowego i wojewódzkiego, mające miejsce przed dniem 27 maja 1990 r.,

stwierdzone prawomocnymi orzeczeniami sądowymi), skoro oba przepisy pozostają ze

sobą w ścisłym związku. Wyjątek przewidziany w art. 36 ust. 3 pkt. 4 ustawy dotyczy

9

zobowiązań „wynikłych” z zawinionego działania lub zaniechania działania rad

narodowych i terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego i

wojewódzkiego, mające miejsce przed 27 maja 1990 r., a „stwierdzone” prawomocnymi

orzeczeniami sądowymi, wydanymi po tej dacie (orzeczeń „stwierdzających” wydanych

przed tą datą dotyczy art. 36 ust. 3 pkt. 3. ustawy). Celem unormowania przyjętego w

art. 36 ust. 3 pkt. 4 ustawy wprowadzającej ustawę o samorządzie terytorialnym jest

przejęcie przez Skarb Państwa zobowiązań w nim wymienionych, które w dacie

powołania gmin, jako osób prawnych samorządu terytorialnego, nie były jeszcze

„stwierdzone” prawomocnymi orzeczeniami sądowymi. Zobowiązania stwierdzone w ten

sposób traktować natomiast należy jako „wynikające” z tych orzeczeń, a zatem tych

zobowiązań dotyczy art. 36 ust. 3 pkt. 3 ustawy. Inna wykładnia odbierałaby sens

unormowaniu zawartemu w pkt. 4 tego przepisu, a więc prowadziłaby do

zakwestionowania potrzeby jego istnienia, a w konsekwencji przeczyłaby zasadzie

racjonalnego działania ustawodawcy (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 28 stycznia 1997 r., I CKN 5/96, OSNC 1997, nr 8, poz. 110). Wobec tego przyjąć

należy, że wyłączenie sukcesji zawarte w art. 36 ust. 3 pkt. 3 ustawy z dnia 10 maja

1990 r. dotyczy sytuacji, gdy zobowiązania i wierzytelności zostały stwierdzone

prawomocnymi orzeczeniami sądowymi wydanymi przed 27 maja 1990 r., natomiast

przepis art. 36 ust. 3 pkt. 4 tej ustawy dotyczy sytuacji, gdy zobowiązania przewidziane

w tym przepisie zostały stwierdzone po tej dacie. Można więc na zasadzie analogii

uznać, że wyłączenie sukcesji zawarte w art. 36 ust. 3 pkt 3 ustawy dotyczy sytuacji, gdy

stwierdzenie nieważności decyzji lub stwierdzenie, że wydane zostały z naruszeniem

prawa miało miejsce przed 27 maja 1990 r., natomiast wyłączenie sukcesji na podstawie

art. 36 ust. 3 pkt. 4 ustawy odnosi się do przypadków, kiedy stwierdzenie nieważności

lub wydanie decyzji z naruszeniem prawa miało miejsce po dniu 27 maja 1990 r. (por.

wyrok Sądu najwyższego z dnia 7 stycznia 1998 r., II CKN 550/97, OSNC 1998, nr 7-8,

poz. 120 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2002 r., IV CKN 714/00, nie

publikowany).

W świetle przedstawionych argumentów uznać należy, że zawarty w art. 36 ust. 3

pkt. 3 ustawy wprowadzającej ustawę o samorządzie terytorialnym zwrot „zobowiązania

wynikające z prawomocnych decyzji administracyjnych” oznacza zobowiązania, które

ukształtowały się ostatecznie wskutek wydania przez dany organ administracyjny decyzji

administracyjnej stwierdzającej nieważność bądź wydanie z naruszeniem prawa decyzji

10

wcześniejszej. O ile nie będzie to decyzja sprzed 27 maja 1990 r. to Skarb Państwa nie

przejmie zobowiązań z niej wynikających.

Ponadto, za takim rozumieniem art. 36 ust. 3 pkt. 3 ustawy wprowadzającej

ustawę o samorządzie terytorialnym przemawia także wykładnia funkcjonalna. Jedną z

jej dyrektyw jest reguła, że wyjątków nie należy wykładać w sposób rozszerzający.

Niewątpliwie w analizowanym art. 36 ustawy zasadą jest przejście na gminę zobowiązań

wymienionych w jego ustępie pierwszym i drugim, natomiast zawarte w ustępie trzecim

art. 36 ustawy wyłączenie sukcesji gminy stanowi wyjątek od tej zasady. Uznanie, że

Skarb Państwa przejął zobowiązania, o których mowa w tym wyjątkowym przepisie

niezależnie od tego, kiedy (przed czy po 27 maja 1990 r.) wydana została decyzja

stwierdzająca nieważność (wydanie z naruszeniem prawa) wcześniejszej decyzji, oparte

byłoby na rozszerzającej wykładni wyjątku od zasady.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w wyroku (art. 39312,13

k.p.c.).